به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در قزوین، محمدعلی حضرتی در نشست بزرگداشت زنده‌یاد جواد مجابی، شاعر، طنزپرداز و اندیشمند معاصر که عصر یکشنبه ۱۷ آبانماه در شهر کتاب قزوین برگزار شد، در ابتدای صحبت‌هایش گفت: خاندان مجابی در اوایل دوره قاجار از شیراز به قزوین مهاجرت کردند. خاندانی که اهل منبر، موسیقی و روزنامه‌نگار بودند و همچنین افرادی از این خاندان کارگزار نهادهای دولتی بودند. خدمات خاندان مجابی و همراهی و همنوایی آن‌ها با مردم قزوین فراموش ‌نشدنی است.

وی افزود: سال ۹۰ یا ۹۱ بود، یادداشتی نوشتم با عنوان «قزوین در شعر جواد مجابی». بعدتر این یاداشت در ویژه‌نامه‌ای که روزنامه ولایت قزوین برای جواد مجابی منتشر کرد، به چاپ رسید. بعد از انتشار ویژه‌نامه استاد مجابی نسبت به بنده ابراز لطف کردند و با سپاسگزاری گفتند این حرف، حرف تازه‌ای است و بخشی از حق من ادا شد. این عبارت مرا بسیار برانگیخت، چنان ‌که بارها به آن متن مراجعه کردم.

این قزوین‌پژوه در ادامه تشریح کرد: در آن مقاله نوشته بودم که جواد مجابی شهری‌ترین شاعر معاصر ایران است و این نکته‌ای بسیار مهم است. در شعر مجابی، شهر صرفا یک مجموعه فیزیکی با کالبد، خیابان و مجتمع مسکونی نیست؛ حتی سازه‌های هنرمندانه هم صرفا بیانگر شهریت شهر نیستند. از دید مجابی، شهر یک کلان ‌نشانه است که ارزش‌های اخلاقی، فلسفی، سیاسی، اجتماعی و طبقاتی دوران خودش را بازتاب می‌دهد.

حضرتی با اشاره به پیشینه قزوین بیان کرد: این شهر قدمتی حدود ۱۸۰۰ ساله دارد و ادوار مختلف تاریخ را به ما گوشزد می‌کند. باغستانش حداقل ۱۷۰۰ سال قدمت دارد. ای کاش فرصت بود شعرهای جواد مجابی را که برای باغستان سروده می‌خواندم؛ باغستانی که بی‌رحمانه مورد تاخت‌وتاز بولدوزرهای جهل و سوداگری قرار گرفت. آن ‌وقت می‌دیدیم مجابی که ظاهرا اصلا در قزوین زندگی نمی‌کرد، چقدر دلش با این باغستان یکی بود و چقدر دقیق و با افسوس درباره این اثر کهنسال سروده است. همین‌طور آثار دوره‌های دیگر قزوین، از سلجوقی و آل‌بویه تا ایلخانی، صفوی، قاجار و زمان معاصر، در شعر او حضور دارند.

حضرتی تصریح کرد: با این حساب، شهر از منظر جواد مجابی نه کالبدی ایستاست و نه حتی ظرفی برای اتفاق افتادن رویدادها. شهر از دید او یک زیست‌جهان است، یک متن متراکم که شاعر مدام در آن تصرف می‌کند، نوسازی می‌کند و می‌آفریند. به همین جهت مجابی شهری‌ترین شاعر تاریخ معاصر ماست. این موضوع به این دلیل مهم است که روزگاری که او به مفهوم شهر می‌اندیشید، بسیاری از نویسندگان ما دلبسته ادبیات روستایی بودند. دوستان و همنشینان جواد مجابی، مثل استاد محمود دولت‌آبادی، فضای داستان‌هایشان بیشتر روستایی بود. البته در برخی داستان‌های مجابی هم روستا روایت شده است زیرا بخشی از کودکی‌اش در الموت گذشته، اما از یک مقطعی به بعد مجابی به شهر، به‌عنوان یک نهاد اجتماعی، توجه ویژه‌ای می‌کند.

این شاعر افزود: مجابی در دو رشته حقوق و اقتصاد تحصیل کرده بود و این دو مقوله نسبت وثیقی با انسان، حقوق شهروندی و جامعه دارند. موضوع هر دو ناگزیر انسان و اجتماع است. جواد مجابی در هفتاد سال شاعری‌اش این شانس را داشت که با بارش نظریه‌های جدید ادبی روبه‌رو شود. این نکته بسیار مهمی است. خیلی از دوستان مجابی زودتر از او جهان را ترک کردند. غلامحسین ساعدی زود از دنیا رفت، شاملو زود از دنیا رفت، محمد مختاری زود از دنیا رفت و خیلی از دوستان دیگر او. مجابی این شانس را داشت و خودش هم از همنشینی با بزرگان چیزهای بسیاری آموخت. این را هر کسی به آسانی به دست نمی‌آورد. انعطاف او در این مسئله ویژگی برجسته‌ای بود؛ خیلی راحت با بزرگان می‌آمیخت و هم با فرودستان.

حضرتی تصریح کرد: مجابی هم شاعر بود، هم نمایشنامه‌نویس، هم فیلم‌نامه‌نویس، هم نقاش و طراح، هم روزنامه‌نگار و هم منتقد تاریخ هنر. منتقد صریح و فصیح نقاشی معاصر بود و حرفش در نقد آثار هنری ردخور نداشت. شعر این امکان را در ذات خودش دارد که مثل یک درد، تنش‌های اجتماعی را بازتاب دهد، به‌ ویژه وقتی شاعر روزنامه‌نگار هم باشد؛ آن هم نه روزنامه‌نگار صرف، بلکه دبیر بخش هنر و ادب روزنامه اطلاعات. وقتی اقتصاد و حقوق خوانده باشد و دوره شور دانشجویی را گذرانده باشد، شعرش موج می‌زند. همه‌ جا فلاش‌بک می‌زند به اعتصاب‌های دوران دانشجویی‌اش در دهه چهل و پیوسته یادآوری می‌کند که جوانی پرتکاپویی داشته است. به نوستالژی‌های کودکی‌اش برمی‌گردد.

این ادیب اذعان کرد: مجابی حتی وقتی در لندن است و در ایران نیست، باز هم با قزوین زندگی می‌کند. تمام ذهن و تصویرهایش رگه‌ای از قزوین و قزوینی‌ها دارد. عارف، دهخدا، قمر و شخصیت‌های برجسته‌ای که دائما در شعرهای مجابی رفت‌وآمد می‌کنند.

حضرتی تأکید کرد: مجابی شاعری بسیار فعال بود. در کانون جهان‌بینی ادبی او پیوندی ارگانیک و اندام‌وار میان خلاقیت ادبی از یک سو و مناسبات عینی اجتماعی از سوی دیگر وجود دارد. چه در داستان‌ها و رمان‌هایش و چه در شعرهایش، دائما این را بازتاب می‌دهد. او دورانی را گذراند که دوره جوانی‌اش با شکوفایی رمانتیسم اجتماعی هم‌زمان بود. شاعرانی مثل شاملو، اخوان و نصرت رحمانی فضایی را فراهم کردند که شاعر تعهدهای اجتماعی‌اش را بازتاب می‌داد و هم‌زمان شاعر بزرگی مثل فروغ پیدا شد که از لحاظ شیوه بیان خودش را به شاملو و اخوان نزدیک نمی‌دید، زبانی مستقل برای خودش یافت و مبنای چیزی شد که بعدتر با عنوان نگرش فمینیستی در ایران شناخته شد.

وی ادامه داد: جواد مجابی از درون این تکاپوهای ادبی زبان خودش را پیدا کرد. البته در مقطعی او هم دچار آن رمانتیسم اجتماعی بود، اما خیلی سریع از این مرحله عبور کرد و زبانی تصویرگرا یافت با اینکه با شاملو نشست‌وبرخاست و گفتگو داشت و برایش شناخت‌نامه نوشت، در بیان به سمت او نرفت. زبان مستقلی داشت و این خیلی مهم است و نشان می‌دهد ریشه‌اش چقدر عمیق است. زبانش بسیار وامدار ادبیات مردم است.

حضرتی در پایان گفت: ویژگی مهم دیگر شعر او از جهت اجتماعی، زیست شهری و نشان دادن از خودبیگانگی‌هاست. دائما اعتراض می‌کند که انسان معاصر را این شیوه مدیریت شهری به مجموعه‌ای از دود و آلودگی و آهن و سیمان پرتاب کرده که هیچ فرصتی برای معنا در آن پیدا نمی‌شود، و این را به‌خوبی در شعرش بیان می‌کند.

پرهیز از خود بزرگ‌بینی بخشی از جهان فکری جواد مجابی بود

فاطمه شریف‌نزاد داستان‌نویس و منتقد ادبی که دیگر سخنران این نشست بود گفت: می‌خواهم صحبت‌هایم را با این پرسش آغاز کنم آیا هنرمند واقعا می‌تواند جهان را تغییر دهد، یا فقط جهان را آن‌گونه که هست بازنمایی می‌کند؟

این نویسنده بیان کرد: جواد مجابی هنرمندی چند وجهی بود که در چند دهه فعالیت ادبی و فرهنگی‌اش سفری پرماجرا را تجربه کرد و نگاهی ویژه نسبت به هنر و زندگی را به نمایش گذاشت. یکی از وجوه قابل توجه زندگی مجابی همین تجربه متنوع او در حوزه‌های مختلف است. مجابی از همان سال‌های کودکی تجربه‌ای متفاوت از جهان داشت. ابتلا به بیماری فلج اطفال در خردسالی آسیبی ماندگار در پایش به جا گذاشت و محدودیتی جسمی که تا پایان عمر همراهش بود.

وی افزود: برای بسیاری از انسان‌ها چنین تجربه‌ای می‌تواند عامل بازدارنده باشد و دایره حرکت، تجربه و حتی رویاهایشان را محدود کند. گاهی انسان پیش از آن که جهان امکان‌هایش را از او دریغ کند، خودش به دلیل محدودیت‌هایی که با آن روبه‌روست از تجربه کردن جهان دست می‌کشد. اما وقتی به تجربه زیسته جواد مجابی نگاه می‌کنیم، انسانی در برابر ما قرار دارد که جهان خود را به محدوده توانایی‌های جسمی‌اش تقلیل نداده و مسیرهای متعددی را برای شناخت جهان و بیان تجربه انسانی برگرفته است. هرگاه در یک زمینه با محدودیت مواجه شد، مثلا حقوق برای پرسش‌هایش پاسخی هم‌ وزن عدالت نداشت یا اقتصاد نتوانست گره‌گشای آشفتگی‌های اقتصادی وطنش باشد، راه تازه‌ای آزمود. روزنامه‌نگاری را برایش ممنوع کردند، رمان‌هایش مجوز نگرفت اما مجابی راهی تازه را آزمود. حتی در بستر بیماری آثاری خلق کرد که فروش آن‌ها به نفع مردمش باشد؛ همان مردمی که همواره با احترام، تحسین و شگفتی از آن‌ها یاد می‌کرد.

شریف‌نژاد تصریح کرد: او با شکل نگاهش به زندگی به ما می‌آموزد که انسان را نمی‌توان با محدودیت‌هایش تعریف کرد. انسان بودن، فرصت تجربه، اندیشه و آفرینش را بسط می‌دهد، مرزها را کنار می‌زند و شگفتی می‌آفریند. فعالیت در حوزه اقتصاد و روزنامه‌نگاری فرهنگی و سپس پرداختن گسترده به ادبیات، شعر، رمان، نقد هنری و نقاشی به او امکان داده بود جامعه و انسان را از منظری متفاوت مشاهده کند. تجربه روزنامه‌نگاری، یعنی مواجهه مستقیم با مسائل مردم و آشنایی با مناسبات اجتماعی، در شکل‌گیری نگاهش به جامعه مؤثر بوده است.

وی افزود: به گمانم این تنوع تجربه، یکی از سرچشمه‌های نگاه چند وجهی او به جهان است؛ نگاهی که در آن ادبیات از زندگی جدا نیست و هنرمند نمی‌تواند نسبت به آنچه در پیرامونش می‌گذرد بی‌اعتنا باشد.

شریف‌نژاد در ادامه تشریح کرد: مجابی در دوران تحصیل در دانشکده حقوق، که با وقایع اجتماعی و سیاسی همراه بود، در کنار سایر دانشجویان برای دگرگونی و در اعتراض به پارتی‌بازی‌ها، ضعف‌ها و بی‌عدالتی‌ها حضور داشت. پس از آن هم که جامعه تلاطم بسیاری را تجربه کرد، از جمله فعالیت‌های گسترده هنرمندان، رشد طبقه متوسط و توجه به فرهنگ و هنر، و سپس دوران انقلاب، جنگ و پس از جنگ، او به‌ عنوان هنرمندی روشنفکر حضور داشت. تلقی او از روشنفکری بر مدار اندیشه انسان‌مدارش شکل می‌گیرد. او روشنفکر را انسانی در خدمت مردم تعریف می‌کند و تأکید دارد که روشنفکر نه در جایگاهی برتر از جامعه، بلکه در نسبت با مردم و نیازهای فرهنگی و انسانی آن‌ها قرار دارد. روشنفکر باید به شناخت جامعه کمک کند و آگاهی و امکان دیدن و اندیشیدن را گسترش دهد.

این داستان‌نویس گفت: مجابی به دلیل اشراف عمیق به متون و ادبیات کهن، نگاهی متواضعانه به انسان و حیات دارد. همواره تأکید می‌کند که به زندگی درویشانه قناعت کرده و پرهیز از خود بزرگ‌بینی بخشی از جهان فکری او را شکل داده است.

شریف‌نژاد با اشاره به دوران پس از انقلاب بیان کرد: یکی از فصل‌های مهم زندگی مجابی که خودش به ‌عنوان فرصتی مهم از آن یاد می‌کند، دوران پس از انقلاب است؛ زمانی که امکان فعالیت مطبوعاتی از او سلب شد و از حضور در عرصه‌های حرفه‌ای و اجتماعی محروم ماند. این محدودیت‌ها به معنای پایان فعالیت خلاقانه نبود. او مسیر دیگری را برای ادامه زندگی فکری و هنری برگزید و به سرایش شعر، نگارش رمان، نوشتن نقد هنری و نقاشی پرداخت. این فصل از زندگی او نشان می‌دهد هنرمند حتی در شرایطی که امکان حضور آزادانه در عرصه عمومی از او گرفته می‌شود، می‌تواند همچنان به آفرینش و گفتگو با جهان ادامه دهد. شاید این استمرار خود نوعی مقاومت باشد؛ مقاومتی که نه با هیاهو، بلکه با حفظ استقلال اندیشه و وفاداری به آفرینش هنری شکل می‌گیرد.

این منتقد ادبی تشریح کرد: هم در اشعار و هم در آثار داستانی او می‌توان به وجوه مختلفی از تجربه انسان معاصر و جامعه ایرانی نزدیک شد. برای مثال رمان «شب ملخ» نمونه مهمی از مواجهه او با تجربه جنگ است. مجابی در فضای جنگ و زیر سایه بمباران‌های دهه ۶۰، با تکیه بر تجربه زیسته خود به سراغ روایت این وضعیت می‌رود. اهمیت چنین اثری نه فقط در بازنمایی یک واقعه تاریخی، بلکه در تلاش برای نشان دادن تأثیر جنگ بر زندگی انسان، ذهن و مناسبات اجتماعی است. در رمان «مومیایی» نیز مرگ به یکی از مضمون‌های اصلی تامل تبدیل می‌شود. مواجهه با مرگ در اینجا فرصتی برای اندیشیدن به وضعیت انسان و پرسش‌های بنیادین هستی است.

شریف‌نژاد در پایان تصریح کرد: برای من تامل در زندگی و کارنامه جواد مجابی فرصتی است برای بازاندیشی در معنای هنر و مسئولیت هنرمند؛ این است که آفرینش هنری فقط خلق یک اثر نیست، بلکه نوعی شیوه زیستن و مواجهه با جهان نیز هست. شاید در نهایت، جهانی که هنرمند به بهتر شدن آن کمک می‌کند از همین‌جا آغاز می‌شود. از انسانی که عمیق‌تر می‌بیند، بیشتر می‌اندیشد، نسبت به رنج خود و دیگری حساس‌تر است و در برابر ابتذال و بی‌تفاوتی تسلیم نمی‌شود. هنرمند نه فقط با آنچه خلق می‌کند، بلکه با شیوه‌ای که زندگی می‌کند، می‌تواند جهان را به جای بهتر تبدیل کند.

از نگاه مجابی در دل همه سیاهی‌ها و تباهی‌ها هنوز مهروزی ممکن است

بیدا میرحسینی که آخرین سخنران این نشست بود گفت: جواد مجابی در رمان «عبید باز می‌گردد»، عبید زاکانی را از قرن هشتم هجری به قزوینِ دوران اشغال ایران در جنگ جهانی دوم می‌آورد و دو روزگار دور از هم را روبه‌روی یکدیگر می‌گذارد.

میرحسینی با مروری بر دوران زیست عبید بیان کرد: ایلخانان در حال رفتن‌اند و حکومت‌های موقت سراسر ایران را فراگرفته‌اند. دربارها دچار فسادند و مردم در بدترین وضعیت از ظلم و جور زندگی می‌کنند. عبید در چند دربار حضور داشت، اما به‌ خاطر طنز تندش در هیچ‌جا جایی نیافت. با این‌همه، این دوران سیاه با روزگار حافظ و شاعران بزرگ هم‌زمان است و عبید مدتی با آنان هم‌صحبت بوده است. در سوی دیگر، قزوین جنگ جهانی دوم قرار دارد با همان رنج‌ها، بی‌عدالتی، فقر، گرسنگی، احتکار، فحشا و مماشات با بیگانه. خواننده با دیدن نام خیابان‌ها و رویدادهایی که رخ داده، همذات ‌پنداری می‌کند و گویی خود مجابی دوباره به دل تاریخ بازگشته است.

او تأکید کرد: در این کتاب لباس‌ها و نام‌ها و بعضی مناسبات تغییر کرده، اما صورت‌های تبعیض، فرصت‌طلبی، ستم و وارونگی ارزش‌ها همچنان سر جای خود است. در این کتاب مسئله مجابی معرفی یک شخصیت تاریخی نیست؛ او ضرورتی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی را پیش می‌کشد. پرسش‌هایی که عبید در زمان خودش پرسید و پاسخی نگرفت، در قزوینِ آن زمان دوباره پرسیده می‌شود و امروز نیز می‌توان همان‌ها را پرسید.

این جامعه‌شناس محور اصلی سخنانش را «بازگشت از گذشته یا احضار گذشته برای محاکمه» نامید. به گفته او، گاهی ضرورت‌های اجتماعی اجازه نمی‌دهد آنچه در وجود ماست از زبان خودمان بیرون بیاید و ناچاریم دردها را از زبان دیگری بگوییم. او این جابه‌جایی زمانی را صرفا بازی تخیل نویسنده نمی‌دانست و آن را مواجهه‌ای انتقادی با گذشته و اکنون می‌خواند. مواد خام دو دوره یکسان نیست، اما جنگ، اشغال، گرسنگی، ناامنی، ریاکاری و همکاری با نیروی بیگانه، واقعیت‌هایی زیسته‌اند که انسان ایرانی در قرن‌های مختلف بارها با آن‌ها روبه‌رو شده و هنوز پاسخی برایشان نیافته است.

او دلیل انتخاب عبید از جانب مجابی در این کتاب را فاصله انتقادی دانست و تشریح کرد: وقتی در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که زشتی و گرسنگی برایمان عادی می‌شود؛ باید کسی از بیرون به وضعیت جامعه نگاه کند. عبید، که تجربه قرن هشتم را با خود دارد، همین نگاه بیرونی است. او می‌آید تا بپرسد «از چه زمانی به دیدن این همه بی‌عدالتی عادت کردیم؟ چه شده که رنج آدم‌ها در حساب‌وکتاب روزمره ما به خبری کوتاه یا امری اجتناب‌ ناپذیر بدل شده است. در واقع عبید در این اثر فقط به گذشته تعلق ندارد، بلکه وجدان آگاه و حافظه جمعی جامعه است.

میرحسینی درباره ساختار رمان «عبید باز می‌گردد» گفت: در این رمان عبید روحی بی‌کالبد است که همه نمی‌توانند ببینندش. این روح در خیابان‌ها و میان مردم، رنج آنان را می‌بیند و در میان نظامیان و دست‌های پشت ‌پرده‌ای که برای ایران برنامه می‌ریزند، با شیوه فکر و زندگی‌شان آشنا می‌شود.

وی در پایان به دو نکته در مورد رمان «عبید باز می‌گردد» پرداخت و خاطرنشان کرد: نخست اینکه در این رمان عبید فقط یک بال دارد؛ بال نشانه رهایی است، اما با یک بال نمی‌شود پرواز کرد. مجابی می‌خواهد بگوید حتی در بدترین وضعیت‌ها باید امید را نگه داشت. دوم اینکه عبید در داستان عاشق می‌شود. عشق آن سویه انسانی است که طنز را از تلخی محض جدا می‌کند. مجابی با این عشق زمینی، که از صدا و لبخند و گیسوان می‌گوید، نشان می‌دهد در دل همه تاریکی‌ها و ریاکاری‌ها هنوز مهرورزی و همدلی ممکن است و انسان به انسان وفادار می‌ماند.