به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در رشت، کتاب «جغرافیای تاریخی و راه‌های تجاری ایالات شمال غربی ایران، ایالات خزری و قفقاز در دوره صفوی» حاصل پژوهش سید احمد موسوی عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور است که انتشارات حکایت نی در رشت، آن را در ۲۵۰ صفحه منتشر کرده است.
کتاب دارای سه فصل است؛ در فصل اول با عنوان وضعیت تجارت در دوره صفویه، کالاهای راهبردی مبادله‌ای در شمال ایران در دوره صفویه، مهمترین مقاصد تجاری حکومت صفویه، ابریشم مهمترین کالای تجاری ایران عصر صفوی و عوامل جابه‌جایی کالاها در شمال ایران در دوره صفوی توضیح داده شده است.
نویسنده در فصل دوم با عنوان جغرافیای تاریخی و راه‌های تجاری ایالات خزری شمال ایران، ایالات شمال غرب ایران و قفقاز در دوره صفوی، به توضیح جغرافیای تاریخی و راه‌های تجاری دریای خزر، جغرافیای طبیعی دریای خزر، راه‌های تجاری آبی دریای خزر، جغرافیای تاریخی ایالت گیلان در دوره صفویه، راه‌های تجاری گیلان، راه‌های ارتباطی و تجاری مازندران در دوره صفویه، جغرافیای طبیعی، تاریخی و اقتصادی قفقاز، موقعیت جغرافیایی و ویژگی‌های طبیعی قفقاز، ترکیب قومی و زبانی مردم قفقاز، جغرافیای تاریخی قفقاز و شهرهای تجاری آن در دوره صفوی، آناتولی شرقی، آذربایجان و کردستان پرداخته و در فصل سوم نتیجه‌گیری تحقیق خود را به رشته تحریر درآورده است.
دوره تاریخی صفویه در تاریخ ایران؛ با چالش‌های سیاسی و رقابت‌های منطقه‌ای همراه بود و توسعه اقتصادی و راه‌های تجاری، نقش کلیدی در تثبیت قدرت صفویان داشته و بر این مبنا نویسنده در این کتاب علاوه بر تحلیل مسیرهای تجاری؛ به بررسی منابع تاریخی، سفرنامه‌ها و نقشه‌های جغرافیایی نیز پرداخته و با رویکردی تحلیلی، تأثیر این عوامل بر مناسبات اقتصادی و سیاسی منطقه را نشان داده است.
این کتاب با تکیه بر منابع تاریخی و جغرافیایی؛ تحولات جغرافیایی، اقتصادی و راه‌های تجاری مناطق شمال غربی ایران، ایالات خزری و قفقاز در دوره صفوی را بررسی و نقش این مناطق در مناسبات اقتصادی و سیاسی آن عصر را تحلیل کرده است.
تمرکز موسوی در این پژوهش بر نقش ایالات شمال غربی ایران شامل گیلان، مازندران، آذربایجان و مناطق قفقاز در اقتصاد و تجارت خارجی ایران به ویژه در ارتباط با روسیه، عثمانی و دولت‌های اروپایی است و کوشیده تصویری جامع از اهمیت راه‌های تجاری، کالاهای مبادله‌ای و سیاست‌های اقتصادی صفویان ارائه دهد.
او در پیشگفتار کتاب نوشته: توسعه اقتصادی، از ارکان اصلی چالش‌ها و سیاست‌های حکومت صفویه (۱۱۳۵ – ۹۰۷ ه.ق) در مناسبات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای به شمار می‌رفت. وجود قدرت‌های خارجی در سواحل جنوبی ایران، حکومت صفویه را به مبارزه دیپلماتیک با آنها واداشته بود که نتیجه آن؛ استفاده از سیاست‌های اقتصادی در تقابل فشارهای سیاسی دولت‌های غربی بود. حکومت صفوی از رشد ایالات جنوبی و پس کرانه‌ای راضی به نظر می‌رسید اما برای حل چالش‌هایی که در مناطق دیگر ایران، به‌خصوص در شمال و شمال غرب ایران با قدرت‌های محلی و خارجی نظیر عثمانی مواجه بود، باید دست به نوآوری اقتصادی می‌زد و در این بین؛ ظرفیت مهم اقتصادی شهرهای همجوار با دریای خزر، این فرصت را در دست صفوی‌ها قرار داد تا نفود سیاسی و اقتصادی خود را علاوه بر این شهرها، به مناطق دیگر گسترش دهند که هرچند به صورت سنتی در اختیار ایرانی‌ها بود اما ترکان عثمانی مقارن با این دوره، نبض اقتصادی آنها را در دست گرفته بودند. این مناطق همان ایالات شمال رود ارس و مناطق شروان، شکی، گنجه، تفلیس، باکو و غیره بود. به دست گرفتن این شهرهای مهم تجاری که ایران آنها را جزو ایالات شمال غرب خود می‌پنداشت، می‌توانست ماهیت موازنه قدرت سیاسی را به نفع هر یک از دولت‌های درگیر در منطقه تغییر دهد. از سوی دیگر؛ سرمایه عظیم کشاورزی این منطقه به معنای وجود منابع مالی مناسب مالی و مالیاتی بود بنابراین این پژوهش با رویکرد توصیفی و تحلیل به موارد فوق می‌پردازد.
موسوی در خاتمه این پیشگفتار تصریح کرده: نتایج پژوهش حاکیست که دولت صفویه در راستای نفوذ بیشتر در این منطقه، سیاست‌های جمعیتی، راهسازی، توسعه صادراتی، افزایش همکاری‌های منطقه‌ای به‌خصوص با دولت‌های اروپای شرقی، کاهش تنش با عثمانی و نزدیکی به روس‌ها را در اولویت کارهای خود قرار داد. دولت شاه عباس اول در پیشبرد این مناسبات بسیار موفق عمل کرد اما در دوران جانشینانش به علل مشکلات عدیده سیاسی و اقتصادی، این نفوذ امکان‌پذیر نشد.
نظر شما