به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، تاریخ ادب و فرهنگ معاصر ایران، وام‌دار مردانی است که عمر گران‌بهای خود را در خلوت کتابخانه‌ها و در راه ژرفاسازی اندیشه و زبان فارسی صرف کردند؛ اساتیدی که نامشان با وسعت دانش، سخت‌کوشی بی‌نظیر و عشق سوزان به این مرز و بوم پیوند خورده است و در میان این چهره‌های ماندگار، استاد سعید نفیسی جایگاهی یگانه دارد.
اگر بخواهید شخصیت علمی و انسانی استاد نفیسی را در یک جمله توصیف کنید، به کدام ویژگی‌های برجسته‌ی او اشاره می‌کنید؟
اگر بخواهم در یک جمله از استاد نفیسی یاد کنم، فراتر از یک اندیشمند، «فرزانه» بود؛ انسانی که از نظر سطح استدلال، تعمق و تعقل در جایگاهی بسیار والا قرار داشت و می‌توان او را یکی از ستون‌های اصلی و مفاخر فرهنگی ایران در عصر معاصر دانست. نفیسی در کنار جایگاه علمی و ادبی، شخصیتی بسیار انسانی داشت. اگرچه در عین دانشمندی، زبان تند و صریحی داشت، اما در عین حال بسیار شوخ‌طبع و بذله‌گو بود. یاد و خاطره اش همواره با شوخی‌های زبانی و طنزهای ظریفش گره خورده است. از سوی دیگر، به شدت ایران‌دوست بود و وطن را همچون یک خانواده می‌دید که همگان باید در مسیر روشن و مشخصی گام بردارند.
پیشینه‌ی خانوادگی و میراث علمی خاندان نفیسی چگونه شکل گرفته است؟ چه چهره‌ها و دستاوردهایی در این خاندان، به‌ویژه در حوزه‌ی پزشکی، فرهنگ و دانش، زمینه‌ساز جایگاه علمی استاد نفیسی بوده‌اند؟
ریشه‌های علمی و فرهنگی خانواده ما به قرن نهم بازمی‌گردد؛ به شیخ برهان‌الدین عوض نفیس کرمانی، پزشک و عارف برجسته که در دربار الغ‌بیگ نیز خدمت می‌کرد. در این خانواده، تقریباً تمام مردان، بدون استثنا، در مسیر تلاقی طب و عرفان گام برداشته بودند؛ برخی طبیب و عارف بودند، برخی منجم و برخی صوفی. این مسیر در نهایت به جد من، مرحوم علی‌اکبر نفیسی، معروف به ناظم‌الاطبا رسید. وی که فرهنگ‌نامه‌نویس و پزشک دربار قاجار بود، از بنیان‌گذاران نظام مدرن پزشکی در ایران به شمار می‌رود. ناظم‌الاطبا پس از تحصیل از ماهان کرمان در دارالفنون تهران، به اروپا سفر کرد تا با نظام پزشکی مدرن آشنا شود و پس از بازگشت، نخستین قدم‌ها را برای ایجاد بیمارستان‌های نوین در ایران مانند بیمارستان سینا برداشت. از دیگر دستاوردهای وی، تالیف لغت‌نامه ارزشمند «فرهنگ نفیسی» است که مرجع بسیاری از فرهنگ‌نامه‌های بعدی نیز به شمار می‌رود.
چه عواملی سعید نفیسی را به انصراف از تحصیل پزشکی و انتخاب مسیر ادبیات، آموزش و فعالیت‌های فرهنگی سوق داد؟ این تغییر مسیر چه نسبتی با پیشینه‌ی علمی و سنت خدمت فرهنگی در خاندان نفیسی داشت؟
از نسل بعدی، علی‌اصغر نفیسی (مؤدب‌الدوله) به دنیا آمد که پزشک و سرپرست علمی ولیعهد در دوران پهلوی بود. با گذشت زمان، فرزند وی، سعید نفیسی، مسیر متفاوتی را برگزید. او که در فرانسه تحصیلات پزشکی را دنبال می‌کرد، با تصمیمی جسورانه، این رشته را رها کرد. او در جمله‌ای که کمتر نقل شده، دلیل این تصمیم را چنین تبیین می‌کند: «در کشوری که اگر بیمار بمیرد می‌گویند طبیب کشت و اگر شفا یابد می‌گویند خدا شفا داد، بیماری خطرناک‌تری از بیماری‌های جسمی وجود دارد؛ و آن بیماری، بی‌سوادی و بی‌فرهنگی است. من ترجیح می‌دهم به مبارزه با این بیماری بپردازم.» این حکایت را نقل‌به‌مضمون گفتم، اما معنایش با مسیری که نفیسی در زندگی طی کرده کاملا همسوست: صرف‌کردن عمر برای آموزش، شناخت و انتقال دانش. این انتخاب در خانواده‌ای اتفاق افتاد که از قرن نُهم، نسل‌های متوالی‌اش طبیب بوده‌اند. پدرش، علی‌اکبر نفیسی ناظم‌الاطبا، هم پزشک بود، هم فرهنگ‌نویس و هم بنیاین‌گذار عصر نوین پزشکی و بیمارستانی در ایران عهد قاجار. سعید نفیسی مسیر ادبیات و پژوهش را انتخاب کرد و این سنت خدمت علمی و فرهنگی را در حوزه‌های دیگری ادامه داد. به این ترتیب، وی مسیر حرفه‌ای خود را از پزشکی به حوزه آموزش و فرهنگ تغییر داد و در همان مدارسی که پدرش بنیان نهاده بود، به تدریس و پژوهش مشغول شد. برای من، مهم‌ترین ویژگی سعید نفیسی تعهد او به گسترش آگاهی است. اگر فعالیت‌های متنوعش را کنار هم بگذاریم، از پژوهش و تدریس تا ترجمه، روزنامه‌نگاری، داستان‌نویسی و حضور در رادیو، می‌توان کوششی پیوسته برای دانستن و سهیم‌کردن دیگران در دانسته‌ها دید. برداشت من این است که همین تعهد، رشته‌ای است که حوزه‌های مختلف کار او را به هم پیوند می‌دهد.
بزرگ‌شدن در سایه‌ی نام سعید نفیسی چه تجربه‌ای برای شما داشته است؟ آیا جایگاه علمی و فرهنگی پدربزرگتان در خانواده، انتظارات ویژه‌ای از شما ایجاد می‌کرد؟
برای من که از کودکی با نام استاد نفیسی بزرگ شده‌ام، زندگی تحت سایه این نام، همواره با ملاحظات خاصی همراه بود. از همان روزهای نخست تحصیل، همواره از من انتظار می‌رفت که با توجه به جایگاه پدربزرگم، در بالاترین سطح علمی و رفتاری ظاهر شوم. نام «سعید نفیسی» برای من هم افتخار بود و هم مسئولیتی سنگین که سعی می‌کردم با رعایت شأن نفیسی، آن را ایفا کنم.
اندیشه‌ها و شیوه‌ی تفکر سعید نفیسی چه تأثیری بر شکل‌گیری نگاه و شخصیت شما داشته است؟ کدام آموزه‌های او در زندگی فکری شما ماندگارتر شده‌اند؟
یکی از بارزترین ویژگی‌های شخصیتی استاد نفیسی، فراتر از دانش ادبی و فرهنگی، توانایی استدلال و بینش عمیق استاد نسبت به پدیده‌های اجتماعی بود. وی همواره بر اهمیت تفکر مستقل تأکید داشت؛ خاطره‌ای از پدرم حکایت می‌کند که روزی در جمع جوانان خانواده، بحث بر سر اخبار و گزارش‌های رسانه‌ای بود. وقتی پدربزرگم با شنیدن این بحث‌ها از کنار آنها عبور کرد، با نگاهی پرسشگر پرسید: «چرا فکر می‌کنید این اخبار، مبنای درستی برای گفت‌وگو هستند؟ چرا خودتان به پشت پرده این اخبار فکر نمی‌کنید؟» نفیسی همواره توصیه می‌کرد: «باید سفیدی‌های روزنامه را خواند، نه سیاهی‌ها را.» منظور استاد این بود که رسانه‌ها بخشی از حقیقت را می‌گویند و بخشی را پنهان می‌کنند؛ لذا هرگز نباید اجازه داد صدای رادیو یا نوشته روزنامه، جایگزین قدرت تفکر و استدلال شخصی ما شود. این آموزه، به‌ویژه در مواجهه با موج‌های خبریِ متکثرِ امروز، برای من بسیار برجسته و یادآور است.
سعید نفیسی در تربیت فرزندانش چه رویکردی داشت؟ تا چه اندازه به استقلال فردی و آزادی آنها در انتخاب مسیر تحصیلی و شغلی اهمیت می‌داد؟
استاد نفیسی با ایجاد بستری مبتنی بر آزادی و تفکر، برخلاف بسیاری از خانواده‌های سنتی، هرگز فرزندان خود را به انتخاب رشته‌ای خاص مجبور نکرد. این نگاه آزاداندیشانه باعث شد هر یک از فرزندان، مسیر متمایز خود را دنبال کنند. برای نمونه، عمه بزرگ من، نوشین‌دخت نفیسی که از مشاهیر حوزه موزه و باستان‌شناسی است و از بنیان‌گذاران موزه آبگینه به شمار می‌رود، در مسیر علم و دانشگاه ادامه داد. از دیگر فرزندان وی می‌توان به بابک نفیسی، معمار، شیرین‌دخت نفیسی، روان‌شناس و پدرم، رامین نفیسی، متخصص صنعت ساختمان اشاره کرد. این تنوع در مسیرهای زندگی، نتیجه همان بستر رشدی بود که نفیسی با تشویق به تعقل و استقلال، برای خانواده ایجاد کرده بود.
با توجه به هم‌زمانی شصتمین سالگرد درگذشت سعید نفیسی با هفته‌ی کتاب، چه راهکارهایی برای آشنایی نسل جوان با زندگی، آثار و میراث فرهنگی او پیشنهاد می‌کنید؟ کدام آثار نفیسی می‌توانند نقطه‌ی شروع مناسبی برای ورود مخاطبان جوان به جهان فکری و ادبی او باشند؟
به‌گمان من، یکی از بهترین کارها برای بزرگداشتش این است که امکان این آشنایی را فراهم کنیم: آثارش در دسترس باشند، راه ورود به آنها معرفی شود و مخاطب جوان بداند از کجا شروع کند و هر اثر چه چیزی برای شناختن دارد. آن‌وقت می‌تواند قدم‌به‌قدم سهم نفیسی را در شناخت و غنای فرهنگ و ادبیات ایران کشف کند. بزرگداشت او زمانی اثر ماندگار دارد که تعهدش به گسترش آگاهی، در تجربه خواندن و آموختن نسل تازه ادامه پیدا کند. برای همین، تلاش می‌کنم این‌جا به نسل جوان دسترسی بدهم برای شناخت آثار شاخصش. آثاری که هر کدام دریچه‌ای به یکی از جنبه‌های کار او باز می‌کنند. می‌خواهم این آشنایی از خواندن آثارش شکل بگیرد تا مخاطب خودش کشف کند نفیسی چگونه به شناخت ما از ایران و جهان افزوده، فرهنگ و ادبیات و تاریخ ایران را به مردمان کشورهای دیگر شناسانده و در مقابل، خواننده‌ی ایرانی را با ادبیات و فرهنگ دیگر ملت‌ها آشنا کرده است؛ کوششی پیوسته برای گسترش آگاهی و شناخت متقابل. در پژوهش ادبی، آثاری مانند «احوال و اشعار رودکی»، «جستجو در احوال و اشعار عطار» و «تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی»، حاصل کوشش او برای شناخت دقیق‌تر گذشته‌ی ادبی ماست. اطلاعات پراکنده را گرد می‌آورد، آثار و نام‌ها را بررسی می‌کرد و نتیجه را در اختیار دیگران می‌گذاشت. در تصحیح و انتشار متون نیز امکان خواندن و پژوهیدن آثاری را فراهم می‌کرد که دسترسی به آنها برای بسیاری دشوار بود. در ترجمه، «ایلیاد» و «ادیسه» هومر و «آرزوهای بربادرفته» بالزاک از آثار شناخته‌شده‌ی او هستند. تدوین «فرهنگ فرانسه به فارسی» نیز بخشی از همین کارنامه است. اهمیت این فعالیت‌ها برای من در گسترش افق خواننده ایرانی است؛ اینکه بتواند با ادبیات، اندیشه و تجربه‌ی مردمانی فراتر از محیط خودش آشنا شود. پدربزرگم ایران را عمیقا دوست داشت. این ایران‌دوستی را در سال‌های طولانی تحقیق درباره تاریخ و ادبیات، احیای متون و کوشش برای معرفی زبان فارسی می‌توان دید. همزمان، با فرهنگ‌های دیگر ارتباط برقرار می‌کرد و از آنها می‌آموخت. معرفی میراث ایران و انتقال ادبیات جهان به فارسی، در زندگی او یکدیگر را کامل می‌کردند. برای من، این صورت ارزشمندی از ایران‌دوستی است: شناختن، شناساندن و افزودن به فرهنگ این سرزمین. روزنامه‌نگاری او نیز در این تصویر اهمیت دارد. همکاری با مجله «دانشکده»، مدیریت «فلاحت و تجارت» و فعالیت در نشریاتی مانند «پرتو» و «شرق»، نشان می‌دهد که ارتباط با مخاطب بیرون از کلاس دانشگاه، بخشی از زندگی حرفه‌ای او بوده است. مطبوعات امکان حضور در گفت‌وگوی عمومی را فراهم می‌کردند. در برنامه‌های رادیویی و درس‌گفتارهای «در مکتب استاد» نیز دانش ادبی و زبانی را به کسانی می‌رساند که لزومن دانشجوی ادبیات نبودند. داستان‌نویسی او را هم نباید در سایه‌ی پژوهش‌هایش فراموش کرد. «فرنگیس»، «ستارگان سیاه»، «ماه نخشب»، «آتش‌های نهفته» و «نیمه‌راه بهشت»، وجه دیگری از مواجهه‌ی او با انسان و جامعه‌اند. به‌ویژه در «نیمه‌راه بهشت»، زبان داستان، طنز و هجو به او امکان می‌دهد مناسبات قدرت، ریاکاری و رفتارهای اجتماعی را به نقد بکشد.
سعید نفیسی در گسترش و معرفی زبان و ادبیات فارسی در محافل علمی و دانشگاهی جهان چه نقشی داشت؟ کدام فعالیت‌ها و همکاری‌های بین‌المللی او را در این زمینه برجسته‌تر می‌دانید؟
برای تأسیس شعبه ادبیات فارسی در دانشگاه علیگره کار کرد، در دانشگاه‌های کابل و قاهره تدریس داشت، با محافل علمی و ادبی روسیه و دیگر بخش‌های شوروی ارتباط برقرار کرد و به توسعه‌ی زبان فارسی در تاجیکستان، هندوستان و پاکستان خدمت کرد. در سفرها و سخنرانی‌هایش مهمان مراکز دانشگاهی متعددی در آسیا و اروپا بود؛ در آمریکا نیز مدتی مهمان دانشگاه هاروارد بود کلمبیا و پرینستون بود. خدمات بین‌المللی او هم با نشان‌ها و افتخارات متعددی همراه بود. دریافت نشان لژیون دونور فرانسه، نشان مخصوص افتخار واتیکان، نشان پالم آکادمیک و ده‌ها نشان دیگر بخشی از توجه بین‌المللی به آثار و کوشش‌های او را نشان می‌دهند؛ آثاری که امروز باید دوباره در دسترس خواندن و بررسی قرار بگیرند.
اگر بخواهید مهم‌ترین دغدغه‌ی فکری و علمی سعید نفیسی را در طول زندگی‌اش مشخص کنید، به چه موضوعی اشاره می‌کنید؟ او چگونه می‌کوشید میان میراث فرهنگی و ادبی گذشته‌ی ایران و نیازهای فکری جهان معاصر ارتباط برقرار کند؟
یکی از دغدغه‌های اصلی استاد نفیسی، پیوند میان فرهنگ کهن و دنیای امروز بود. استاد با مطالعات عمیق بر روی متون کهن و نسخ خطی، تلاش کرد تا دانش تاریخی را به زندگی معاصر پیوند بزند. این تلاش تنها در حوزه پژوهش نبود، بلکه در ترجمه‌های ماندگار نفیسی نیز تجلی یافت؛ از جمله ترجمه اثرگذار «اودیسه هومر» که همچنان معتبرترین ترجمه از این اثر در ایران محسوب می‌شود. همچنین، آثار برجسته‌ای چون «فرهنگ فرانسه‌فارسی» که منجر به دریافت نشان لژیون دِلور شد و کتاب «تاریخ مسیحیت» که مورد تقدیر واتیکان قرار گرفت و رمان «آرزوهای بر باد رفته» که جایزه بهترین کتاب سال را نیز در بر داشت، از جمله میراث علمی ارزشمند نفیسی هستند. استاد با فعالیت در بیش از۲۰ دانشگاه معتبر جهان، از کلمبیا گرفته تا کشورهای آسیایی نظیر تاجیکستان، روسیه، پاکستان و هند، همواره مروج فرهنگ و ادبیات فارسی بود. جالب است بدانید که جایگاه و قدرشناسی نفیسی در کشورهایی نظیر تاجیکستان، بسیار برجسته است.
با توجه به دلبستگی عمیق سعید نفیسی به ایران، چه عواملی او را در سال‌های پایانی زندگی به ترک وطن و اقامت در فرانسه واداشت؟ فشارهای سیاسی و محدودیت‌های فعالیت علمی چه نقشی در این تصمیم داشتند؟
نفیسی در دوره‌ای با فشارهای سیاسی مواجه شد؛ به‌ویژه پس از انتشار کتاب «نیمه‌راه بهشت» که در آن با زبانی تند و صریح، از وضعیت حاکمیت انتقاد کرده بود. این اثر باعث شد تا با حساسیت‌های زیادی روبه‌رو شود و در برخی عرصه‌ها، محدودیت‌هایی در فعالیت‌های علمی و نشر آثارش اعمال شود. سعید نفیسی و هم‌عصرانش مبارزه کردند و سعی کردند جایگاه و صدای خودشان را حفظ کنند و در نهایت در اواخر عمر خسته شدند و تصمیم گرفتند این بی‌مهری‌ها را تحمل نکنند و از ایران بروند. کتابخانه‌اش را تقسیم کرد: بخشی را به کتابخانه مجلس واگذار کرد، بخشی را به دانشگاه تهران و بخش مهم آن را به دانشگاه کلمبیا فروخت. با پول آن به پاریس رفت و آپارتمان کوچکی خرید، به‌ویژه چون استاد بیماری ریوی داشت و پزشکان توصیه کرده بودند در شهری مرطوب‌تر زندگی کند؛ فرانسه و پاریس را انتخاب کرد، خصوصاً که دعوت رسمی‌ای هم از کتابخانه ملی فرانسه برای مطالعه و تحقیق روی نسخ خطی موجود آنجا داشت. وقتی می‌خواست از ایران برود، شعری تکان‌دهنده و احساسی به یادگار گذاشت که مطلع آن چنین است: «با دریغ و درد رفتم منزل ایران / شما ای رفیقان جان ایران، من و جانِ شما» ایران برایش در حقیقت خانواده بود؛ کل ایران را خانواده خود می‌دانست. در متن دیگری نیز در آغاز چنین نوشته‌است: «به ایرانم، به ایرانِ جاودانیم.» این مشتهرِ عشقی است که ایشان بوی عشقی بزرگ به ایران، به فرهنگ و ادبیات ایران، به سلامت کشور، به آزادی و به شادکامی مردم ایران داشت.
از میان اندیشه‌ها و آموزه‌های سعید نفیسی، کدام پیام بیش از همه در زندگی شما باقی مانده است؟ این میراث فکری چه تأثیری بر انتخاب‌ها و فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی شما گذاشته است؟
خودم اکنون در آستانه پنجاه‌سالگی هستم و شاید بیش از هفت یا هشت بار فرصت برای مهاجرت حتی از طریق پیشنهادهای کاری برایم وجود داشت؛ ولی چیزی در ریشه خانواده ما هست که انگار هیچ‌وقت به فکر ترک وطن نیفتادیم. همیشه با هر سختی سعی کردیم بمانیم، بجنگیم و پایداری خود را حفظ کنیم. من مسئولیت و رسالت خودم را در ترویج آگاهی از سعید نفیسی ارث برده‌ام و در رشته خودم سعی می‌کنم این کار را انجام دهم. کلاس‌های من بسیار متفاوت است؛ بچه‌هایی که سر کلاس‌های من می‌آیند همه اذعان دارند که تجربه آموزشی متفاوتی دارند. آن ترویج آگاهی سخاوتمندانه در من هم جاری است و برای من ارزش و اولویت بالایی دارد. نمی‌دانم، شاید من هم به سن پدربزرگم برسم و اتفاقات شرایط را تحت تأثیر بگذارد؛ ولی فعلاً این سنگر را حفظ کرده‌ایم.
به نظر شما کدام جنبه از شخصیت و کارنامه‌ی سعید نفیسی کمتر شناخته شده یا در بررسی‌های مربوط به او کمتر مورد توجه قرار گرفته است؟ آیا می‌توان به جنبه‌هایی مانند صراحت در نقد، دغدغه‌های اجتماعی و فعالیت‌های او در زمینه‌ی آموزش و حقوق زنان اشاره کرد؟
نفیسی فقط اهل تحقیق و کتابخانه نبود؛ زبان تند و سرِ سرخی هم داشت. وقتی لازم می‌دید، نقدش را بی‌پرده بیان می‌کرد و از رنجاندن صاحبان نفوذ پرهیز نداشت. به برداشت من، این صراحت نیز با همان تعهد به گسترش آگاهی پیوند داشت؛ می‌خواست مخاطب چیزی را ببیند و درباره‌اش فکر کند، حتا اگر بیان آن برای خودش هزینه داشته باشد. تعهد اجتماعی نفیسی در همراهی با کوشش‌های مربوط به حقوق و آموزش زنان نیز دیده می‌شود. سیمین بهبهانی در خاطراتش از حضور و سخنرانی او در جمعیت نسوان وطن‌خواه یاد می‌کند؛ جمعیتی که آموزش و آگاهی زنان از فعالیت‌هایش بود. در پژوهش‌های تاریخی نیز از همکاری نفیسی با این جمعیت و نوشتن او در نشریه «دختران ایران» شواهد متعددی داریم. بنابراین، توجه او به آگاهی را می‌توان در مشارکت اجتماعی‌اش نیز دنبال کرد. آزاداندیشی او را در همین زمینه می‌بینم: آمادگی برای طرح مسائل اجتماعی، نقد مناسبات جاافتاده، همراهی با آموزش و حقوق زنان و ارتباط با فرهنگ‌ها و اندیشه‌های متفاوت. این به معنی بی‌خطا دانستن همه دیدگاه‌هایش نیست. برخورد آزاداندیشانه با میراث او نیز مستلزم خواندن، نقدکردن و سنجیدن آثارش با دانش امروز است.
به نظر شما برای حفظ و انتقال میراث فکری و انسانی سعید نفیسی به نسل‌های آینده چه اقداماتی ضروری است؟ خانواده‌ی شما برای احیای آثار منتشرنشده و تبدیل خانه‌ی او به موزه چه برنامه‌هایی دنبال کرده‌اند و نسل جوان چگونه می‌تواند در این مسیر مشارکت داشته باشد؟
پس از درگذشت سعید نفیسی، خانواده مرکزی دایر کردند به نام «مرکز یادگارهای سعید نفیسی» که مأموریتش حفظ، احیا و انتشار آثار و یادگارهای به‌جامانده از استاد بود. البته این مرکز هرگز در قالب یک نهاد رسمی و ثبت‌شده فعالیت نکرد و بعدها خانواده به زندگی‌های خود مشغول شدند تا آنکه پدر من در ده، پانزده سال پایان عمرش کار و کسب خود را تعطیل کرد و کاملاً متمرکز شد بر مرکز یادگارها، احیای آثار، و تبدیل خانه سعید نفیسی به موزه. اکنون ۱۵۴ عنوان دست‌نوشته بزرگ ازاستاد وجود دارد که در زمان حیاتش هرگز منتشر نشده است. پدرم تلاش زیادی برای دیجیتالی‌سازی و حفظ آنها کرد. توافق‌هایی هم با شهرداری و میراث فرهنگی انجام شد تا آن خانه به موزه تبدیل شود و در فهرست میراث فرهنگی ثبت شد؛ ولی متأسفانه پیش از آنکه اساسنامه موزه ثبت شود، پدرم به دلیل یک اشتباه پزشکی از دنیا رفت. پدر ما نزدیک ۶۳ روز در بیمارستان و در حالت اغما بود؛ دوران کرونا بود و شرایط آی‌سی‌یو بسیار سخت. من و خواهرم شیفتی می‌رفتیم بیمارستان. روزی که پزشک گفته بود دیگر کار زیادی برای پدر نمی‌توان کرد، ناگهان پرستارها آمدند و گفتند: «پدرتان به هوش آمده.» دویدیم به بالینش. او هیجان زیادی داشت که با ما حرف بزند، اما چون تراکئوستومی شده بود صدایش بیرون نمی‌آمد. پرستارها کاری کردند که صدایش را در حد زمزمه شنیدیم و تنها چیزی که گفت این بود: «موزه سعید نفیسی را به‌پا کنید.» تنها وصیتش همین بود. ما نزدیک چهار سال تلاش کردیم و با مشکلات فراوانی روبه‌رو شدیم؛ اما با پیگیری‌های فراوان و تعهدی که خواهرم به این کار داشت، اکنون موفق شده‌ایم آن ملک را به شهرداری واگذار کنیم. امیدواریم شهرداری مرمت را زودتر انجام دهد تا آثار و یادگارهای سعید نفیسی به اشتراک گذاشته شود و آن موزه به وصیت پدر برپا شود. جدا از آن، خودمان هم پویش‌هایی می‌کنیم تا این میراث با ابزارها و پلتفرم‌های متفاوت‌تری از شیوه‌های سنتی انتشار، به نسل جوان‌تر منتقل شود. نمی‌خواهم از قبل چیزهایی بگویم که به تعبیر خود پدربزرگم «حرف پیش‌کی» شود ولی تلاش ما این است که ارزشی ماندگار و پایدار ایجاد کنیم.
با گذشت شصت سال از درگذشت سعید نفیسی، ارزیابی شما از میزان شناخت و قدردانی جامعه‌ی فرهنگی و علمی ایران از جایگاه او چیست؟ آیا تلاش‌های نهادهای فرهنگی و پژوهشی برای معرفی و بازخوانی آثارش را کافی می‌دانید؟
سعید نفیسی یکی از کم‌قدرشمرده‌ترین چهره‌های فرهنگ و تاریخ ادبیات ایران است، به‌ویژه در روزگار معاصر؛ ولی این‌طور نیست که اصلاً به استاد پرداخته نشده باشد. انجمن مفاخر ایران در سال‌های گذشته برای نفیسی بزرگداشتی برپا کرد. در مجله بخارا هم در قالب برنامه‌های شب‌های بخارا بزرگداشتی برای استاد داشتند. حتی ۲۳ آبان که فردای سالِ درگذشت نفیسی است فرهنگستان زبان و ادب فارسی مراسمی برگزار می‌کند که چندین پژوهشگر به آثار استاد خواهند پرداخت. هرچند این بزرگداشت‌ها کم‌تعداد بوده‌اند، ارزشمندند. ما به‌عنوان خانواده و بازماندگان همیشه تلاش کرده‌ایم با این نهادها مشارکتی سازنده داشته باشیم؛ ولی حساسیت ما در این موضوع زیاد است و مشارکت را با هر کسی و هر شرایطی پیش نمی‌بریم. مثلاً چند وقت پیش مراجعه‌ای شد مبنی بر اینکه مستندی دربارهه استاد ساخته شود؛ اما وقتی با نویسنده و کارگردان آن مستند صحبت کردیم و دیدیم اهداف و نیت‌هایشان چیست، با آنان همکاری نکردیم و خواستیم مناسبات و الزاماتی رعایت شود که نپذیرفتند. در مقابل، یکی از نویسندگان خوش‌فکر و خوش‌روحیه ایران، پیمان طالبی، به من مراجعه کرد؛ او می‌خواست کتابی درباره سعید نفیسی بنویسد که در قالب «سعید نفیسی به هشت روایت» منتشر شد. کتاب خواندنی و جذابی است و قطعاً معرفی‌اش می‌کنم که بخوانید؛ زوایای بسیار متفاوتی از سعید نفیسی در آن بررسی شده. البته کتابی است که جایی برای بهبود دارد و نیازمند اصلاح است که امیدوارم در چاپ‌های بعدی رخ دهد؛ ولی در مجموع کتاب ارزشمند و خواندنی است و توصیه‌اش می‌کنم.
اگر بخواهید شخصیت سعید نفیسی را فراتر از جایگاه علمی و ادبی‌اش توصیف کنید، چه ویژگی‌ای را برجسته می‌کنید؟ تعبیر «مبارز آگاهی» که برای توصیف او به کار برده‌اید، از کدام جنبه‌های زندگی و فعالیت‌هایش سرچشمه می‌گیرد؟
سعید نفیسی، ورای آن ویژگی‌های فرزانگی‌اش و ارزش و اثری که برای فرهنگ، ادبیات، تاریخ و تمدن ایران داشت، به تعبیر من یک «مبارز آگاهی» بود و این مبارزه برای آگاهی در خانواده‌اش هم جریان داشت. من اولین بار این تعبیر را متأسفانه در سالروز درگذشت عمه‌ام در مراسمی که فرهنگستان هنر برای وی گرفته بود به کار بردم؛ چون واقعاً عمه مرحومم در جایگاه استاد دانشگاه، مبارزِ آگاهی بود و این را از پدرش به ارث برده بودند. من و خواهرم هم تلاشمان این است که در مسیر ترویج آگاهی گام برداریم. یکی از انگیزه‌ها و نیت‌های ما درباره انتشار آثار منتشرنشده استاد نفیسی ادامه همین مسیر است. سعید نفیسی اثری چاپ‌نشده دارد در قالب «تذکره نفیسی» که در آن صد شاعر گمنام را شناسایی کرده، آثارشان را گردآوری و تصحیح کرده و تا حد ممکن درباره‌شان زندگی‌نوشته تحریر کرده است. این اثری بکر و بسیار ارزشمند است. استاد مجموعه دیگری هم دارد در قالب «جنگ نفیسی»: گزیده‌ای از دست‌نوشته‌های متعددش از سفرهایی که داشته، جلساتی که در آنها شرکت کرده، سمینارهایی که در آنها بوده و ملاقات‌هایی که با اشخاص مختلف داشته است که فارغ از ارزش ادبی‌اش، بخش بزرگی از تاریخ اجتماعی ایران را در دل خود دارد. این مجموعه می‌تواند باب بزرگی برای گفت‌وگوی فرهنگی بگشاید و فرهنگ‌شناسان و علاقه‌مندان به ادبیات فارسی را از سراسر ایران و دنیا دور هم گرد آورد. یکی از تلاش‌های ما در ادامه راه مرکز یادگارهای سعید نفیسی نیز به همین نیت بازمی‌گردد که بستر گفت‌وگو را فراهم کنیم تا این آگاهی تداوم و انعکاس داشته باشد.
آیا انتشار «تذکره‌ی نفیسی» و مجموعه‌ی «جنگ نفیسی» در برنامه‌های آینده‌ی خانواده قرار دارد؟ در حال حاضر این آثار در چه مرحله‌ای از آماده‌سازی و انتشار هستند؟
هنوز نه؛ ولی در برنامه‌های ما هست. چند وقت دیگر اعلام می‌کنیم چه اتفاقی افتاده است.
با توجه به هم‌زمانی شصتمین سالگرد درگذشت سعید نفیسی با هفته‌ی کتاب، درباره‌ی رابطه‌ی او با کتابخوانی و ترویج فرهنگ مطالعه بگویید. نفیسی چه نگاهی به دسترسی دیگران به کتاب‌ها و منابع پژوهشی داشت و امروز چگونه می‌توان این جنبه از میراث او را به نسل تازه منتقل کرد؟
رابطه نفیسی با کتاب نیز برای مناسبت هفته‌ی کتاب اهمیت دارد. به گواه خانوده و البته در خاطرات هم‌عصرانش، گشاده‌دستی او در امانت‌دادن کتاب‌های کمیاب به شاگردان و پژوهشگران تکرار می‌شود. دانستن برای او با امکان استفاده‌ی دیگران از دانش همراه بود. واگذاری مجموعه‌هایش به مراکز علمی، کتابخانه‌ها و اهدای بخشی از کتاب‌ها به دانشگاه تهران نیز در ادامه‌ی همین رفتار قابل‌فهم است. شصتمین سالمرگ او فرصتی است که این مسئولیت را جدی‌تر دنبال کنیم. بزرگداشت باید به کتاب‌شناسی دقیق و روزآمد، دسترسی بهتر به آثار، شناخت وجوه کمترشناخته‌شده زندگی و کار او و گفت‌وگوی انتقادی درباره‌ی این میراث منجر شود. همچنین باید راه ورود نسل تازه را باز کند؛ مخاطبی که شاید هنوز نداند پشت این نام، چه گستره‌ای از کار و اندیشه وجود دارد. ما به عنوان خانواده نفیسی، مسئولیت بزرگی در حفظ اسناد و معرفی درستش بر عهده داریم، اما میراث او متعلق به خانواده ما نیست؛ بخشی از میراث فرهنگی ایران است. خانواده می‌تواند حافظ و پیگیر آن باشد، ولی زنده‌ماندنش به خوانندگان، پژوهشگران و نهادهای علمی و فرهنگی نیز وابسته است. آنچه از نفیسی باقی مانده، در کنار کتاب‌ها و نوشته‌هایش، یک شیوه کار است: پیگیری یادگیری، کوشش برای روشن‌کردن مسئله‌ها، صراحت در نقد و رساندن حاصل دانش به دیگران. احترام به او در ادامه‌دادن همین کوشش معنا پیدا می‌کند؛ در اینکه آگاهی بیشتری در دسترس مردم قرار بگیرد و میراث فرهنگی ایران امکان شناخته‌شدن و رشد پیدا کند.
نظر شما