به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، نشست بررسی و نقد کتاب «استراتژی کلان ایران» نوشته ولی نصر ترجمه حامد کاظم‌زاده و در مرکز مطالعات بین‌المللی دانشگاه تهران با سخنرانی قدیر نصری استاد دانشگاه خوارزمی، کوروش احمدی، دیپلمات پیشین و تحلیلگر مسائل روابط بین‌الملل و حامد کاظم‌زاده، مترجم (به صورت برخط) برگزار شد.
قدیر نصری گفت: به نظر من، این بحث نیازمند تبیین مفصل‌تری است و اجازه می‌خواهم با رویکردی متفاوت آن را طرح کنم. در ارزیابی استاندارد یک اثر در جهان (Book Review)، معمولاً در پی پاسخ به این پرسش‌ها هستیم؛ نخست، سخن مرکزی نویسنده چیست؟ (اگر بخواهیم از نوشته‌های ولی نصر عصاره‌گیری کنیم، در حد چهار جمله، او چه گفته است؟). دوم، چرا این کتاب باید خوانده شود؟ یعنی ارزش اثر چیست، اگر منتشر نمی‌شد چه خلأیی ایجاد می‌شد و این اثر چه مشکلی را حل می‌کند؟ گام سوم، با کدام موارد از کتاب موافق هستیم و در نهایت، با چه مواردی مخالفیم؟ در واقع اساس نقد کتاب در ژورنال‌های معتبر بین‌المللی، پاسخ به این پرسش‌هاست: سخن مرکزی چیست؟ اهمیت اثر چیست؟ با چه مواردی موافقم که پیش‌تر از آنها آگاه نبودم؟ با چه مواردی در نوشته‌های نویسنده مخالفم؟ این اصول، هم توسط ولی نصر و هم کوروش احمدی مطرح شده است.
او افزود: در تکمیل این موارد، اجازه می‌خواهم یک نکته را به عنوان «کلمه نهایی» (Final Vocabulary) کتاب ولی نصر اضافه کنم. سخن کلیدی کتاب این است: «ایران همواره اسیر میان دو پارادایمِ توسعه و مقاومت بوده است؛ مقاومتِ بدون توسعه، بسیار پرهزینه است و توسعه‌ی بدون مقاومت نیز غیرقابل اطمینان است.» به عنوان مثال، اگر کشوری دارای صنایع فولاد، انرژی اتمی، باغ‌ها، جمعیت و معماری باشد، اما در میان بازیگرانی همسایه قرار گیرد، ممکن است تمام سرمایه‌گذاری‌هایش به جیب غارتگران برود و تاریخ نشان داده که این اتفاق برای ایران رخ داده است. ولی نصر تصریح می‌کند که ایران همواره میان این دو پارادایم در رفت‌وآمد بوده است. وضعیت بلاتکلیف کنونی کشور نیز ناشی از این است که نتوانسته است فکری تولید کند که هم «توسعه» هم «امنیت» را همزمان در بر گیرد؛ به گونه‌ای که وقتی به سمت امنیت می‌رود، توسعه بی‌پناه نماند و وقتی به سمت توسعه می‌رود، ناامنی گریبان کشور را نگیرد.
استاد دانشگاه علامه طباطبایی عنوان کرد: در پاسخ به این پرسش که «چرا این کتاب باید خوانده شود؟»، به نظر می‌رسد اثر نصر حداقل از دو جهت شایسته مطالعه است؛ نخست، دسترسی نویسنده به منابع؛ ما نیز به این منابع دسترسی داریم. در واقع، اگر بخواهیم از هوش مصنوعی یا جستجو درباره نقص‌های کتاب بپرسیم، در عرض چند دقیقه پاسخ‌های زیادی دریافت می‌کنیم. اما نکته‌ای فراتر از این‌ها که احتمالاً در هوش مصنوعی هم یافت نمی‌شود، ویژگی منحصربه‌فرد دکتر نصر است: ایشان علاوه بر دانش علمی، دارای دسترسی‌های ویژه‌ای است که این کتاب را از یک اثر عادی فراتر می‌برد؛ از جمله سوابق مشاور دولتی در آمریکا، ارتباط با ایران و برخورداری از دانش و تجربیات یک خانواده مطلع و دستیاران متخصص. این موارد، وزن و اهمیت کتاب را به‌مراتب بیشتر می‌کند.
قدیر نصری گفت: توانایی مفهوم‌سازی دکتر نصر بسیار قابل توجه است. محوریت «مقاومت» و ایده «دفاع رو به جلو» (Forward Defense) در این کتاب، مفهومی بسیار ارزشمند و قابل توصیف است. من با لحن و جهت‌گیری کلی کتاب کاملاً موافقم؛ برای نمونه، زمانی که ایران در دوره صفویان تمدنی مقتدر داشت، در برابر مهاجمانی همچون محمود افغان و اشرف افغان که از قندهار به سمت ایران حرکت کردند، مجبور به سپر انداختن شد. این مسئله قابل تأمل است. امروزه نیز با وجود برخورداری از سیستم‌های موشکی و پهپادی، بسیج نیروی انسانی و ارتش‌های قدرتمند، وقتی با واقعیت تحریم‌های گسترده و نبود توسعه روبرو می‌شویم، متوجه می‌شویم که توسعه در کشور متوقف شده است؛ وضعیتی که کوروش احمدی نیز بر آن تأکید کردند. بنابراین، این بخش از کتاب با واقعیت‌های موجود همدلی دارد و ارزش مطالعه بالایی دارد. در این راستا، به ناشر، مترجم و نویسنده بابت افزودن این اثر علمی به مجموعه دانش، تبریک می‌گویم.
او ادامه داد: در ادامه، به نکته‌ای تاریخی می‌پردازم که شاید در سیستم‌های اطلاع‌رسانی یا هوش مصنوعی به این شکل بازنمایی نشده باشد؛ من قصه‌ای ساختم که بازه زمانی ۵۰۰ ساله دارد. امروز که در تاریخ ۲ نوامبر ۲۰۲۶ هستیم، باید به یاد آوریم که حدود ۵۲۵ سال پیش، صفویان به قدرت رسیدند و حدود ۲۲۵ سال حکومت کردند؛ و تمدنی را به جای گذاشتند؛ تمدنی که آثار آن را در معماری و فلسفه اصفهان می‌بینیم. اما در مسیر این تاریخ، مقاطع بسیار دردناکی وجود داشته است که آغازگر آنها در سال ۱۷۲۲.م، یعنی سقوط اصفهان بود. این واقعه برای ایرانیان در سال ۲۰۲۶ بسیار دردآور است؛ لحظه‌ای که حاکم کشور در برابر مهاجمی که زمانی زیردست یا مأمور او بود، سپر انداخت، کلید خزانه و اصفهان را تسلیم کرد و حتی وعده کمک برای حکومت کردن داد. وجدان ایرانی از یادآوری این تسلیم رنج می‌برد. پرسش این است که چرا ما فناوری نداشتیم در حالی که آنها داشتند؟ آیا ما کم‌هوش بودیم؟ پاسخ در این گذار نهفته است. پس از حکومت کوتاه شش تا نه ساله افغان‌ها، نادر افشار آمد و از گرجستان تا هندوستان را تصرف کرد و غنایم بسیاری آورد، اما در نهایت به قتل رسید. پس از او نیز کریم خان و چندین پادشاه دیگر بر حکومت چیره شدند.
این استاد دانشگاه بیان کرد: به لحظه دردناک دوم می‌رسیم؛ حدود دویست سال پیش، در سال ۱۸۲۸، زمانی که قرارداد ترکمنچای بسته شد. اکنون که در سال ۲۰۲۶ هستیم، آن مقطع تقریباً دو قرن پیش بود. آن زمان، عباس میرزا از یک مامور فرانسوی پرسید: «ای اجنبی‌زبان، به ما بگو چرا ما این‌گونه شده‌ایم؟» این پرسش بسیار شبیه به پرسش‌های امروز است. امروز نیز ممکن است این پرسش مطرح شود که چرا باید درباره ما تصمیم‌گیری شود؟ یا اینکه پیروزی در انتخابات آمریکا یا تغییر قدرت در رژیم صهیونیستی، چگونه بر ما تأثیر می‌گذارد؟ برخلاف برخی ملل، ما به شدت تحت تأثیر این اتفاقات هستیم؛ زیرا ضربات هولناکی چون قراردادهای گلستان (۱۸۱۳) و ترکمنچای (۱۸۲۸) را متحمل شده‌ایم.
قدیر نصری گفت: آن دوران با تاراج‌های بی‌رحمانه روس‌ها همراه بود. همان‌گونه که خراسانی‌ها خاطرات غم‌انگیز جنایات مغول‌ها را در دل و زبان خود دارند، آذربایجانی‌ها، زنجانی‌ها، ارومیه‌ای‌ها و میانه‌ای‌ها نیز از آن روزها روایت می‌کنند. در آذربایجان، برای نشان دادن اوج توحش، سنگدلی و بی‌رحمی، از واژه «روسی» استفاده می‌شود؛ چرا که آنها به مسجد، اسب و انسان هیچ رحمی نمی‌کردند، همان‌طور که مغول‌ها رفتار می‌کردند. لحظه عباس میرزایی بسیار مهم بود، هرچند او شناخت دقیقی از آن مامور فرانسوی نداشت. عباس میرزا نه دانشگاهی بود، نه روشنفکری که از وضعیت اروپا (مانند دوران کانت یا هگل) آگاه باشد و نه فردی بود که بتواند از دیدگاه یک «آگاهی جهانی» به مسائل بنگرد.
او افزود: با پیشروی در تاریخ، به ضربه سوم می‌رسیم؛ زمانی که در انقلاب مشروطه تکانی ایجاد شد و سپس به کودتای ۲۸ مرداد رسیدیم. این یک کودتای تمام‌عیار بود. باز هم ایرانیان از خود پرسیدند که مشکل مصدق چه بود؟ حتی اگر فرض کنیم او دچار خطا شده یا از قانون اساسی عدول کرده است، آیا رسم بر این بود که دو کشور بیگانه از دوردست‌ها بیایند، او را در دادگاهی در داخل کشور محاکمه کنند و به تبعیدگاه احمدآباد بفرستند؟ این اتفاق، ضربه سوم بر وجدان ایرانیان بود.
او ادامه داد: اینکه ما خودمان بگوییم بله، چون توسط عرب‌ها و ترک‌ها محاصره شده‌ایم، دیگران با چه کسانی محاصره شده‌اند؟ مگر دیگران همسایگانشان را خودشان انتخاب می‌کنند؟ نه، این موضوع بسیار متمایزتر، عمیق‌تر و متفاوت‌تر از آن چیزی است که در این کتاب آمده است. در جای دیگری نیز من نقد کرده‌ام؛ از جمله صحبت‌های بسیار خوب دکتر محی‌الدین، دکتر آرش رئیس‌نژاد و استادانی که در این مسیر فکری قرار دارند. شاید اشتباه می‌کنم، اما می‌خواهم توضیح دیگری، واضح‌تر از آنچه گفته شده، خدمت شما ارائه کنم. در حال حاضر، من واقعاً به هیچ‌وجه سیاسی صحبت نمی‌کنم. کار من اندیشه و فعالیت فکری است. البته نگاهی هم به میدان دارم. داستان چیست؟ داستان این است که در حال حاضر، آقای «نصر» روایت انقلاب را تقریباً از ابتدای انقلاب اسلامی آغاز کرده‌اند. حداکثر عمر این روایت نیم قرن است. بقیه مطالب نیز تمهیداتی برای بررسی همین نیم قرن هستند؛ اینکه چرا ایران بر لبه تیغ تنهایی قرار گرفته است؟ استراتژی بزرگ ایران چیست؟ راهبرد کلان ایران چیست؟
استاد دانشگاه خوارزمی بیان کرد: در ایران، طی ۴۷ سال اخیر، آنچه من دست‌کم در ۳۱ سال اخیر مطالعه کرده‌ام، نشان می‌دهد که برای آبادانی و امنیت کشور، دو دیدگاه داشته‌ایم. در کتاب نیز به این موضوع اشاره شده، اما نه با آن تفصیل و وضوحی که بنده عرض می‌کنم. یک دیدگاه این است که ایران باید باقی بماند. یعنی هدف رضاشاه از ساختن و آباد کردن کشور، ایجاد ارتش، پرچم، مرز، راه‌آهن و همه این‌ها چه بود؟ بقای ایران؛ اینکه کشور متحدی شکل بگیرد و جایگزین خاندان‌ها، دودمان‌ها و غیره شود. محمدرضا پهلوی، پسر رضاشاه، نیز می‌گفت ایران برای اینکه باقی بماند، باید ابتدا با غربی‌ها کنار بیاید، زیرا قدرت‌های مسلط، آنها هستند. در داخل منطقه نیز برای مقابله با دولت‌های منطقه، باید خاکریزهایی ایجاد کنیم. برای مثال، در مواجهه با ملی‌گرایانی مانند جمال عبدالناصر، باید روی شیعیان لبنان و کردهای عراق سرمایه‌گذاری کنیم تا اگر روزی حمله کردند، ما نیز بتوانیم دوام بیاوریم.
او افزود: بزرگواری می‌گفتند که از جمله آخرین کتاب‌هایی که ایشان می‌خواندند، کتاب «صلحی که همه صلح‌ها را بر باد داد» اثر دیوید فرامکین بود. ایشان اهل مطالعه بودند؛ به نمایشگاه می‌آمدند، کتاب می‌خریدند و پیش از انقلاب نیز کتاب سید قطب، نمی‌دانم «معالم»، را ترجمه می‌کردند. مترجم بودند، دقیق بودند، اهل مطالعه بودند و رمان می‌خواندند. حاصل مطالعات ایشان چه بود؟ در واقع، می‌توانم بگویم: گفتمان مقاومت‌گرا. آیت‌الله خامنه‌ای می‌گفتند که بحث سیاسی نیست، فکری است. ایشان می‌گفتند هر وقت ایران آباد بوده، در اینجا شهری بوده، باغی بوده، باغچه‌ای بوده و شادی‌ای بوده، بیگانگانی از چهار طرف سرازیر می‌شدند، غارت می‌کردند و می‌بردند.نمونه‌هایی مانند پرتغالی‌ها، مغول‌ها، انگلیسی‌ها، روس‌ها، اشرف افغان، داعش، صدام و عثمانی‌ها؛ یعنی از چهار جهت، از شمال، امپراتوری مغول‌ها و ازبک‌ها که اصلاً آخر هفته می‌آمدند پایین. چه می‌کردند؟ غارت می‌کردند.
این پژوهشگر روابط بین‌الملل عنوان کرد: عثمانی‌ها، جنگ‌های متمادی عرب‌ها، داعش، پرتغالی‌ها، انگلیسی‌ها و هلندی‌ها از جنوب و همین افغان‌ها یا همان لشکرهای گوناگون از شرق؛ این‌ها نشان می‌دهند که ایران برای تضمین ثبات خود راه‌حل دارد. آنچه می‌گویم، حاصل مطالعه است و نتیجه یک پروژه است؛ یعنی از جایی پیغام نگرفته‌ام و در واقع، این مطالب از تلگرام نیستند. عصاره تفکر آیت‌الله سید علی خامنه‌ای را می‌توان در این عبارت خلاصه کرد: ایران باید به درجه‌ای از بازدارندگی فعال برسد که دشمن، هر کسی که می‌خواهد باشد، برای حمله به ایران مردد شود و اگر حمله کرد، پشیمان شود. بر این اساس، گفتم: برای موشک پول بدهید، برای پهپاد پول بدهید، برای سپاه پول بدهید، برای بسیج پول بدهید، برای اقتصاد ملی، اقتصاد مقاومتی، تولید ملی، تیم ملی و همه‌چیز ملی هزینه کنید؛ همه‌چیز باید ملی باشد، زیرا ما از این اجنبی‌ها چیزی ندیده‌ایم. یکی از دلایل حساسیت آیت‌الله خامنه‌ای نسبت به سیاست خارجی، دیپلمات‌ها و مذاکرات نیز همین بود که مبادا کسی برود و در آنجا ایران را بفروشد.
کوروش احمدی در بررسی و نقد کتاب کتاب گفت: بحث را می‌توان با موضوع «استراتژی کلان ایران» آغاز کرد. در بررسی این مسئله، ما در تاریخ ۲۰۰ سال اخیر و به‌خصوص در ۵۰ سال گذشته، شاهد ترکیبی از «تداوم» و «گسست» بوده‌ایم.
او ادامه داد: «تداوم» به معنای حضور همیشگی هویت، فرهنگ و تاریخ ۳۰۰۰ ساله ایران است که همچنان بر سیاست‌گذاری‌های امروز اثرگذار است. اما در کنار این تداوم، یک «گسست» مهم نیز وجود دارد؛ گسستی که میان نظام سیاسی فعلی و نظام‌های سیاسی گذشته (مانند دوران پهلوی) فاصله می‌اندازد. اگرچه ساختار نظام‌های قبلی نیز بر پایه شاهنشاهی بود، اما نظام جمهوری اسلامی از نظر رویکردها و نحوه تقسیم قدرت و منابع، کاملاً با آنها متفاوت است. پس در تحلیل ما، باید هم تداوم تاریخی و هم این گسست ساختاری را به‌طور همزمان در نظر گرفت. نظام ولایت فقیه نیز با ماهیت و فرآیند شکل‌گیری خاص خود، در مرکز این نظام جدید قرار گرفته و تأثیر بنیادینی بر رویکردهای سیاسی ما دارد.
این دیپلمات عنوان کرد: در مورد بحث «تنهایی استراتژیک» که در صفحات نخست کتاب مطرح شده، باید توجه داشت که هرچند نویسنده به آثار اسلامی و کتاب محی‌الدین مصباحی ارجاع می‌دهد، اما توصیفی که از تنهایی استراتژیک ارائه می‌کند، با یک قرائت و خوانش متفاوت از این مفهوم هم‌سو و نزدیک است.آرش رئیسی‌نژاد، تنهایی استراتژیکِ مورد نظر محی‌الدین مصباحی را با سیاست «نه شرقی، نه غربی» و تصمیمات سیاسی جمهوری اسلامی مرتبط می‌داند. اما در مقابل، دیدگاه دیگری وجود دارد که ریشه‌ی این تنهایی را در تاریخ، جغرافیا و ترکیب جمعیتی ایران می‌بیند.
کوروش احمدی گفت: به نظر می‌رسد نصر نیز، با وجود اینکه مستقیماً به این بحث نپرداخته‌اند، با این خوانش دوم هم‌سو هستند. ایشان با اشاره به شکل‌گیری ملت ایران در عصر مشروطه، بر این نکته تأکید دارند که ایران به ملتی شیعه و فارس‌زبان تبدیل شد که در میان پیرامون خود (ترک‌ها و عرب‌ها) در موقعیت منحصربه‌فردی قرار گرفت. از نظر ایشان، این ویژگی باعث ایجاد تنهایی استراتژیک شده است؛ هرچند اگر به تاریخ نگاه کنیم، در دوران قاجار و پهلوی شاهد این نوع تنهایی سیاسی نبودیم. همچنین، ایشان در بخش تاریخی، به مقطع عبور از قرن هجدهم به قرن نوزدهم اشاره کرده و توضیحات به‌جایی ارائه می‌دهند؛ اما با توجه به اهمیت این دوران، نیاز به بررسی عمیق‌تری در این زمینه است. در واقع، در اواخر قرن هجدهم، محیط ژئوپلیتیک ایران دچار تغییری بنیادین شد و ما در منطقه‌ای قرار گرفتیم که چهار بازیگر ژئوپولیتیک اصلی در آن فعالیت می‌کردند.
او افزود: در اواخر قرن هجدهم، فضای ژئوپولیتیک ایران به‌شدت دگرگون شد. پیش از این تحول، چهار بازیگر اصلی در منطقه حضور داشتند: ایران، عثمانی، گورکانیان هند و ازبکان آسیای میانه. اما با ظهور روسیه در شمال و انگلیس در جنوب، که هر دو قدرت‌های امپریالیستی با ارتش‌های مدرن بودند، نقشه منطقه تغییر کرد. این تغییر چنان بزرگ بود که می‌توان تاریخ ایران را به دو بخش «پیش از تحول» و «پس از تحول» ژئوپولیتیک تقسیم کرد.
این تحلیلگر مسائل روابط بین‌الملل عنوان کرد: یکی از نکات کلیدی در تحلیل‌های دکتر نصر، مسئله حفظ استقلال ایران در قرن نوزدهم در میان هیاهوی استعمار است. در آن دوران، منطقه در محاصره قدرت‌ها بود؛ هند مستعمره بود، در غرب نیز عراق و مناطق خلیج فارس تحت سلطه عثمانی بودند. این دیدگاه که «رقابت میان روسیه و انگلیس باعث حفظ استقلال ایران شد»، کاملاً درست است، اما نباید از عامل دیگری غافل شد: عاملیت دولت و جامعه ایران. ایران در آن دوره، علی‌رغم شکست در دو جنگ با روسیه، یک بازیگر منفعل نبود و از نوعی عاملیت برخوردار بود. برای مثال، معاهده ترکمنچای را اگر از زاویه‌ای متفاوت بررسی کنیم، می‌توانیم منافعی را در آن بیابیم. در آن مقطع، ارتش روسیه در نزدیکی زنجان بود و اگر به سمت تهران حرکت می‌کرد، شاید تاریخ ایران به‌کلی متحول می‌شد.
احمدی گفت: بحران اصلی در شرایط پیش از ترکمنچای نهفته بود؛ جایی که پس از جنگ اول، جامعه ایران میان دو جریان تقسیم شد: کسانی که خواستار جنگ دوم برای بازپس‌گیری خاک بودند و کسانی که به دلیل عدم توانایی در برابر روسیه، با جنگ مخالفت می‌کردند. در نهایت جنگ انجام شد و این نشان می‌دهد که ما باید به نقش و عاملیت داخلی ایران در آن دوران توجه ویژه‌ای داشته باشیم.
او ادامه داد: دکتر نصر به این مسئله اشاره کرده‌اند، اما برخلاف انتظار، این موضوع چندان برجسته نشده است. درست است که رقابت میان دو ابرقدرتِ انگلیس و روسیه عاملی بسیار کلیدی بود، اما اگر عامل دوم وجود نداشت، این رقابت می‌توانست منجر به نابودی کامل استقلال ایران و تقسیم کشور به دو منطقه تحت کنترل روسیه و انگلیس شود؛ مشابه آنچه در سال ۱۹۰۷ رخ داد.
این پژوهشگر بیان کرد: این وضعیت در سال ۱۹۱۹ نیز قابل بررسی است؛ در آن سال به دلیل وقوع انقلاب بلشویک در روسیه، قدرت روسیه از میان رفت و انگلیس با آزادی عمل کامل، تلاش کرد قرارداد ۱۹۱۹ را برای تحت‌الحمایه کردن ایران پیش ببرد. اما در نهایت، انگلیس شکست خورد؛ نکته قابل توجه این است که حتی در شرایطی که دیگر رقابت میان دو ابرقدرت وجود نداشت، ایران توانست استقلال خود را حفظ کند.
حامد کاظم‌زاده گفت: همین ابتدا مایلم به موضوعی اشاره کنم که شاید بد نباشد همیشه در تحلیل‌هایمان در نظر داشته باشیم. فراتر از این کتاب و این نشست، یکی از مشکلات جدی روابط علمی و دانشگاهی ایران با جهان، متأسفانه به یک موضوع و معضل تبدیل شده است. شرایط همکاری علمی و دانشگاهی، به واسطه تحریم‌های گسترده و ظالمانه ایالات متحده علیه دانشگاه‌ها و ساختار علمی کشور، پیچیدگی‌های حقوقی و ملاحظات امنیتی را به‌اندازه‌ای دشوار کرده است که حتی برای یک نشست علمی و دانشگاهی ساده نیز با موانع جدی مواجه هستیم.
او ادامه داد: برای نمونه، امروز جناب ولی نصر، با وجود اینکه ارتباط فکری و دانشگاهی عمیقی با کشور دارند و علاقه‌مند به گفت‌وگو با مخاطبان دانشگاهی و ایرانی هستند، به دلیل همین پیچیدگی‌های حقوقی و ملاحظات امنیتی، برای مشارکت رسمی در برنامه‌هایی که با همکاری نهادهای ایرانی دارای ماهیت دولتی یا عمومی، به‌خصوص دانشگاه‌های دولتی، برگزار می‌شوند، با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند. ما نیز در کانادا این معضل را داریم. در دانشگاه‌های خارج از کشور فعالیت می‌کنیم و بارها با دستورالعمل‌ها، هشدارها و ملاحظاتی در مورد همکاری و گفت‌وگو با مراکز دانشگاهی و پژوهشی ایران مواجه هستیم. متأسفانه گاهی حتی فعالیت‌هایی که کاملاً علمی، پژوهشی و غیرسیاسی هستند، به دلیل نگرانی‌های مرتبط با تحریم‌ها و مقررات حقوقی، با محدودیت یا بررسی‌های اداری واقعاً بوروکراتیک روبه‌رو می‌شوند.
این پژوهشگر اظهار کرد: با همه این‌ها، خود بنده معتقدم که باید بیش از گذشته برای حفظ ارتباط میان دانشگاه‌های داخل و خارج از کشور تلاش کنیم. نباید اجازه دهیم این وقفه و تحریم‌ها موجب ایجاد گسست شوند. به‌ویژه باید کوشش کنیم آثار پژوهشگران ایرانی و غیرایرانی را که با رویکردی علمی و انتقادی، به دور از حکومت و کینه نسبت به ایران، قلم می‌زنند، به مخاطبان ایرانی معرفی کنیم. قرار نیست با همه دیدگاه‌های آنها موافق باشیم. اساساً کار دانشگاه همین است: دیدگاه‌های متفاوت را بخوانیم، نقد کنیم و از رهگذر گفت‌وگو به شناخت دقیق‌تری برسیم. برای ما نیز ترجمه و انتشار کتاب دکتر نصر صرفاً یک فعالیت انتشاراتی نبود، بلکه تلاشی کوچک برای ایجاد پلی میان دو فضای دانشگاهی و میان دانشمندان خارج از کشور در حوزه‌های مختلف و همکارانشان در ایران بود. باید تلاش کنیم این گفت‌وگوها ادامه پیدا کنند. مرکز مطالعات عالی بین‌المللی دانشگاه تهران یکی از آن مکان‌هایی است که می‌تواند این امر خطیر را ادامه دهد، حتی با وجود این فضایی که متأسفانه برای کشورمان ایجاد کرده‌اند.
کاظم‌زاده گفت: ماجرای ترجمه کتابم به پیش از انتشار نسخه انگلیسی آن بازمی‌گردد. در دیداری که در سال ۲۰۲۴ در واشنگتن دی‌سی با دکتر نصر داشتم، ایشان در حال به پایان رساندن کتاب بودند. خوشبختانه موافقت کردند که من و همکارم در دانشگاه، دکتر حسین قاجاری، کار ترجمه کتاب را آغاز کنیم؛ با اینکه هنوز کتاب منتشر نشده بود. البته ما نسخه نهایی کتاب را نیز در همان اوایل سال ۲۰۲۵ دریافت کردیم.
او افزود: دو سه ماه روی ترجمه کتاب کار کردیم، زیر نظر خود آقای دکتر. هدفمان این بود که پیش از ماه مه سال ۲۰۲۵، یعنی خرداد سال ۱۴۰۴، همزمان با انتشار کتاب توسط دانشگاه پرینستون که قرار بود رونمایی شود، بتوانیم چند روز بعد، ترجمه آن را در تهران نیز رونمایی کنیم. هدف اولیه این بود، اما واقعیت به شکل دیگری پیش رفت.
این مترجم بیان کرد: از بهار سال ۱۴۰۴، یعنی پس از اینکه ترجمه کامل شد، مراحل دریافت مجوز را آغاز کردیم. اما متأسفانه فرایند صدور مجوز بسیار طولانی‌تر از انتظار ما شد. کتاب بارها با درخواست بازنگری، اصلاح، بررسی مجدد و ممیزی مواجه شد. سرانجام، در ماه‌های پایانی سال ۱۴۰۴، پس از ماه‌ها پیگیری، مجوز انتشار گرفت. ما مجبور شدیم ارجاعات را حذف کنیم تا از سد ممیزی عبور کنیم. واقعاً آدم می‌ماند؛ بیشترین مشکلی که شاید ممیز گرفته بود، ارجاعات بود: اینکه چرا به فلان کتاب ارجاع داده شده است. واقعاً من اصلاً این موضوع را متوجه نمی‌شوم.
نظر شما