به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، جایزه کتاب مهر از سال ۱۳۹۱ و به پیشنهاد علی‌اصغر سیدآبادی، شاعر و نویسنده، در مؤسسه مهر طاها آغاز به کار کرد. این جایزه در ابتدا با یک گروه کتاب‌خوانی شکل گرفت، اما در طول سال‌ها گروه‌های بیشتری به آن پیوستند و تجربه خواندن و گفت‌وگو درباره کتاب را در جمع‌های خود ادامه دادند. برخی از این گروه‌ها نیز پس از مدتی مستقل شدند و حلقه‌های کتاب‌خوانی خود را راه انداختند.
جایزه کتاب مهر، ویژه دختران نوجوان، تنها به انتخاب و معرفی کتاب‌های برتر محدود نمی‌شود. در این تجربه، نوجوانان کتاب‌ها را می‌خوانند، درباره آنها گفت‌وگو می‌کنند، از دیدگاه‌های یکدیگر می‌شنوند و در نهایت برای انتخاب کتاب برگزیده خود استدلال می‌کنند. آنچه این جایزه را متمایز می‌کند، توجه هم‌زمان به کیفیت ادبی آثار و تجربه‌ای است که نوجوانان در فرایند خواندن و داوری به دست می‌آورند؛ تجربه‌ای که می‌تواند به تقویت قدرت تحلیل، گفت‌وگو، مذاکره و اعتمادبه‌نفس آنان کمک کند.
اختتامیه سیزدهمین دوره ی جایزه ی کتاب مهر با حضور داوران نوجوان و جمعی از نویسندگان، مروجان و فعالان حوزه ادبیات کودک و نوجوان روز ۲۴ آبان ماه برگزار خواهد شد. در آستانه برگزاری اختتامیه، با فرزانه رحمانی، دبیر علمی این جایزه، درباره شکل‌گیری و گسترش حلقه‌های کتاب‌خوانی، معیارهای انتخاب آثار، تجربه داوری نوجوانان و نقش ادبیات در توانمندسازی دختران گفت‌وگو کرده‌ایم.
جایزه کتاب مهر از سال ۱۳۹۱ و به پیشنهاد علی‌اصغر سیدآبادی آغاز به کار کرد. این جایزه در ابتدا یک گروه کتاب‌خوانی بود، اما در طول سال‌ها گروه‌های بیشتری به آن پیوستند. چه چیزی باعث شد این تجربه ادامه پیدا کند و گسترش یابد؟
جایزه کتاب مهر در ابتدا با یک گروه کتاب‌خوانی در مؤسسه مهر طاها شروع شد. به‌تدریج گروه‌های دیگری به این تجربه پیوستند و هر سال تعداد بیشتری از نوجوانان در آن مشارکت کردند. امروز، گروه‌هایی از مؤسسات مردم‌نهاد در شهرهای مختلف کشور در این طرح حضور دارند.
برای من، یکی از اتفاق‌های ارزشمند در این مسیر این است که تجربه کتاب‌خوانی و گفت‌وگو درباره کتاب، به خود جایزه محدود نمانده است. بعضی از گروه‌ها پس از مدتی مستقل شده‌اند و حلقه‌های کتاب‌خوانی خودشان را شکل داده‌اند. این اتفاق را نشانه‌ای امیدوارکننده می‌دانم؛ چون هدف ما فقط این نیست که نوجوانان در یک جایزه شرکت کنند، بلکه می‌خواهیم تجربه خواندن جمعی و گفت‌وگوی ادبی در زندگی آنها ادامه پیدا کند. برای مثال، یکی از اعضای جایزه که از مهاجران افغانستانی بود، پس از بازگشت به کشورش حلقه کتاب‌خوانی راه‌اندازی کرد و اکنون تجربه‌ای را که در اینجا به دست آورده، در آنجا ادامه می‌دهد. برای من، این اتفاق معنای روشنی دارد: گاهی یک تجربه فرهنگی می‌تواند از محدوده‌ای که در آن شکل گرفته فراتر برود و به فعالیتی مستقل تبدیل شود. البته در این سال‌ها بعضی گروه‌ها نیز از جمع ما جدا شده‌اند، اما برخی از آنها کار خود را در قالب حلقه‌های مستقل ادامه داده‌اند. بنابراین، رشد جایزه را نباید فقط با تعداد گروه‌های حاضر در آن سنجید؛ بخشی از دستاورد ما، تجربه‌هایی است که در بیرون از مجموعه نیز به زندگی خود ادامه می‌دهند.
چرا جایزه مهر به‌طور اختصاصی بر کتاب‌های دختران نوجوان تمرکز دارد؟ این انتخاب چه ارتباطی با مأموریت مؤسسه مهر طاها دارد؟
مأموریت مؤسسه مهر طاها توانمندسازی زنان و دختران است. به نظرم توانمندسازی را نباید فقط به فراهم کردن امکانات مادی یا آموزش مهارت‌های شغلی محدود کرد. آگاهی، شناخت خود و جهان پیرامون، توانایی پرسیدن و امکان انتخاب نیز بخش مهمی از آن است. نوجوانی دوره شکل‌گیری هویت و نگاه فرد به جهان است. در این دوره، پرسش‌هایی درباره استقلال، دوستی، خانواده، عدالت، روابط انسانی و آینده شکل می‌گیرند. ادبیات می‌تواند فرصتی فراهم کند تا نوجوان این پرسش‌ها را در مواجهه با تجربه‌های گوناگون انسانی دنبال کند و از زاویه‌های متفاوت به زندگی نگاه کند. ما می‌خواهیم دختران نوجوان را نه فقط مخاطبان کتاب، بلکه خوانندگانی صاحب‌نظر بدانیم که حق دارند درباره آنچه می‌خوانند فکر کنند، پرسش داشته باشند و برداشت خودشان را بیان کنند. دختران امروز در آینده در عرصه‌های گوناگون اجتماعی، فرهنگی، علمی و خانوادگی نقش خواهند داشت و در ساختن جامعه سهیم خواهند بود. برای همین، فراهم کردن فرصت‌هایی برای رشد فکری و تقویت صدای مستقل آنان، اهمیت اجتماعی دارد. البته ادبیات به‌تنهایی نمی‌تواند همه موانع را از میان بردارد، اما می‌تواند بخشی از مسیر آگاهی و توانمندی باشد.
در انتخاب کتاب‌های جایزه مهر، چه معیارهایی دارید؟ چگونه میان کیفیت ادبی یک اثر و تأثیری که بر خوانندگان نوجوان می‌گذارد، تعادل برقرار می‌کنید؟
برای ما، کتاب باید هم از نظر ساختار داستانی و ادبی قابل بررسی باشد و هم از نظر محتوا و تأثیری که بر خوانندگان نوجوان می‌گذارد. این دو را از یکدیگر جدا نمی‌کنیم، اما هیچ‌کدام را هم جایگزین دیگری نمی‌دانیم. در بررسی ساختار، به عناصری مانند شخصیت‌پردازی، پیرنگ، روایت و انسجام اثر توجه می‌کنیم. در بررسی محتوا نیز می‌پرسیم کتاب چه جهانی را پیش روی خواننده می‌گذارد، شخصیت‌هایش چقدر باورپذیرند و اثر چه تجربه یا پرسشی را برای نوجوان ایجاد می‌کند. یکی از معیارهای مهم برای ما، تأثیری است که کتاب بر داوران نوجوان می‌گذارد؛ البته این تأثیر به معنای موافقت همه داوران با یک برداشت یا دریافت یک پیام یکسان نیست. برای انتخاب کتاب‌ها، فهرست‌های گوناگون از جمله فهرست‌های شورای عالی کتاب کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، شورای کتاب کودک، لاک‌پشت پرنده، کتاب رشد و نهاد کتابخانه‌های عمومی را نیز بررسی می‌کنیم. همچنین از دانش و تجربه مروجان کتاب بهره می‌بریم تا بتوانیم مجموعه متنوعی از آثار را برای خواندن و داوری در اختیار گروه‌ها قرار دهیم. در نهایت، مهم است که انتخاب ما صرفاً بر اساس موضوع کتاب نباشد. پرداختن به یک مسئله مهم اجتماعی به‌خودی‌خود یک اثر را به کتابی خوب تبدیل نمی‌کند؛ همان‌طور که یک داستان ارزشمند لزوماً نباید پیام اجتماعی آشکاری داشته باشد. کیفیت ادبی و ظرفیت اثر برای درگیر کردن ذهن و عاطفه خواننده، هر دو برای ما اهمیت دارند.
یکی از بخش‌های مهم جایزه، جلسه پایانی داوری است؛ جایی که نوجوانان از انتخاب‌های خود دفاع می‌کنند. این جلسه چه ویژگی‌ای دارد و در این سال‌ها چه تغییراتی در نوجوانان دیده‌اید؟
برای من، جلسه پایانی داوری یکی از جذاب‌ترین بخش‌های جایزه است. در این جلسه، نمایندگان گروه‌ها درباره کتاب‌هایی که انتخاب کرده‌اند بحث می‌کنند و از گزینه مورد نظرشان دفاع می‌کنند. گاهی استدلال‌هایی مطرح می‌کنند که واقعاً شگفت‌انگیز است؛ نه فقط به دلیل نتیجه‌ای که به آن می‌رسند، بلکه به دلیل مسیری که برای رسیدن به آن طی می‌کنند. نوجوانان باید توضیح دهند چرا یک کتاب را برگزیده‌اند، چه ویژگی‌هایی در آن دیده‌اند و چرا فکر می‌کنند انتخابشان از انتخاب گروه دیگر مناسب‌تر است. در این فرایند، صرف اینکه بگویند «این کتاب را دوست داشتم» کافی نیست؛ آنها باید بتوانند درباره دلایل انتخابشان فکر کنند و آن دلایل را برای دیگران توضیح دهند. من در این سال‌ها دیده‌ام که این جلسه پایانی چگونه بر توانایی بیان، استدلال و مذاکره نوجوانان اثر می‌گذارد. آنها یاد می‌گیرند از نظر خود دفاع کنند، به استدلال دیگران گوش بدهند و با دیدگاه‌هایی روبه‌رو شوند که با نظرشان متفاوت است. همچنین تجربه می‌کنند که اختلاف‌نظر لزوماً به معنای نادرست بودن نظر یکی از طرفین نیست. البته این توانایی‌ها یک‌شبه شکل نمی‌گیرند. نوجوانان در طول جلسات کتاب‌خوانی و نقد و بررسی، فرصت پیدا می‌کنند نظرشان را بیان کنند و به‌تدریج برای توضیح و دفاع از آن دلیل بیاورند. جلسه پایانی، فرصتی است که این تجربه‌ها در آن به شکلی روشن و ملموس دیده می‌شوند. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای جایزه همین است: نوجوان احساس کند نظرش شنیده می‌شود و برای قانع کردن دیگران لازم نیست صرفاً بر احساس یا سلیقه شخصی تکیه کند؛ می‌تواند فکر کند، دلیل بیاورد و گفت‌وگو کند.
این فرایند داوری چگونه پیش می‌رود؟ آیا نوجوانان در نقد و بررسی کتاب‌ها تنها هستند یا همراهی بزرگسالان نیز در این مسیر وجود دارد؟
هر گروه یک سرگروه و یک تسهیلگر دارد که در جلسات کتاب‌خوانی و نقد و بررسی همراه نوجوانان هستند. نقش این همراهان، فراهم کردن زمینه گفت‌وگو و کمک به پیش رفتن فرایند خواندن و بررسی کتاب‌هاست؛ نوجوانان باید فرصت داشته باشند برداشت‌های خودشان را شکل دهند و درباره آنها حرف بزنند. در کنار این جلسات، ما نشست‌هایی با نویسندگان و دختران نوجوان برگزار می‌کنیم تا نوجوانان بتوانند رودررو درباره کتاب‌ها گفت‌وگو کنند و نقدهایشان را با نویسندگان در میان بگذارند. همچنین کارگاه‌های داستان‌نویسی و آشنایی با عناصر داستان داریم تا نوجوانان درک دقیق‌تری از ساختار داستان پیدا کنند و هنگام داوری بتوانند از این شناخت بهره ببرند. برای ما مهم است که نوجوانان هم خوانندگان جدی باشند و هم امکان پیدا کنند درباره کیفیت و ویژگی‌های کتاب‌ها دقیق‌تر فکر کنند. آشنایی با عناصر داستان قرار نیست سلیقه آنها را محدود کند یا همه را به یک نوع داوری برساند؛ هدف این است که بتوانند درباره آنچه خوانده‌اند آگاهانه‌تر و با دلایل روشن‌تری صحبت کنند. در این مسیر، همراهی بزرگسالان زمانی مفید است که به جای تحمیل برداشت خود، به نوجوان کمک کند پرسش‌هایش را روشن‌تر کند و برای نظرش دلیل پیدا کند. اگر نوجوان احساس کند باید همان چیزی را بگوید که بزرگسالان می‌پسندند، بخش مهمی از تجربه داوری را از دست می‌دهد.
آیا داستان و رمان، افزون بر ارزش هنری و ادبی، مسئولیتی اجتماعی نیز دارند؟ این مسئولیت در ادبیات نوجوان چه معنایی پیدا می‌کند؟
مسئولیت اجتماعی ادبیات را نباید با آموزش مستقیم یا انتقال پیام‌های اخلاقی یکی دانست. داستان قرار نیست به جای خواننده تصمیم بگیرد یا در پایان هر روایت، پاسخ درست را اعلام کند. یکی از ظرفیت‌های مهم ادبیات این است که ما را با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌کند که پاسخ ساده‌ای ندارند. وقتی رمانی می‌خوانیم، ممکن است وارد زندگی شخصیتی شویم که شرایط، باورها یا انتخاب‌هایش با ما متفاوت است. شاید با او همدلی کنیم، از تصمیمش ناراحت شویم یا درباره درستی رفتارش تردید داشته باشیم. در این فرایند، فرصت پیدا می‌کنیم پیچیدگی تجربه انسانی را بهتر بشناسیم و از قضاوت‌های شتاب‌زده فاصله بگیریم. برای دختران نوجوان، این امکان اهمیت دارد؛ زیرا آنها در حال شکل دادن به نگاه خود به جهان و جایگاهشان در آن هستند. ادبیات می‌تواند پرسش‌هایی درباره روابط انسانی، استقلال، عدالت، مسئولیت و آینده پیش رویشان بگذارد و امکان بررسی دیدگاه‌های متفاوت را فراهم کند. البته این تأثیر خودکار و تضمین‌شده نیست. هر کتابی الزاماً به همدلی بیشتر یا شناخت عمیق‌تر منجر نمی‌شود. کیفیت اثر و تجربه خواننده اهمیت دارند. یک داستان ممکن است با شخصیت‌هایی پیچیده و باورپذیر، ذهن خواننده را درگیر کند؛ داستانی دیگر ممکن است موضوع مهمی را انتخاب کند، اما با تقلیل آن به شعاری ساده، فرصت اندیشیدن را از مخاطب بگیرد. برای من، ادبیات مسئولانه ادبیاتی است که به هوش و استقلال خواننده احترام می‌گذارد؛ جهانی را پیش روی او می‌گذارد که بتواند درباره‌اش فکر کند، با آن درگیر شود و پرسش‌های خودش را از دل آن بیرون بکشد. در جایزه مهر نیز می‌خواهیم کتاب‌ها را با چنین نگاهی بررسی کنیم.
با توجه به گسترش فضای مجازی و حجم بالای اطلاعاتی که نوجوانان دریافت می‌کنند، کتاب‌خوانی چه جایگاهی می‌تواند داشته باشد؟ جایزه مهر چگونه می‌تواند تجربه خواندن را برای دختران نوجوان معنادارتر کند؟
مسئله فقط این نیست که نوجوانان چقدر کتاب می‌خوانند یا چه مدت از وقتشان را در شبکه‌های اجتماعی می‌گذرانند. پرسش مهم‌تر این است که در مواجهه با حجم گسترده اطلاعات، تا چه اندازه فرصت دارند مکث کنند، درباره آنچه می‌بینند فکر کنند و میان دریافت اطلاعات و فهمیدن آن تفاوت بگذارند. خواندن یک داستان می‌تواند فرصتی برای همراه شدن با تجربه‌ای انسانی، بررسی انگیزه‌های شخصیت‌ها و فکر کردن به پیامدهای انتخاب‌هایشان فراهم کند. این تجربه با دریافت سریع اطلاعات تفاوت دارد. البته نباید کتاب و فضای مجازی را دو جهان کاملاً متضاد بدانیم؛ مهم این است که فرصت‌هایی برای خواندن عمیق، گفت‌وگو و ارزیابی انتقادی اطلاعات فراهم شود. یکی از ویژگی‌های جایزه مهر این است که خواندن در آن تجربه‌ای فردی و منفرد باقی نمی‌ماند. نوجوانان کتاب‌ها را در گروه می‌خوانند، درباره آنها گفت‌وگو می‌کنند، با برداشت‌های متفاوت روبه‌رو می‌شوند و در نهایت باید درباره انتخابشان تصمیم بگیرند. این فرایند کمک می‌کند کتاب از یک تجربه صرفاً شخصی به موضوعی برای گفت‌وگو و اندیشیدن جمعی تبدیل شود.
جایزه مهر در سیزدهمین دوره خود قرار دارد. برای آینده این جایزه چه چشم‌اندازی دارید و چه چیزی می‌تواند به گسترش آن کمک کند؟
برای ما، مسئله فقط برگزاری یک مراسم و اعلام کتاب‌های برگزیده نیست. جایزه کتاب مهر فرصتی برای ایجاد ارتباطی مداوم میان دختران نوجوان و کتاب‌هاست؛ فرصتی که در آن نوجوانان فقط دریافت‌کنندگان فهرست‌های پیشنهادی نباشند، بلکه بتوانند درباره کتاب‌ها نظر بدهند، آنها را با تجربه‌های خود پیوند بزنند و با دیگر خوانندگان گفت‌وگو کنند. تا امروز حدود بیست گروه از مؤسسات مردم‌نهاد در شهرها و مناطق مختلف به حلقه‌های کتاب‌خوانی ما پیوسته‌اند؛ از جمله گروه‌هایی در اردبیل، کرمان، سیستان‌وبلوچستان، خراسان رضوی، قزوین و چند گروه در تهران. آرزوی ما این است که این خانواده بزرگ‌تر شود و در همه استان‌های کشور گروهی داشته باشیم که دختران نوجوان در آن بتوانند کتاب بخوانند و در فرایند داوری مشارکت کنند. برای تحقق این هدف، به همراهی نهادها و افراد بیشتری نیاز داریم. امیدواریم گروه‌های خیریه برای خرید کتاب و ارسال آن به گروه‌ها به ما کمک کنند. همچنین امیدواریم ناشران، نسخه‌ای از کتاب‌های تازه منتشرشده خود را در اختیار دبیرخانه جایزه قرار دهند تا امکان بررسی و انتخاب آثار متنوع‌تری فراهم شود. در کنار گسترش گروه‌ها، ادامه ارتباط نوجوانان با نویسندگان، مترجمان و دیگر فعالان حوزه کتاب نیز برای ما مهم است. دوست داریم این ارتباط‌ها به تجربه‌ای مستمر تبدیل شوند، نه اینکه تنها به زمان برگزاری جایزه محدود بمانند. آرزوی من این است که دختران نوجوان در جایزه مهر احساس کنند نظرشان اهمیت دارد، می‌توانند پرسش کنند، با دیدگاه‌های متفاوت روبه‌رو شوند و درباره آنچه می‌خوانند آزادانه‌تر فکر کنند. اگر این تجربه در زندگی آنها ادامه پیدا کند، جایزه مهر توانسته است فراتر از یک رویداد سالانه، بخشی از تجربه فرهنگی و فکری آنان شود.
جایزه کتاب مهر در کنار انتخاب کتاب‌های برگزیده، هر سال یک مروج کتاب‌خوانی را نیز معرفی می‌کند. این بخش چه جایگاهی در اهداف جایزه دارد و چرا برای آن اهمیت قائل هستید؟
ترویج کتاب‌خوانی نباید فقط به فعالیت‌های نهادهای فرهنگی یا کسانی محدود شود که به‌صورت حرفه‌ای در این حوزه کار می‌کنند. هرکسی می‌تواند در محدوده زندگی خودش نقشی در گسترش کتاب‌خوانی داشته باشد؛ ممکن است کسی در یک شهر یا منطقه فعالیتی گسترده انجام دهد یا کسی دیگر در مقیاسی کوچک‌تر، اما مؤثر، اطرافیانش را به خواندن کتاب علاقه‌مند کند. به همین دلیل، در کنار معرفی کتاب‌های برگزیده، هر سال یک مروج کتاب‌خوانی را نیز انتخاب می‌کنیم؛ کسی که در محدوده زندگی خود یا در سطح کشور، کاری ویژه و اثرگذار برای ترویج کتاب‌خوانی انجام داده باشد. هدف ما فقط قدردانی از این افراد نیست؛ می‌خواهیم تجربه‌های ارزشمند ترویج کتاب‌خوانی را به دیگران معرفی کنیم و به گسترش این فرهنگ در جامعه کمک کنیم. از زمانی که مسئولیت جایزه کتاب مهر را بر عهده گرفته‌ام، افرادی مانند آقای عبدالحکیم بهار، خانم نسرین خضری، شهناز خلیلی و هانیه ابویسانی در این بخش معرفی شده‌اند. برای ما مهم است که تجربه‌ها و شیوه‌های کار این افراد دیده شود و دیگران نیز بتوانند از آنها الهام بگیرند. اما این بخش برای خود دختران نوجوان هم معنای ویژه‌ای دارد. دوست داریم آنها بدانند که ترویج کتاب‌خوانی می‌تواند بخشی از مسئولیت اجتماعی‌شان باشد؛ مسئولیتی که قرار نیست حتماً با تأسیس یک کتابخانه یا اجرای یک برنامه بزرگ آغاز شود. شاید یک دختر نوجوان بتواند در خانواده‌اش کتابی را به دیگران معرفی کند، با اقوامش حلقه کتاب‌خوانی راه بیندازد، در آپارتمانی که زندگی می‌کند جمع کوچکی برای خواندن تشکیل دهد یا در محله‌اش دیگران را با کتاب آشنا کند. می‌خواهیم دختران نوجوان باور کنند که برای اثرگذاری فرهنگی لازم نیست منتظر بزرگ شدن یا فراهم شدن امکانات ویژه بمانند. آنها همین امروز هم می‌توانند در گسترش کتاب‌خوانی سهم داشته باشند؛ حتی اگر این سهم، کوچک و محدود به اطرافیانشان باشد. معرفی مروجان کتاب‌خوانی در جایزه مهر، در واقع یادآوری همین امکان و مسئولیت است.
نظر شما