منیره علایی، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، با اشاره به مفهوم اکوسیستم در تحلیل وضعیت نشر کتاب در ایران، بیان کرد: مهمترین دلیل استفاده از مفهوم اکوسیستم در بررسی صنعت نشر، ضرورت عبور از رویکرد خطی و سنتی در مدیریت این حوزه است؛ زیرا نگاه سنتی، به‌تنهایی، توانایی تبیین و پاسخ‌گویی به پیچیدگی‌های مسائل نشر را ندارد.
وی با تشریح محدودیت‌های رویکرد خطی در بررسی صنعت نشر، ادامه داد: اگر نشر کتاب در ایران را صرفاً به کتاب، ناشر و بازار محدود کنیم، بخش مهمی از واقعیت‌ها و ابعاد این صنعت نادیده گرفته می‌شود. نشر شبکه‌ای گسترده از بازیگران و نهادهاست که نویسندگان، مترجمان، ویراستاران، ناشران، موزعان، کتاب‌فروشان، کتابخانه‌ها، سکوهای عرضه و فروش کتاب، نهادهای سیاست‌گذار، رسانه‌ها، مراکز آماری و اطلاعاتی و در نهایت مخاطبان را دربرمی‌گیرد. هر یک از این اجزا در شکل‌گیری وضعیت نشر نقش دارند و بر عملکرد سایر اجزا نیز تأثیر می‌گذارند.
جریان اطلاعات؛ مؤلفه اصلی اکوسیستم اطلاعات نشر
این پژوهشگر، درباره مؤلفه اصلی شکل‌گیری اکوسیستم اطلاعات نشر توضیح داد: آنچه این مجموعه از بازیگران و نهادها را به یک اکوسیستم اطلاعاتی تبدیل می‌کند، وجود جریان اطلاعات میان اجزای آن است. اطلاعات مربوط به تولید کتاب، پدیدآورندگان، موضوعات، میزان عرضه و تقاضا، رفتار مخاطبان، فروش، توزیع، فناوری‌ها و سیاست‌گذاری‌ها به‌طور مستمر در این شبکه جریان دارد.
علایی افزود: برای شناخت دقیق‌تر صنعت نشر، باید بررسی کنیم که اطلاعات چگونه تولید، ثبت، منتقل، سازمان‌دهی و استفاده می‌شود. از این منظر، نگاه اکوسیستمی کمک می‌کند، روابط میان اجزای نشر و نقش جریان اطلاعات در عملکرد کل این مجموعه بهتر شناخته شود.
وی با اشاره به نقش فناوری‌های نوین در تحول صنعت نشر، گفت: ظهور فناوری‌های مختلف، شیوه فعالیت بازیگران نشر و ارتباط میان آن‌ها را تغییر داده است؛ بنابراین، برای بررسی پایداری و رشد اکوسیستم نشر، باید علاوه بر نقش هر بازیگر، تعاملات، توانمندی‌ها و نحوه دسترسی اجزای مختلف به منابع و اطلاعات را نیز در نظر گرفت.
چرا نگاه خطی برای تحلیل نشر کافی نیست؟
این پژوهشگر در تشریح تفاوت رویکرد خطی و اکوسیستمی اظهار کرد: در نگاه خطی، ممکن است مشکلات نشر ایران عمدتاً به عواملی مانند ضعف فرهنگ کتاب‌خوانی، مسائل اقتصادی یا مشکلات توزیع نسبت داده شود؛ اما چنین رویکردی به‌تنهایی نمی‌تواند تمام ابعاد تحولات این صنعت، به‌ویژه تأثیر فناوری‌های نوین بر رفتار مخاطبان و روابط میان بازیگران نشر را توضیح دهد.
وی ادامه داد: فناوری‌های جدید، هم شیوه تولید و دسترسی به اطلاعات را تغییر داده‌اند و هم بر رفتار مخاطبان و نحوه استفاده آن‌ها از منابع اطلاعاتی تأثیر گذاشته‌اند. ازاین‌رو، بررسی نشر نیازمند رویکردی است که بتواند ارتباط میان عوامل مختلف و تأثیر متقابل آن‌ها را تحلیل کند.
علایی، برای توضیح این تغییر، به تحولات حوزه پژوهش اشاره کرد و گفت: دانشجویان در سال‌های گذشته، برای انجام پژوهش عمدتاً به کتابخانه‌ها، کتاب‌های چاپی و تعداد محدودی سامانه اطلاعاتی دسترسی داشتند؛ اما امروزه سامانه‌های پژوهشی متعدد، شبکه‌های اجتماعی و منابع دیجیتال متنوعی در اختیار پژوهشگران قرار گرفته است. گسترش این منابع، شیوه دسترسی به اطلاعات و نقش مخاطب در جست‌وجو، انتخاب و استفاده از محتوا را تغییر داده است.
۱۰ مقوله اصلی در اکوسیستم اطلاعات نشر ایران
این پژوهشگر با اشاره به یافته‌های پژوهش دکتری خود با عنوان «تحلیل اکوسیستم اطلاعات نشر ایران» درباره اجزای اصلی این اکوسیستم گفت: در این پژوهش، براساس ۲۰ مصاحبه با دست‌اندرکاران و مخاطبان اصلی حوزه نشر، ۱۰ مقوله اصلی شناسایی شده است که عبارت‌اند از: حکمرانی و سیاست‌گذاری؛ ساختار نهادی و سازمانی؛ زیرساخت‌های اطلاعاتی و داده‌محور؛ نظام آموزشی، پژوهشی و تولید دانش؛ تولید محتوا و کیفیت اطلاعات نشر؛ اقتصاد نشر و پایداری ساختاری؛ توزیع و دسترسی به جریان اطلاعات؛ رفتار اطلاعاتی، مصرف و فرهنگ مطالعه؛ فناوری، دیجیتال‌سازی و تحول نشر؛ و نشر بین‌الملل، حقوق و تعاملات فعالان.
علایی ادامه داد: این مقوله‌ها باید در ارتباط با یکدیگر بررسی شوند؛ زیرا وضعیت صنعت نشر حاصل عملکرد یک بخش منفرد نیست، بلکه از تعامل میان مجموعه‌ای از عوامل نهادی، اقتصادی، اطلاعاتی، فناورانه و فرهنگی شکل می‌گیرد.
وی افزود: سیاست‌گذاران صنعت نشر برای شناخت دقیق‌تر مسائل و برنامه‌ریزی مؤثر، باید همه این ابعاد را در کنار یکدیگر ببینند. توجه به ارتباط میان اجزای اکوسیستم و شناخت ظرفیت‌های هر یک از آن‌ها می‌تواند زمینه تصمیم‌گیری دقیق‌تر و فراهم شدن بستر شکوفایی صنعت نشر را ایجاد کند.
نظر شما