سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): مواجهه با تاریخ فلسفه اسلامی، اغلب با متون دشوار و اصطلاحات پیچیده گره خورده است؛ اما اگر فارابی، ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا خود زبان به سخن بگشایند و اندیشههایشان را روایت کنند، این مسیر چگونه خواهد بود؟ کتاب «قهرمانان اندیشه؛ سفر به دنیای فیلسوفان مسلمان»، نوشته حامده راستایی و نیره کاظمی، با هدف ایجاد همین ارتباط زنده و چهرهبهچهره با نوآموزان و علاقهمندان فلسفه نگاشته شده است. این اثر که با ویراستاری سردار دکامی به چاپ رسیده، تاریخ اندیشه را به روایتی جذاب و قابلفهم تبدیل کرده است. به بهانه انتشار این کتاب از سوی بوستان کتاب قم، با حامده راستایی درباره ضرورت استقلال فکری و شیوه ورود به جهان فلسفه گفتوگو کردیم.
وقتی از کتابی مقدماتی در فلسفه سخن میگوییم، معمولاً مخاطب نوجوان به ذهن میآید. آیا نوآموزی در فلسفه به سن یا تحصیلات افراد وابسته است؟
نوآموزی بیش از آنکه به سن مربوط باشد، به میزان آشنایی فرد با یک حوزه بستگی دارد. گاهی کسی در رشتهای دیگر، متخصص است، اما هنوز فرصت مطالعه فلسفه را پیدا نکرده است. چنین فردی نیز برای ورود به این حوزه به متنی روشن و مقدماتی نیاز دارد. بنابراین هرچند در نگارش کتاب به مخاطبان نوجوان توجه داشتیم، اما تلاش کردیم متن برای دیگر علاقهمندانی که آشنایی تخصصی با فلسفه ندارند نیز قابل استفاده باشد.
مقدماتیبودن یک کتاب به معنای کماهمیتبودن مطالب آن نیست؛ به این معناست که نباید آشنایی قبلی خواننده با اصطلاحات و مباحث تخصصی را پیشفرض بگیریم.
به نظر شما، نخستین موضوعی که یک نوآموز باید از فلسفه بیاموزد چیست؛ نظریههای فیلسوفان یا شیوه پرسیدن آنها؟
این دو از یکدیگر جدا نیستند، اما در آغاز راه، توجه به پرسش اهمیت زیادی دارد. اگر خواننده فقط بداند هر فیلسوف چه گفته است، ممکن است فلسفه برای او به مجموعهای از اطلاعات تبدیل شود. مهم است که بفهمد آن فیلسوف با چه مسئلهای روبهرو بوده و چرا پاسخدادن به آن مسئله را ضروری میدانسته است.
چرا عنوان «قهرمانان اندیشه» را انتخاب کردهاید؟ آیا این عنوان ممکن است چنین برداشت شود که فیلسوفان شخصیتهایی بیخطا و دور از نقد هستند؟
قهرمانی در اندیشه را نباید با بیخطابودن یکسان دانست. آنچه در اینجا اهمیت دارد، جسارت روبهروشدن با پرسشهای دشوار و کوشش برای یافتن پاسخهای مستدل است. فیلسوفان نیز در شرایط تاریخی معینی زندگی کردهاند و اندیشههایشان قابل بررسی و نقد است. آشنایی با آنها قرار نیست خواننده را به پذیرش بیچونوچرای سخنانشان دعوت کند. میتوان کوشش فکری یک اندیشمند را ارج نهاد و در عین حال درباره پاسخهای او پرسید.
اگر این عنوان کنجکاوی خواننده را برای شناخت چنین کوششهایی برانگیزد، به هدف خود نزدیک شده است.
در معرفی میراث فلسفی جهان اسلام، چگونه میتوان میان احساس تعلق به این سنت و استقلال فکری مخاطب تعادل برقرار کرد؟
تعلق به یک سنت فکری الزاماً به معنای موافقت با همه دیدگاههای آن نیست. شناخت این میراث به ما نشان میدهد که پیش از ما چه پرسشهایی مطرح شده، چه پاسخهایی شکل گرفته و چه اختلافهایی وجود داشته است. استقلال فکری نیز به معنای نادیدهگرفتن اندیشههای پیشینیان نیست. ما با شناختن و سنجیدن دیدگاههای دیگران، امکان بیشتری برای شکلدادن به داوری خود پیدا میکنیم. از این نظر، آشنایی با سنت و استقلال در اندیشیدن میتوانند یکدیگر را تقویت کنند.
مهم این است که خواننده احساس کند اجازه دارد بپرسد و صرفاً دریافتکننده پاسخهای آماده نیست.
اگر خوانندهای بپرسد اندیشههای چند قرن پیش چه ارتباطی با زندگی امروز او دارند، چه پاسخی میدهید؟
نباید انتظار داشته باشیم که فیلسوفان گذشته برای همه مسائل امروز ما پاسخ آماده داشته باشند. شرایط زندگی و بسیاری از مسائل تغییر کردهاند. بااینحال، برخی پرسشهای بنیادین درباره شناخت، انسان، اختیار و معنای زندگی همچنان برای ما اهمیت دارند، هرچند صورت طرح آنها دگرگون شده باشد.
ارزش مطالعه فلسفه فقط در پاسخهای آن نیست؛ در آشنایی با شیوه صورتبندی مسئله، استدلالکردن و بررسی پیشفرضها نیز است. گاهی یک اندیشه قدیمی نه به این دلیل که پاسخ نهایی ماست، بلکه به این دلیل اهمیت دارد که کمک میکند پرسش امروزمان را دقیقتر مطرح کنیم.
برای نوآموزانی که میخواهند مطالعه این کتاب را آغاز کنند، چه پیشنهادی دارید؟
پیشنهاد میکنم کتاب را با این انتظار نخوانند که باید همه مطالب را در نخستین مطالعه کاملاً بفهمند یا به خاطر بسپارند. بهتر است پس از خواندن هر بخش، کمی مکث کنند و از خود بپرسند: مسئله اصلی این فیلسوف چه بود؟ کدام نکته برای من روشن شد؟ درباره چه چیزی هنوز سؤال دارم؟
یادداشتکردن پرسشها و گفتوگو با دیگران نیز میتواند به فهم بهتر کمک کند. این کتاب را میتوان نقطه آغاز دانست. اگر خواننده پس از مطالعه، پرسشهای دقیقتری داشته باشد و با علاقه بیشتری سراغ منابع دیگر برود، کتاب بخشی از هدف خود را محقق کرده است.
نظر شما