سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) - اکرم عباسی: خراسان شمالی با تاریخچه و پیشینه‌ای از فرهنگ، ادبیات، تنوع قومی، زبانی و آیینی فراوان، مجموعه‌ای از دانش‌های بومی را در خود جای داده است؛ با این حال بخش قابل توجهی از این سرمایه هنوز در قالب یک روایت منسجم، مستند و قابل استناد گردآوری نشده است.
بخشی از اطلاعات مربوط به تاریخ، چهره‌های اثرگذار، آیین‌ها، گویش‌ها، نام‌های جغرافیایی و شیوه‌های زندگی مردم، در منابع پراکنده، اسناد شخصی یا حافظه شفاهی نسل‌های مختلف باقی مانده و همین پراکندگی، دسترسی به تصویری جامع از هویت و پیشینه استان را دشوار کرده است.
در چنین شرایطی، تدوین دانشنامه خراسان شمالی را می‌توان فراتر از تألیف یک مجموعه کتاب و به‌عنوان تلاشی برای ساماندهی و ثبت دانش مربوط به یک سرزمین دنبال کرد؛ دانشنامه‌ای که بتواند میان اسناد مکتوب، پژوهش‌های دانشگاهی و روایت‌های مردمی ارتباط برقرار کند و تصویری مستند از گذشته و حال استان ارائه دهد. اهمیت این طرح زمانی بیشتر نمایان می‌شود که بخشی از حاملان این روایت‌ها رو به پیرشدن هستند و برخی از دانسته‌ها و تجربه‌های شفاهی، در صورت ثبت نشدن، ممکن است برای همیشه از دست برود.
حمید خسروی نویسنده و پژوهشگر بجنوردی در گفت‌وگو با ایبنا از چرایی ضرورت تدوین دانشنامه خراسان شمالی و چگونگی ثبت و روایت هویت فرهنگی «سرزمین گنجینه فرهنگ‌ها» می‌گوید.
جای خالی یک مرجع جامع در نقشه علمی کشور
وی بیان کرد: نبود یک دانشنامه جامع، منسجم و مستند درباره خراسان شمالی، باعث شده است این استان در بخش‌هایی از نقشه علمی و پژوهشی کشور کمتر از ظرفیت واقعی خود دیده شود و بخشی از تاریخ، هویت، فرهنگ، مفاخر و داشته‌های علمی و اجتماعی آن همچنان در منابع پراکنده باقی بماند.
خسروی گفت: تاریخ و مفاخر این منطقه نیز در برخی منابع ذیل عنوان کلی «خراسان بزرگ» مورد بررسی قرار گرفته و همین موضوع در مواردی موجب شده است که بخشی از هویت مستقل و ویژگی‌های تاریخی و فرهنگی خراسان شمالی کمتر به صورت منسجم و مستند بازتاب پیدا کند؛ از سوی دیگر، در برخی شهرستان‌ها و مناطق استان نیز هنوز روایت جامع، یکپارچه و مستندی از پیشینه تاریخی، فرهنگی و اجتماعی وجود ندارد و اطلاعات موجود در کتاب‌ها، اسناد، پژوهش‌های دانشگاهی، آرشیوهای شخصی و حافظه شفاهی مردم پراکنده است. از این رو، ضرورت تدوین دانشنامه خراسان شمالی را باید فراتر از انتشار یک اثر مرجع و در قالب یک طرح بنیادین برای ثبت و ساماندهی دانش استان مورد توجه قرار داد؛ طرحی که در نخستین گام، ثبت نظام‌مند دانش مربوط به سرزمین، مردم، تاریخ، فرهنگ و میراث خراسان شمالی را دنبال کند و بتواند مجموعه اطلاعات موجود درباره این منطقه را با روش علمی گردآوری، طبقه‌بندی، مستندسازی و اعتبارسنجی کند.
خسروی با اشاره به اهمیت ویژه حفظ و مستندسازی میراث شفاهی، آیین‌ها، آداب و رسوم، گویش‌ها، نام‌های جغرافیایی، خاطرات جمعی و دیگر جلوه‌های فرهنگ بومی افزود: بخش قابل توجهی از این سرمایه فرهنگی در حافظه افراد و نسل‌های گذشته قرار دارد و در صورت ثبت نشدن، با گذشت زمان و تغییر سبک زندگی ممکن است بخشی از آن از میان برود یا دچار تحریف و گسست نسل‌ها شود.
وی ادامه داد: دانشنامه می‌تواند به عنوان یک مرجع معتبر و قابل استناد، پشتوانه‌ای برای برنامه‌ریزی‌های فرهنگی، آموزشی، گردشگری و توسعه منطقه‌ای فراهم کند و اطلاعات پراکنده موجود را به دانشی منسجم و قابل استفاده برای پژوهشگران، دانشگاه‌ها، مراکز آموزشی و فرهنگی و نسل جوان تبدیل سازد.
خسروی با بیان اهمیت دیگر این طرح گفت: دانش تولیدشده در دانشگاه‌ها در کنار روایت‌ها، خاطرات، تجربه‌ها و دانسته‌های بومی مردم قرار می‌گیرد و از این طریق تصویری جامع‌تر و دقیق‌تر از خراسان شمالی شکل خواهد گرفت و بر این اساس، دانشنامه خراسان شمالی می‌تواند علاوه بر ثبت گذشته، به ایجاد یک زیرساخت علمی و فرهنگی برای شناخت امروز و برنامه‌ریزی آینده استان کمک کند و جایگاه خراسان شمالی را به عنوان یکی از حوزه‌های مهم تولید و ساماندهی دانش درباره شمال‌شرق ایران تقویت کند.
تأثیر دانشنامه بر اعتبار علمی استان
نویسنده بجنوردی تصریح کرد: تدوین دانشنامه خراسان شمالی می‌تواند زمینه‌ای برای تقویت جایگاه علمی استان و تغییر نقش آن از مصرف‌کننده پژوهش به مرجع تولید و ساماندهی پژوهش فراهم کند و وجود یک مرجع جامع، مستند و علمی درباره تاریخ، فرهنگ، اقوام، جغرافیا، مفاخر، آیین‌ها و میراث این منطقه، امکان مراجعه پژوهشگران، مراکز علمی و پژوهشی، دانشگاه‌ها و حتی مجموعه‌های دانشنامه‌نگار ملی را به یک منبع مشخص و معتبر فراهم خواهد کرد.
وی تاکید کرد: پژوهش‌هایی که با موضوع فرهنگ، تاریخ و جامعه خراسان شمالی و شمال‌شرق ایران انجام می‌شود؛ می‌تواند به تدریج زیرساختی برای تولید دانش بومی و تثبیت روایت علمی استان ایجاد کرد به گونه‌ای که اطلاعات مربوط به خراسان شمالی صرفاً از نگاه منابع بیرونی بازنمایی نشود و خود استان نیز در تولید، مستندسازی و ارائه دانش مربوط به هویت و میراث خود نقش محوری داشته باشد.
بزرگ‌ترین چالش پیش روی تیم پژوهشی؛ اسناد پراکنده و تاریخ شفاهی
خسروی بیان کرد: یکی از مهمترین چالش‌های احتمالی در مسیر تدوین دانشنامه، دسترسی به منابع و اسناد معتبر است که بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد که بخشی از اطلاعات مربوط به تاریخ و فرهنگ خراسان شمالی فاقد آرشیو مکتوب منسجم است و در بسیاری از موارد، برای دسترسی به این اطلاعات باید از تاریخ شفاهی و روایت‌های نسل‌های گذشته استفاده کرد.
وی گفت: برخی از راویان اصلی که بخش مهمی از خاطرات، روایت‌ها و دانسته‌های بومی را در اختیار دارند، در سنین بالاتر قرار دارند و ممکن است در صورت ثبت نشدن این اطلاعات، بخشی از این سرمایه دانشی برای همیشه از دست برود و از سوی دیگر، پراکندگی جغرافیایی روستاها و مناطق مختلف استان، فرآیند شناسایی راویان، جمع‌آوری اطلاعات و دسترسی به اسناد را دشوارتر می‌کند و در نهایت مسئله دیگر، پراکندگی اسناد در آرشیوهای شخصی و حتی خارج از استان است که بخشی از اسناد تاریخی، تصاویر، نامه‌ها، کتاب‌ها و مدارک مرتبط با منطقه ممکن است در اختیار خانواده‌ها، پژوهشگران یا مجموعه‌هایی خارج از خراسان شمالی قرار داشته باشد و قطعا تدوین دانشنامه نیازمند یک برنامه منظم برای شناسایی منابع، گردآوری اسناد، ثبت تاریخ شفاهی و ایجاد شبکه‌ای از پژوهشگران محلی برای پوشش مناطق مختلف استان خواهد بود.
ایجاد تعادل میان روایت رسمی و تاریخ شفاهی
خسروی بیان کرد: یکی از مسائل مهم در تدوین دانشنامه، چگونگی ایجاد تعادل میان اسناد رسمی و روایت‌های شفاهی مردم است. تاریخ شفاهی بخش مهمی از حافظه اجتماعی هر منطقه را تشکیل می‌دهد و حذف آن می‌تواند موجب از دست رفتن بخش قابل توجهی از اطلاعاتی شود که در اسناد رسمی ثبت نشده است و روایت شفاهی نیز در این چارچوب حذف نمی‌شود.
ظرفیت دیجیتال و هوش مصنوعی؛ دانشنامه‌ای فراتر از نسخه چاپی
وی بیان کرد: دانشنامه خراسان شمالی قرار نیست صرفاً در قالب یک مجموعه چاپی ارائه شود و می‌توان برای آن یک ساختار دیجیتال و قابل توسعه در نظر گرفت. بر اساس پیش‌نویس موجود، نسخه اصلی می‌تواند به صورت یک «سکوی دیجیتال جستجو» در ارتباط با کتابخانه‌های عمومی طراحی شود تا کاربران بتوانند اطلاعات مورد نیاز خود را به شکل سریع و هدفمند جست‌وجو و دریافت کنند.
خسروی گفت: قابلیت جست‌وجوی هوشمند، دسته‌بندی موضوعی اطلاعات، دسترسی به اسناد و منابع مرتبط و ایجاد نقشه تعاملی روستاها و مناطق مختلف استان از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند این دانشنامه را به یک مرجع پویا تبدیل کند.
دانشنامه به عنوان منبع درسی و مطالعات بومی
پژوهشگر بجنوردی در ادامه مطرح کرد: یکی از اهداف مهم و نهایی این طرح، تبدیل دانشنامه به یک منبع قابل استفاده در حوزه آموزش و مطالعات بومی است چرا که دانشنامه می‌تواند در قالب «منبع مطالعات بومی خراسان شمالی» و همچنین بسته‌های آموزشی متناسب با گروه‌های مختلف سنی و تحصیلی مورد استفاده قرار گیرد و دانشگاه‌ها می‌توانند از محتوای آن برای پژوهش‌ها و مطالعات مرتبط با تاریخ، فرهنگ، جامعه و جغرافیای استان بهره ببرند و مدارس نیز می‌توانند متناسب با نیاز آموزشی، از بخش‌هایی از این محتوا برای آشنایی دانش‌آموزان با تاریخ و هویت منطقه استفاده کنند.
وی گفت: کتابخانه‌ها و مراکز آموزشی در دیگر نقاط کشور می‌توانند این اثر را به عنوان یک مرجع شناخت خراسان شمالی در اختیار مخاطبان قرار دهند و تحقق چنین هدفی موجب می‌شود دانشنامه از یک پروژه پژوهشی محدود خارج شده و به بخشی از زیرساخت آموزشی، فرهنگی و پژوهشی استان تبدیل شود.
وضعیت فعلی پروژه؛ از پیش‌نویس تا طرح کلان پژوهشی
خسروی تصریح کرد: بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی پژوهشگران، روند اجرایی رسمی تدوین دانشنامه خراسان شمالی در استان هنوز آغاز نشده است اما با این حال، در راستای انجام فعالیت‌های علمی و پژوهشی، پیش‌نویس اولیه این طرح را آماده شده و این پیش‌نویس می‌تواند نقطه آغاز گفت‌وگو میان پژوهشگران، مراکز علمی و دستگاه‌های متولی برای بررسی ابعاد مختلف طرح و تعیین چارچوب اجرایی آن باشد.
وی بیان کرد: قرار است این پیشنهاد در ادامه به استانداری خراسان شمالی و نهادهای مرتبط، تحت عنوان یک «طرح کلان پژوهشی» ارائه شود تا درباره ضرورت، ساختار، شیوه تأمین منابع، تشکیل شورای علمی، شبکه پژوهشگران و مراحل اجرایی آن تصمیم‌گیری شود که در این مرحله، با توجه به اینکه فرآیند رسمی اجرای پروژه آغاز نشده، تعداد نهایی پژوهشگران و اعضای تیم علمی نیز هنوز مشخص نشده است؛ بنابراین می‌توان مرحله کنونی را مرحله طراحی، تدوین چارچوب و آماده‌سازی مقدمات یک پروژه گسترده پژوهشی دانست که در صورت تصویب و آغاز رسمی، نیازمند مشارکت مجموعه‌ای از پژوهشگران، دانشگاهیان، صاحب‌نظران و فعالان فرهنگی استان خواهد بود.
نظر شما