به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اصفهان، کتاب چهل روایت ناتمام از یک مکان ناتمام؛ روایتهایی ناشنیده از تخت فولاد اصفهان با گردآوری مصطفی حیدری و ویراستاری محمد رضایی از سوی نشر اُقنوم منتشر شده است. این کتاب در قطع رقعی و ۲۵۶ صفحه، با شمارگان ۳۰۰ نسخه و با همکاری و حمایت مجموعه فرهنگی تاریخی مذهبی تخت فولاد به چاپ رسیده است.
ایده اصلی این مجموعه بر ثبت و معرفی ۴۰ نوشته از ۴۰ نویسنده درباره ۴۰ فضا، مکان یا روایت از تخت فولاد اصفهان است؛ با این تفاوت که رویکرد کتاب بر معرفی صرف شخصیتهای مدفون در این مجموعه یا ارائه پژوهشهای تاریخی درباره تکایا استوار نیست، بلکه نویسندگان دعوت شدهاند تجربه و نگاه خود را به مکان، فضا، معماری، اتمسفر و حالوهوای تخت فولاد روایت کنند.
در مقدمه کتاب، تخت فولاد بهعنوان آرامستانی تاریخی با ظرفیتهای فرهنگی، تاریخی و گردشگری معرفی شده که بخشی مهم از فرهنگ و هویت اصفهان را در خود جای داده است. در این نگاه، آرامستان تنها محل دفن مردگان نیست، بلکه بخشی از حافظه شهری و فرهنگی جامعه و فضایی برای خوانش تاریخ، باورها، مناسبات اجتماعی، معماری و فرهنگ مردم به شمار میرود.
در بخشی از مقدمه آمده است: آرامستانها بهعنوان فضاهای شهری پایدار و مانا، در شکلگیری و ثبات هویتی شهرها و روستاها نقش دارند و روایتگر فرهنگ، تاریخ و تمدن جوامع خود هستند؛ از همین منظر میتوان آنها را موزههایی باز و مردمشناسانه دانست.
تخت فولاد نیز در این کتاب بهعنوان یکی از نمونههای شاخص چنین فضاهایی مورد توجه قرار گرفته است؛ مجموعهای که بیش از ۵۰ تکیه و بنای آرامگاهی متعلق به دورههای ایلخانی، صفویه، قاجار و معاصر را در کنار بناهایی همچون مساجد، آبانبارها و چلهخانهها در خود جای داده و از این منظر، عرصهای برای مطالعه همزمان تاریخ، معماری، فرهنگ عامه و حافظه اجتماعی اصفهان است.
گردآورنده کتاب در پیشگفتار، با اشاره به تجربه پیشین انتشار مجموعه چهل روایت ناتمام از یک مکان تمام که به آرامستان باغ رضوان اصفهان اختصاص داشت، توضیح داده است که پس از آن تجربه، ایده روایتپردازی درباره تخت فولاد با توجه به جایگاه این مجموعه در تاریخ اصفهان و جهان اسلام و تشیع شکل گرفت.
در این چارچوب، از نویسندگان خواسته شده روایت خود را بیش از آنکه به زندگینامه و معرفی شخصیتهای مدفون در تخت فولاد اختصاص دهند، بر خود مکان متمرکز کنند. شخصیتهای مدفون در تکایا میتوانند نقطه آغاز یا بهانهای برای شناخت بیشتر مکان باشند، اما موضوع اصلی، تخت فولاد و نسبت انسان با این فضای تاریخی است.
این رویکرد، در کتاب به تفاوت میان روایت و پژوهش نیز توجه دارد. در مقدمه تأکید شده است که آثار مهمی درباره تخت فولاد و شخصیتهای مدفون در آن پیشتر منتشر شده، اما بخش قابل توجهی از این آثار در قالب پژوهش، مقاله و شناختنامه تکایا و بزرگان این مجموعه قرار میگیرند. در مقابل، کتاب چهل روایت ناتمام از یک مکان ناتمام تلاش کرده است ظرفیت روایت شخصی و تجربه زیسته را بهعنوان راهی دیگر برای نزدیک شدن به تخت فولاد به کار گیرد.
یکی از ویژگیهای مجموعه، امکان حضور همزمان چند روایت درباره یک مکان است. در مقدمه کتاب به این موضوع اشاره شده که مکانهایی همچون تکیه میرفندرسکی، تکیه بابا رکنالدین یا مادر شاهزاده ممکن است در چند نوشته تکرار شوند، اما هر نویسنده از زاویه دید و تجربه شخصی خود به آنها نگریسته است. بنابراین تکرار یک مکان الزاماً به معنای تکرار روایت نیست و تفاوت نگاه نویسندگان، امکان مشاهده یک فضای واحد از دریچههای متفاوت را فراهم میکند.
تأکید بر روایتهای شخصی، استفاده از برخی اصطلاحات معماری و واژگان مرتبط با فرهنگ عامه اصفهان و حفظ حتیالامکان ویژگیهای زبانی و محتوایی نوشتهها از دیگر ملاحظاتی است که در فرایند آمادهسازی کتاب مورد توجه قرار گرفته است.
در بخشی از مقدمه همچنین درباره تصمیم برای حذف تصاویر نویسندگان از تکایا و فضاهای مورد روایت توضیح داده شده است. بنا بوده است تصاویر ارسالی نویسندگان همراه روایتها منتشر شود، اما در نهایت تصمیم بر آن قرار گرفته که تصویرپردازی مکانها به خواننده واگذار شود تا هر مخاطب بتواند با اتکا به روایتها و تخیل خود، سفری ذهنی در میان تکایا و فضاهای تخت فولاد داشته باشد.
در ابتدای کتاب نیز سخنی از جلالالدین همایی، اصفهانشناس و پژوهشگر نامدار، از کتاب مقابر اصفهان درباره تخت فولاد آمده است. همایی تخت فولاد را مجموعهای کمنظیر توصیف میکند که از نظر برخورداری از بناها و جلوههای هنرهای زیبا، در جایگاهی قابل مقایسه با برخی مساجد و مدارس دوره صفوی قرار دارد.
در نگاه همایی، تخت فولاد تنها یک آرامستان نیست؛ بلکه فضایی است که در آن عناصر متنوعی از معماری، هنر، زیارت، تفریح، سوگ، عبادت و حافظه تاریخی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. او همچنین بر تأثیر فضای تخت فولاد بر روح و تجربه انسان و پیوند آن با شخصیتهای تاریخی و فرهنگی مدفون در این مجموعه تأکید کرده است.
یکی از روایتهای کتاب نیز با خاطرات شخصی راوی از نخستین مواجهههای خود با تخت فولاد آغاز میشود؛ تجربهای که در ابتدا با ترس از حضور در میان قبرها همراه بوده و بهتدریج با رفتوآمد بیشتر، شناخت معماری تکایا، آشنایی با چلهخانه و شرکت در کلاس تخت فولادشناسی، به تجربهای متفاوت از این مکان تبدیل شده است. این تغییر نگاه، از ترس و ناشناختگی به کشف و شناخت، نمونهای از همان رویکردی است که مجموعه برای نزدیک شدن به تخت فولاد از مسیر تجربه شخصی دنبال میکند.
از این منظر، کتاب چهل روایت ناتمام از یک مکان ناتمام را میتوان تلاشی برای ثبت بخشی از حافظه روایی تخت فولاد دانست؛ حافظهای که در کنار اسناد تاریخی، پژوهشهای تخصصی، کتیبهها، بناها و شناختنامه شخصیتها، از تجربه انسانهایی شکل میگیرد که با این فضای تاریخی مواجه شدهاند.
این کتاب با گردآوری مصطفی حیدری، ویراستاری محمد رضایی، صفحهآرایی فاطمه قائدی و عکس روی جلد ستاره بریانی منتشر شده است.
چهل روایت ناتمام از یک مکان ناتمام؛ روایتهایی ناشنیده از تخت فولاد اصفهان در ۲۵۶ صفحه، قطع رقعی و شمارگان ۳۰۰ نسخه از سوی نشر اُقنوم و با همکاری و حمایت مجموعه فرهنگی تاریخی مذهبی تخت فولاد منتشر شده است.
نظر شما