به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) به نقل از روابط عمومی نشر بینالملل، نشست معرفی و نقد و بررسی رمان نوجوان «کتانیهای کوکام» عصر چهارشنبه در کتابفروشی بینالملل میدان فلسطین برگزار شد.
این کتاب نخستین رمان فاطمه جدیدی است و داستان سه نوجوان را در یکی از روستاهای مرزی آبادان، در روزهای منتهی به آغاز رسمی جنگ ایران و عراق روایت میکند؛ روزهایی که برخی مناطق مرزی پیش از ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ درگیر حملات نیروهای بعثی شده بودند.
میثم رشیدی مهرآبادی در ابتدای این نشست با اشاره به تجربه نخست نویسنده در نگارش رمان، پرداختن همزمان به رمان نوجوان، یک مقطع تاریخی مربوط به بیش از چهار دهه قبل و جغرافیایی متفاوت از محل زندگی نویسنده را از دشواریهای نگارش این اثر دانست.
او همچنین به موفقیت «کتانیهای کوکام» در نخستین دوره جایزه کتابهای کودک و نوجوان اشاره کرد و از نویسنده خواست درباره نقطه آغاز شکلگیری این رمان توضیح دهد.
روایتی از مردمی که پیش از ۳۱ شهریور جنگ را تجربه کردند
فاطمه جدیدی درباره شکلگیری ایده اولیه «کتانیهای کوکام» گفت که نقطه آغاز کار برای او تأکید بر ضرورت ثبت روایتهای دفاع مقدس بود؛ اما سوژه اصلی زمانی شکل گرفت که مصاحبهای با اعضای یک خانواده ساکن روستایی مرزی خواند؛ خانوادهای که پیش از آغاز رسمی جنگ ایران و عراق، روستایشان مورد حمله قرار گرفته بود.
به گفته جدیدی، نوجوانان آن خانواده پس از حمله به اسارت نیروهای بعثی درآمده بودند و حتی مدارک هویتی همراه نداشتند تا ایرانی بودن خود را اثبات کنند. آنها مدتی را در شرایط بسیار دشوار در عراق گذراندند و مسئله هویت، ایرانی یا عراقی تلقیشدن و زندگی در جغرافیای مرزی بخشی از تجربه آنها شده بود.
جدیدی توضیح داد که همین روایت او را به تحقیق بیشتر درباره حملاتی رساند که پیش از ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ در برخی روستاهای مرزی رخ داده بود و از دل این مطالعات، ایده اولیه رمان شکل گرفت.
وی درباره روند نگارش کتاب نیز گفت طرح اولیه رمان را سال ۱۳۹۹ نوشته و نگارش نخست آن حدود یک سال زمان برده است. با این حال، حوادث سال ۱۴۰۱ باعث شده بار دیگر به متن بازگردد و مسئله شکافهای قومی و جریانهای پانعربیستی را جدیتر وارد داستان کند.
به گفته نویسنده، این بازنویسی سبب شد رمان از روایت صرف یک حادثه تاریخی فاصله بگیرد و مسئلهای را دنبال کند که همچنان امکان طرح آن در جامعه امروز وجود دارد. روند نگارش و بازنویسی اثر در مجموع از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲ ادامه داشته است.
سه نوجوان در روستایی مرزی
نویسنده «کتانیهای کوکام» در معرفی داستان گفت ماجرای کتاب درباره سه نوجوان به نامهای مهران، عماد و عباس است. مهران نوجوانی فارس است که در منطقهای عربنشین زندگی میکند و عماد و عباس به عشیرههای عرب منطقه تعلق دارند. در آغاز داستان، میان مهران و عباس اختلافها و کلکلهایی وجود دارد، اما با نزدیکشدن جنگ، مناسبات میان آنها نیز تغییر میکند.
داستان از زمانی وارد مرحله اصلی میشود که این نوجوانان هنگام خرماچینی از حمله به روستای محل زندگی مهران باخبر میشوند و برای یافتن خانواده او و کمک به مردم راهی منطقه میشوند. آنها با نزدیکشدن به روستا درمییابند که منطقه تخلیه شده و از خانواده مهران نیز خبری نیست. از این نقطه، جستوجو و مواجهه نوجوانان با جنگ، بخش اصلی ماجرا را شکل میدهد.
جدیدی درباره انتخاب نشر بینالملل برای انتشار نخستین رمان خود نیز توضیح داد که در ابتدا شناخت مستقیمی از این انتشارات نداشته است، اما از طریق استادان و افرادی که با نشر ارتباط داشتند، اثر به مجموعه معرفی شد. به گفته او، ورود نشر بینالملل به حوزه رمان نوجوان نیز یکی از دلایلی بود که باعث شد انتشار کتاب در این مجموعه را انتخاب کند.
روایت جنگ بدون تبدیل نوجوان به شخصیت شعاری
حسین گلستانی، مدیرعامل نشر بینالملل، در ادامه این نشست با اشاره به رویکرد این انتشارات در حوزه ادبیات داستانی گفت مقاومت در دوره جدید فعالیت نشر به یکی از محورهای اصلی تبدیل شده و این موضوع تنها محدود به مسائل روز منطقه نیست؛ بلکه میتواند در ادبیات نوجوان و بازخوانی دفاع مقدس نیز امتداد پیدا کند، به شرط آنکه اثر بتواند مسئلهای را برای مخاطب امروز طرح کند.
او یکی از ویژگیهای «کتانیهای کوکام» را پرداختن به پرسشی کمتر دیدهشده در روایتهای جنگ دانست: نوجوانان در نخستین روزهای مواجهه با جنگ چه تجربهای داشتند و نقش خود را چگونه پیدا میکردند؟
گلستانی با اشاره به اهمیت پرداختن به «پرسشهای اساسی جنگ» بیان کرد که روایت دفاع مقدس نباید تنها به تکرار موضوعات آشنا محدود شود و آثار داستانی میتوانند به بخشهایی از تجربه جنگ بپردازند که کمتر دیده شدهاند.
به اعتقاد او، «کتانیهای کوکام» از این منظر قابل توجه است که نوجوانان را درگیر زندگی عادی و مسائل روزمره خود نشان میدهد و سپس آنها را در موقعیتی قرار میدهد که ناچارند نسبت خود را با دفاع از خانه، محله و سرزمینشان مشخص کنند.
گلستانی افزود یکی از نقاط قابل توجه اثر این است که نویسنده برای انتقال این مفهوم به سمت شعار و شخصیتپردازی مصنوعی نرفته و بخش عمده کتاب تلاش میکند تجربه دفاع را از دل ماجرا و کنش شخصیتهای نوجوان نشان دهد.
وقتی ایران فقط تهران نیست
مدیرعامل نشر بینالملل بخش دیگری از سخنان خود را به جغرافیای داستان اختصاص داد و تمرکز بیش از اندازه ادبیات و محصولات فرهنگی بر تهران را یکی از آسیبهای موجود دانست.
او گفت بسیاری از داستانها و حتی سوژههای مربوط به نقاط مختلف کشور نیز از زاویه نگاه تهران روایت میشوند؛ در حالی که پرداختن مستقیم به زندگی، فرهنگ، زبان و تجربه مردم شهرها و روستاهای مختلف میتواند تصویر متکثرتری از ایران در ادبیات ایجاد کند.
گلستانی حضور پررنگ جغرافیای جنوب، نامها، روابط اجتماعی و بخشی از گویش مردم منطقه را از ویژگیهای «کتانیهای کوکام» برشمرد و تأکید کرد ادبیات نوجوان میتواند یکی از مسیرهای حفظ و بازنمایی این تنوع فرهنگی باشد.
فاطمه جدیدی نیز درباره بازسازی فضای جنوب و دیالوگهای شخصیتها گفت برای نگارش کتاب از گفتوگو و مشورت با افرادی که تجربه زندگی در آبادان و منطقه جنوب را داشتهاند استفاده کرده است. با این حال، در استفاده از لهجه تلاش کرده زبان به اندازهای سنگین نشود که نوجوانان دیگر نقاط کشور در خواندن و فهم دیالوگها دچار مشکل شوند.
کتانیهایی که از ابتدا تا انتهای داستان حضور دارند
رشیدی مهرآبادی در بخش نقد اثر، ماجرامحوری و تعدد موقعیتهای داستانی را یکی از نقاط قابل توجه کتاب برای مخاطب نوجوان دانست. به گفته او، داستان در حجمی نسبتاً محدود، پیدرپی شخصیتهای اصلی را با موقعیتها و چالشهای تازه روبهرو میکند و همین مسئله به حفظ ریتم روایت کمک کرده است.
او همچنین به سیر تحول شخصیت مهران اشاره کرد و گفت شخصیت اصلی داستان از یک نوجوان درگیر بازیگوشیها و اختلافهای معمول خود، بهتدریج در موقعیتهایی قرار میگیرد که ناچار است تصمیمهای جدیتری بگیرد.
رشیدی مهرآبادی استفاده از «کتانی» بهعنوان عنصری همراه با روایت را نیز از ویژگیهای ساختاری اثر دانست؛ عنصری که از ابتدای داستان حضور دارد، در روابط و همدلی میان شخصیتها نقش پیدا میکند و در نهایت عنوان کتاب نیز از آن گرفته شده است.
او همچنین پرداختن همزمان به دشمن بیرونی و عوامل داخلی همراه با دشمن را یکی دیگر از ابعاد داستان عنوان کرد و شخصیت «عدنان» را نمونهای از این بخش روایت دانست.
به گفته وی، واکنش مهران پس از مواجهه مستقیم با خشونت جنگ نیز به باورپذیری شخصیت کمک کرده است؛ زیرا نوجوان داستان با وجود قرارگرفتن در موقعیت دفاع، نسبت به کشتن یک انسان بیتفاوت تصویر نمیشود.
آیا ماجرای مهران ادامه پیدا میکند؟
در بخش پایانی نشست، امکان ادامه داستان و تبدیل «کتانیهای کوکام» به مجموعهای چندجلدی نیز مطرح شد. رشیدی مهرآبادی با اشاره به ظرفیت شخصیت مهران پیشنهاد کرد زندگی این شخصیت در مقاطع بعدی جنگ و حتی دورههای بعدی دنبال شود.
فاطمه جدیدی در پاسخ گفت هنگام نوشتن کتاب، برنامهای برای ادامه داستان نداشته و از نظر او نمودار تحول شخصیت مهران در همین اثر کامل شده است؛ با این حال، ایده ادامه زندگی این شخصیت میتواند موضوعی برای فکرکردن به آثار بعدی باشد.
حسین گلستانی نیز با اشاره به برنامه نشر بینالملل برای ادامه فعالیت در حوزه ادبیات نوجوان و مقاومت گفت این مجموعه در حال کار روی آثار دیگری در این حوزه است و انتشار داستان نوجوان در نشر بینالملل ادامه خواهد داشت.
«کتانیهای کوکام» نوشته فاطمه جدیدی از سوی نشر بینالملل منتشر شده و تاکنون به چاپ چهارم رسیده است.
نظر شما