به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) به نقل از ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، محمد رحمانی، تاریخنگار و پژوهشگر حوزه تاریخ شفاهی در پاسخ به پرسشی درباره ثبت روایت‌های تاریخی در زمان وقوع بحران‌ها، از منظر اسنادی و تاریخ‌نگارانه به این موضوع پرداخت و ادامه داد: هرچه به زمان وقوع یک رویداد نزدیک‌تر باشیم، امکان ثبت مستندتر، دقیق‌تر و جزئی‌تر آن بیشتر است. البته این شیوه با آسیب‌هایی نیز همراه است که باید به آنها توجه کرد.
او با اشاره به محدودیت‌های ثبت روایت در زمان وقوع رویدادها گفت: کسانی که در متن یک واقعه قرار دارند، گاهی به دلیل ملاحظات مختلف، بخشی از اطلاعات را ثبت نمی‌کنند یا در بیان آنها خودسانسوری دارند. در برخی موارد نیز اطلاعات به دلایل خاص طبقه‌بندی می‌شوند. برای کاهش این آسیب‌ها، لازم است مجموعه‌های مسئول، ثبت و ضبط اطلاعات را به بخش‌های تخصصی بسپارند.
این پژوهشگر با اشاره به تفاوت گزارش‌های رسمی و روایت‌های شفاهی بیان کرد: همه اطلاعات و جزئیات در گزارش‌های رسمی منعکس نمی‌شوند. گزارش‌های رسمی ویژگی‌ها و کارکردهای خاص خود را دارند، اما روایت‌های شفاهی ظرفیت بیشتری برای انتقال جزئیات و ظرافت‌های تاریخی دارند. این میان حضور مصاحبه‌گر مسلط و حرفه‌ای می‌تواند به ثبت دقیق‌تر روایت‌ها کمک کند.
نویسنده کتاب «من اعتراف می‌کنم» در ادامه به تجربه سپاه و ارتش در ثبت وقایع جنگ اشاره کرد و گفت: سپاه از مقطعی در دوران جنگ، گروهی از راویان را در کنار فرماندهان مستقر کرد. این افراد که در واقع نقش تاریخنگار داشتند، در جلسات فرماندهان حضور پیدا می‌کردند، مطالب را ثبت می‌کردند و در فرصت‌های مناسب، پرسش‌های خود را با مسئولان و فرماندهان در میان می‌گذاشتند. آنان همچنین در دفاتر روزانه خود، وقایع و تحولات را ثبت می‌کردند.
وی افزود: این راویان به دلیل حضور در سطوح مختلف تصمیم‌گیری و دسترسی به اطلاعات، توانستند مجموعه‌ای از اسناد و یادداشت‌های ارزشمند را فراهم کنند. با بررسی این دفاتر می‌توان به گزارش‌هایی دست یافت که از نظر جزئیات و دقت، ظرفیت بالایی برای پژوهش تاریخی دارند. برخی وقایع ممکن است به دلایلی مانند خودداری افراد از امضای گزارش یا ثبت رسمی آن، در اسناد اداری منعکس نشده باشند؛ به همین دلیل یادداشت‌هایی که همزمان با رویدادها تهیه شده‌اند، اهمیت ویژه‌ای دارند.
نویسنده کتاب «کار من بود؛ چگونه مشروطه به کودتا ختم شد» تاکید کرد: توجه به ثبت وقایع در زمان وقوع، در شکل‌گیری روایت تاریخی نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. اگر خودمان رویدادها و تجربه‌هایمان را ثبت نکنیم، دیگران آنها را روایت خواهند کرد. این موضوع در حوزه‌هایی مانند جنگ اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. هرچند برخی افراد و مجموعه‌ها در سال‌های اخیر برای ثبت روایت‌ها در قالب‌های مختلف اقدام کرده‌اند، این تلاش‌ها به‌تنهایی کافی نیست و مسئولان کشور باید برای ثبت و مستندسازی وقایع جنگ برنامه‌ای جدی و جامع داشته باشند.
این پژوهشگر با تاکید بر ضرورت ثبت روایت‌ها حتی در صورت انتشار با تاخیر افزود: ممکن است به دلایل مختلف، انتشار برخی اطلاعات به سال‌ها بعد موکول شود؛ بااین‌حال، اصل ثبت باید در زمان وقوع رویداد انجام گیرد. فرمانده‌ای که بیست سال پس از پایان دوره مسئولیت خود مقابل دوربین می‌نشیند، گذشته را با توجه به شرایط و مقتضیات زمان مصاحبه مرور می‌کند. در چنین شرایطی، احتمال فراموشی برخی جزئیات یا تاثیرپذیری روایت از تحولات بعدی افزایش می‌یابد و این مسئله می‌تواند از دقت مستندات تاریخی بکاهد.
رحمانی همچنین به ضرورت انتقال تجربه میان نسل‌ها تاکید کرد و ادامه داد: همه افراد جامعه پژوهشگر نیستند، اما برای ثبت تجربه‌های تاریخی و انتقال آنها به نسل‌های بعد، به گفت‌وگو نیاز داریم. یکی از مشکلات ما این است که گاهی دستاوردهای نسل‌های گذشته را نادیده می‌گیریم و تصور می‌کنیم آنها تجربه ارزشمندی برای انتقال به نسل‌های بعد نداشته‌اند. بخشی از این مسئله به ناآگاهی ما از تجربه زیسته گذشتگان برمی‌گردد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به نظریه «جامعه کلنگی» همایون کاتوزیان اشاره کرد و گفت: برای مثال ممکن است یک جوان متولد دهه ۱۳۸۰ شناخت روشنی از تجربه‌های جوانان دهه ۱۳۴۰ نداشته باشد؛ اینکه آنان چه درکی از جامعه خود داشتند، چگونه به سمت انقلاب حرکت کردند، در محیط زندگی خود با چه شرایطی روبه‌رو شدند و چه دستاوردها و شکست‌هایی را تجربه کردند. ثبت و انتقال این تجربه‌ها می‌تواند به شناخت دقیق‌تر گذشته و شکل‌گیری گفت‌وگویی آگاهانه میان نسل‌ها کمک کند.
به گفته این پژوهشگر، تجربه تاریخی زمانی بهتر شناخته می‌شود که ابعاد مختلف آن، از موفقیت‌ها و دستاوردها تا ناکامی‌ها و خطاها، در کنار یکدیگر بررسی شوند. چنین شناختی زمینه‌ای برای درک بهتر تحولات اجتماعی و انتقال تجربه به نسل‌های بعد فراهم می‌کند.
وی افزود: در مقاطعی برخی مراکز کشور به‌صورت جدی به تاریخ شفاهی توجه داشتند؛ از جمله حوزه هنری، مرکز اسناد انقلاب اسلامی و چند مجموعه دیگر. بسیاری از این فعالیت‌ها در سال‌های بعد با افت مواجه شدند و امروز با کمبود نهادهای فعال و پیگیر در این حوزه روبه‌رو هستیم.
رحمانی اضافه کرد: حتی برخی مراکز خصوصی که با مشارکت فعالان تاریخ شفاهی شکل گرفته بودند، دیگر کارکرد و پویایی سال‌های گذشته را ندارند. پراکندگی نیروهای متخصص و گرفتارشدن آنها در فعالیت‌های روزمره، بخشی از این وضعیت را توضیح می‌دهد. کشور به تقسیم کار مشخص و برنامه‌ریزی منسجم در این زمینه نیاز دارد؛ زیرا از دست رفتن یک شخصیت یا ثبت‌نشدن تجربه‌های او می‌تواند خلایی جبران‌ناپذیر در حافظه تاریخی ایجاد کند.
این تاریخنگار با تاکید بر ارزش ثبت روایت‌ها در زمان‌های مختلف بیان کرد: مناسب‌تر آن است که روایت افراد در نزدیک‌ترین زمان ممکن به رویدادها ثبت شود، اما این موضوع ارزش تاریخ شفاهی در سال‌های بعد را کم نمی‌کند. برخی افراد در سنین بالا قرار دارند و ممکن است با فراموشی یا خطر از دست رفتن فرصت مصاحبه مواجه شوند. بنابراین، باید برای ثبت تجربه‌های آنان در اسرع وقت اقدام کرد.
رحمانی برای تبیین اهمیت این موضوع به تاریخ ایران اشاره کرد و گفت: اگر در جریان جنگ‌های ایران و روس، خاطرات و روایت‌های فرماندهان و شخصیت‌هایی مانند عباس میرزا در زمان خود ثبت می‌شد، امروز منبعی بسیار ارزشمند برای شناخت تاریخ در اختیار داشتیم. اکنون نیز باید از تکرار چنین خلاهایی جلوگیری کنیم و تجربه‌های فرماندهان، مسئولان و دیگر افرادی را که در تحولات مهم کشور نقش داشته‌اند، به‌صورت دقیق ثبت کنیم.
او یکی از موانع این مسیر را ملاحظات امنیتی و سیاسی دانست و افزود: برای ثبت تاریخ شفاهی باید راهکارهایی حرفه‌ای در نظر گرفته شود تا ضمن رعایت ملاحظات ضروری، امکان مستندسازی تجربه‌ها فراهم باشد. مصاحبه تاریخ شفاهی باید با پرسشگری، گفت‌وگو و طرح چالش‌های مرتبط همراه باشد تا ابعاد بیشتری از واقعیت روشن شود و مصاحبه‌شونده نیز فرصت پیدا کند جزئیات و ابعاد مختلف تجربه خود را به یاد آورد.
رحمانی با اشاره به تغییر جایگاه تاریخ شفاهی در برخی مراکز مستندسازی گفت: برای مثال، مرکز اسناد انقلاب اسلامی در گذشته معاونت اختصاصی تاریخ شفاهی داشت، اما این حوزه در ساختار فعلی در بخش اسناد ادغام شده و جایگاه مستقل پیشین را ندارد. در سال‌های گذشته، افراد متعددی در این مراکز به ضبط و تنظیم مصاحبه‌ها مشغول بودند، اما استمرار این فعالیت‌ها در برخی مجموعه‌ها کاهش یافته است. این وضعیت را باید یکی از چالش‌های جدی تاریخ شفاهی کشور دانست. البته این نقد را نباید به همه مراکز تعمیم داد، اما مجموعه‌های مسئول باید با بازنگری در ساختارها و برنامه‌های خود، زمینه استمرار فعالیت‌های تخصصی و تربیت نیروهای حرفه‌ای را فراهم کنند.
این پژوهشگر در ادامه از کیفیت بخشی از کتاب‌های منتشرشده در حوزه تاریخ شفاهی انتقاد کرد و ادامه داد: بسیاری از آثاری که با عنوان تاریخ شفاهی منتشر می‌شوند، در عمل مجموعه‌ای از مصاحبه‌های پیاده‌شده هستند. برای مثال، فردی چند جلسه با یک شخصیت گفت‌وگو می‌کند و سپس متن مصاحبه‌ها، بدون پردازش و بررسی کافی، در قالب کتاب منتشر می‌شود. چنین کاری به‌تنهایی معیارهای لازم برای تولید یک اثر پژوهشی مبتنی بر تاریخ شفاهی را تأمین نمی‌کند.
وی درباره مراحل لازم برای تدوین حرفه‌ای تاریخ شفاهی توضیح داد: اطلاعات و مستندات مرتبط با زندگی و فعالیت‌های مصاحبه‌شونده باید گردآوری و صحت‌سنجی شوند. در صورت نیاز، لازم است با افرادی که در روایت از آنها نام برده شده است نیز گفت‌وگو شود. همچنین معرفی اشخاص، توضیح زمینه‌های تاریخی و ارائه اطلاعات تکمیلی در پانوشت‌ها اهمیت دارد. نباید نام فردی در متن ذکر شود و بدون توضیح درباره هویت، جایگاه و نقش او از کنار آن گذشت.
رحمانی با اشاره به مشکلات اقتصادی و حرفه‌ای نویسندگان و پژوهشگران افزود: بخشی از ضعف آثار را باید در شرایط تولید آنها جست‌وجو کرد. هنگامی که دستمزد و شرایط مالی نویسنده متناسب با حجم و دشواری کار نباشد و از او انتظار داشته باشند پروژه‌ای گسترده را در مدت سه یا چهار ماه به پایان برساند، احتمال کاهش کیفیت پژوهش و شتاب‌زدگی در تدوین افزایش می‌یابد. این مسئله در برخی آثار منتشرشده در بازار کتاب، به‌ویژه در حوزه نشر دولتی و حاکمیتی، قابل بررسی است.
وی با اشاره به وضعیت نشر در کشور گفت: ناشران بخش خصوصی نیز با مشکلات خاص خود مواجه‌اند و بخشی از فعالیت آنها به ترجمه اختصاص یافته است. این میان، شمار آثار تالیفی عمیق و پژوهش‌محور محدود است. افرادی که با علاقه و انگیزه شخصی در حوزه تاریخ شفاهی فعالیت می‌کنند، گاهی بخش قابل توجهی از توان و وقت خود را صرف این کار می‌کنند، بی‌آنکه چشم‌انداز مالی روشنی داشته باشند.
این پژوهشگر تاکید کرد: آثار موفق و جدی نیز در میان انتشارات دولتی و حاکمیتی وجود دارند، اما باید میان گزارش‌های مستند تولیدشده از سوی یک مجموعه و آثار مبتنی بر روش‌شناسی تاریخ شفاهی تمایز قائل شد. بسیاری از کتاب‌های موجود در این حوزه هنوز از عمق پژوهشی، دقت مستندسازی و پرداخت محتوایی کافی برخوردار نیستند و در مواردی به تنظیم اولیه مصاحبه‌ها محدود می‌شوند.
رحمانی درباره تاثیر این کاستی‌ها بر مخاطب نیز توضیح داد و گفت: کتابی که از نظر محتوا و ساختار با ضعف روبه‌رو باشد، نمی‌تواند تأثیر عمیقی بر مخاطب بگذارد. نباید انتظار داشته باشیم پروژه‌های تاریخ شفاهی با کارهای یک یا دوماهه به خروجی‌های پژوهشی قدرتمند برسند. تولید چنین آثاری به زمان، تخصص، منابع کافی و مدیریت هدفمند نیاز دارد.
این پژوهشگر با رد این تصور که دوران تاثیرگذاری کتاب به پایان رسیده است، بیان کرد: همچنان می‌توان از طریق کتاب‌های عمیق و پژوهش‌محور بر جامعه تاثیر گذاشت. قرار نیست همه افراد جامعه تحت تاثیر یک کتاب قرار بگیرند. اگر بتوانیم گروه‌های فرهیخته و اثرگذار جامعه را با محتوای دقیق و اندیشه‌ورزانه همراه کنیم، تاثیر این جریان به‌تدریج به مخاطبان گسترده‌تر نیز منتقل خواهد شد.
محمد رحمانی در پایان گفت: اگر گروه‌های مرجع و فرهیخته جامعه از محتوای عمیق فاصله بگیرند و فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای به سمت سطحی‌نگری، تبلیغات و سیاست‌زدگی حرکت کند، زمینه برای تاثیرگذاری جریان‌های رسانه‌ای دیگر فراهم می‌شود. تقویت تولید محتوای جدی، مستند و عمیق می‌تواند به ارتقای سلیقه مخاطبان و افزایش توان جامعه در مواجهه انتقادی با روایت‌های مختلف کمک کند.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
نظر شما