سرویس بین‌الملل خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ در میان آثار تازه‌ای که ناشران جهان عرب منتشر کرده‌اند، چند رمان به سراغ لحظه‌هایی از تاریخ معاصر و حافظه‌ی اجتماعی رفته‌اند. در کنار این آثار داستانی، دو پژوهش نیز به بازخوانی مفهوم شرق در گفتمان غربی و بررسی ریشه‌های تاریخی آزادی در فرهنگ عربی می‌پردازند. این شش کتاب از نویسندگان عرب‌زبان منتشر شده‌اند و موضوعاتی از تاریخ استعمار و برده‌داری تا تجربه‌ی جنگ، مهاجرت و دگرگونی‌های فرهنگی را در بر می‌گیرند.
احمد طیباوی و روایت الجزایر در روزگار ناپلئون
رمان «من و ناپلئون» (أنا ونابلیون) نوشته‌ی احمد طیباوی از سوی انتشارات دارالشروق منتشر شده است. داستان در الجزایرِ دهه‌ی ۱۸۶۰ میلادی می‌گذرد؛ دوره‌ای که حضور و نفوذ استعمار فرانسه زندگی مردم و سرنوشت فردی آن‌ها را تحت تأثیر قرار داده بود.
شخصیت اصلی رمان، مردی به نام «الغازی» است که پس از خیانت به اسارت درمی‌آید و در مسیر فرار و بقا، میان عشق و انتقام گرفتار می‌شود. او بیرون از زادگاهش با جهانی روبه‌رو می‌شود که در آن منافع سربازان فرانسوی، همکاران محلی و مهاجران اروپایی به هم گره خورده است. آشنایی با زنی فرانسوی نیز او را با زبان و اندیشه‌هایی تازه مواجه می‌کند.
با نزدیک شدن زمان سفر ناپلئون سوم به الجزایر، روایت به تحولات سیاسی و احتمال تغییر مناسبات این سرزمین با فرانسه گره می‌خورد. طیباوی در این رمان، تجربه‌ی استعمار را در زندگی شخصیت‌هایی دنبال می‌کند که هرکدام به شکلی درگیر مناسبات قدرت و پیامدهای آن شده‌اند.
حمید عبدالقادر؛ تاریخ یک ساز و خاطره‌ی یک عشق
«بانجوی آمریکایی» (بانجو المریکانی) عنوان رمان حمید عبدالقادر، نویسنده‌ی الجزایری، است که انتشارات المتوسط آن را منتشر کرده است. داستان با دیدار یک روزنامه‌نگار بازنشسته و عشق نخستینش، آمال نعیم، پس از بیست‌وهشت سال آغاز می‌شود. این دیدار خاطرات گذشته را زنده می‌کند؛ گذشته‌ای که دوری، خشونت و فقدان بر آن سایه انداخته است.
راوی در یک مغازه‌ی عتیقه‌فروشی با بانجویی قدیمی روبه‌رو می‌شود که نام یک سرباز آمریکایی اهل ایالت آلاباما روی آن حک شده است. همین کشف او را به جست‌وجوی پیشینه‌ی ساز می‌کشاند. مسیر این جست‌وجو به تاریخ ریشه‌های آفریقایی بانجو، تجارت برده در اقیانوس اطلس، موسیقی عامه‌پسند آمریکا و جنگ جهانی دوم می‌رسد.
عبدالقادر از یک خاطره‌ی عاشقانه و دیداری دیرهنگام شروع می‌کند و به تاریخ فرهنگی و اجتماعی سازی می‌رسد که مسیر آن با جابه‌جایی انسان‌ها، برده‌داری و تحولات موسیقی آمریکا پیوند خورده است.
سامح درویش و بازخوانی اعتراض‌های مراکش
رمان «چرخشی در خلأ» (نقلة فی الفراغ) نوشته‌ی سامح درویش، با همکاری انتشارات خطوط و ظلال در اردن و روائع‌الکتب در عربستان سعودی منتشر شده است. این رمان به رویدادهای سال ۱۹۸۴ در مراکش بازمی‌گردد؛ سالی که چند شهر این کشور، از جمله مراکش و شهرهای شمالی، شاهد اعتراض‌های اجتماعی بودند و نیروهای حکومتی با خشونت به مقابله با معترضان پرداختند.
درویش این دوره از تاریخ معاصر مراکش را به بستری برای روایت زندگی شخصیت‌هایی تبدیل می‌کند که رؤیای تغییر در جامعه‌ی خود دارند. تحولات سیاسی و اجتماعی آن سال‌ها از زاویه‌ی تجربه‌ها، انتخاب‌ها و آرزوهای این شخصیت‌ها بازخوانی می‌شود.
رمان با بازگشت به یک واقعه‌ی تاریخی، تصویری از جامعه‌ای ارائه می‌دهد که در آن خواست تغییر و واکنش قدرت سیاسی در برابر اعتراض‌های عمومی، مسیر زندگی افراد را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
هلال شومان و زندگی پس از انفجار بیروت
«من اینجا نیستم، آنجا هم نیستم» (لستُ هنا، لستُ هناک) رمان مصوری از هلال شومان، نویسنده‌ی لبنانی، با تصویرگری ایما حرکه است که انتشارات دیوان آن را منتشر کرده است. نقطه‌ی آغاز این اثر، انفجار بندر بیروت در اوت ۲۰۲۰ است؛ رویدادی که زندگی شهر و ساکنانش را دگرگون کرد.
کتاب به پیامدهای انفجار و پرسش‌هایی درباره‌ی بقا، عدالت، مهاجرت و ماندن می‌پردازد. تجربه‌ی بیروت با روایت مهاجرت به کانادا پیوند می‌خورد و متن و تصویر، خیابان‌ها، خانه‌ها و زندگی مردم پس از فاجعه را بازسازی می‌کنند.
این پروژه در ابتدا متنی شامل سیزده قطعه بود و در جریان همکاری نویسنده و تصویرگر به رمانی مصور تبدیل شد. شومان و حرکه از ترسیم مستقیم لحظه‌ی انفجار پرهیز کرده‌اند و تمرکز خود را بر زندگی مردم لبنان پس از آن گذاشته‌اند. در این اثر، فاجعه از خلال پیامدهایش در زندگی روزمره و تجربه‌ی کسانی روایت می‌شود که با ویرانی و فقدان روبه‌رو شده‌اند.
وحید بن بوعزیز و بازخوانی شرق‌شناسی
کتاب «شرقِ ممتنع: شرق‌شناسی جدید، نقد و آمیزش فرهنگی» (الشرق الممتنع: الاستشراق الجدید، النقد والهجنة الثقافیة) نوشته‌ی وحید بن بوعزیز، پژوهشگر حوزه‌ی فرهنگ، از سوی انتشارات رؤیه منتشر شده است. نویسنده در این پژوهش، سازوکارهای شرق‌شناسی کلاسیک را بررسی می‌کند و سپس به سراغ راهبردهای شرق‌شناسی جدید می‌رود.
بن بوعزیز استدلال می‌کند که گفتمان‌های غربی درباره‌ی شرق دچار گسست معرفتی بنیادین نشده‌اند و بیشتر ابزارهای خود را با شرایط تازه سازگار کرده‌اند. او با تکیه بر مفهوم «کنشگری»، تصویری را نقد می‌کند که شرق را جامعه‌ای ایستا و منفعل نشان می‌دهد. از نگاه نویسنده، جوامع شرقی در طول تاریخ با ایجاد سازوکارهای دفاعی در حوزه‌های معرفتی، روانی و اجتماعی، در برابر این بازنمایی‌ها واکنش نشان داده‌اند.
خشونت معرفتی و چگونگی شکل‌گیری تصویر شرق در اندیشه‌ی غربی از دیگر محورهای این کتاب است.
علی الشدوی و جست‌وجوی ریشه‌های آزادی در فرهنگ عربی
«باستان‌شناسی آزادی» (أرکیولوجیا الحریة) نوشته‌ی علی الشدوی، پژوهشگر سعودی، از سوی انتشارات حیات منتشر شده است. نویسنده در این کتاب به دنبال ردپای آزادی در تاریخ فرهنگ عربی می‌گردد و می‌کوشد نشان دهد که حتی در دوره‌هایی که واژه‌ی آزادی با معنای امروزی آن رواج نداشته، می‌توان مفاهیمی هم‌ارز با آن را در رفتارها و مناسبات اجتماعی پیدا کرد.
الشدوی برای پیگیری این موضوع به روایت‌های مربوط به عنتره و صعلوکان، دوره‌ی نخستین اسلام و نوشته‌های اصلاح‌طلبان مراجعه می‌کند. در این مسیر، مبارزه برای به‌رسمیت‌شناخته‌شدن، منزلت اجتماعی، تکثر فرهنگی، صراحت و مدارا از جمله مفاهیمی هستند که در نسبت با آزادی بررسی می‌شوند.
پرسش محوری کتاب این است که فرهنگ عربی در دوره‌های مختلف تاریخی چگونه با کرامت انسانی، تفاوت، قدرت، فردیت و امکان زیستن بر اساس حقیقت مواجه شده است. نویسنده از خلال این بررسی، صورت‌های گوناگون آزادی را در تاریخ اندیشه و فرهنگ عربی دنبال می‌کند.
نظر شما