به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) از سیلیکون کانال، اینکه «کتاب‌خواندن ما را شادتر و باهوش‌تر می‌کند» آن‌قدر تکرار شده است که دیگر کمتر کسی درستی این ادعا را بررسی می‌کند. با این حال، پشت این گزاره ساده، مجموعه‌ای از یافته‌های روان‌شناختی وجود دارد که بسیار دقیق‌تر و البته مشروط‌تر از این عبارت رایج است.
بررسی‌ها نشان می‌دهد دو بخش این ادعا از پشتوانه علمی یکسانی برخوردار نیستند. شواهد درباره تاثیر مطالعه بر توانایی‌های شناختی و افزایش دانش، محکم‌تر از شواهد مربوط به افزایش شادی است.
مطالعه؛ تغذیه‌ای برای ذهن
بخش قوی‌تر این ادعا، به تاثیر شناختی مطالعه مربوط می‌شود. پژوهش‌هایی که آن کانینگهام و کیت استانویچ آنها را بررسی کرده‌اند، نشان می‌دهد میزان مطالعه و مواجهه با متن نوشتاری با افزایش دایره واژگان، دانش عمومی و توانایی‌های زبانی ارتباط دارد؛ حتی زمانی که میزان هوش اولیه و مهارت خواندن افراد نیز در نظر گرفته شود.
یکی از دلایل این تاثیر آن است که زبان نوشتاری معمولا نسبت به گفت‌وگوهای روزمره، واژگان نادرتر، جمله‌های پیچیده‌تر و اطلاعات فشرده‌تری در اختیار فرد قرار می‌دهد. در نتیجه، ذهن خواننده به‌طور مداوم با مطالبی مواجه می‌شود که ممکن است در زندگی روزمره کمتر با آنها روبه‌رو شود.
این فرایند در طول سال‌ها به افزایش «هوش متبلور» منجر می‌شود؛ یعنی مجموعه واژگان، اطلاعات، دانسته‌ها و چارچوب‌های فکری که فرد در طول زندگی کسب می‌کند.
این تاثیر همچنین می‌تواند به شکل یک چرخه تقویت‌شونده ادامه پیدا کند. هرچه فرد بیشتر مطالعه کند، واژگان و دانش زمینه‌ای بیشتری به دست می‌آورد و در نتیجه، خواندن کتاب‌های بعدی برای او آسان‌تر و لذت‌بخش‌تر می‌شود و همین امر احتمال مطالعه بیشتر را افزایش می‌دهد.
بنابراین، تعبیر دقیق‌تر این است که مطالعه لزوما سرعت پردازش ذهن یا توانایی‌های ذاتی فرد را افزایش نمی‌دهد، بلکه به‌تدریج دامنه دانسته‌ها و توانایی او در استفاده از زبان را گسترش می‌دهد.
آیا کتاب‌خواندن واقعا ما را شادتر می‌کند؟
شواهد درباره تاثیر عاطفی مطالعه نیز وجود دارد، اما از قطعیت کمتری برخوردار است.
یک مطالعه گسترده از دانشگاه کمبریج نشان داده است کودکانی که در سال‌های نخست زندگی برای لذت مطالعه می‌کردند، در دوران نوجوانی معمولا از سلامت روانی بهتری برخوردار بودند و نشانه‌های کمتری از استرس و افسردگی داشتند؛ در کنار آن، عملکرد شناختی بهتری نیز نشان می‌دادند.
برای تاثیر مثبت مطالعه بر خلق‌وخو نیز دلایل روان‌شناختی قابل‌قبولی وجود دارد. غرق‌شدن در یک کتاب نوعی «انتقال ذهنی» یا غوطه‌وری در دنیایی دیگر است که می‌تواند فرد را برای مدتی از نگرانی‌های روزمره دور کند. همین ویژگی ممکن است به کاهش نشخوار فکری و آرام‌شدن ذهن کمک کند.
مطالعه برای لذت همچنین فعالیتی کم‌تنش و انتخابی است و به‌ویژه در داستان‌ها، خواننده را با افکار و زندگی درونی شخصیت‌های دیگر روبه‌رو می‌کند؛ تجربه‌ای که ممکن است احساس تنهایی را کاهش دهد.
با این حال، شواهد مربوط به سلامت روان به اندازه شواهد شناختی یکدست نیست. برخی مطالعات گسترده، تاثیر ثابت و مشخصی از مطالعه تفریحی بر اضطراب یا افسردگی پیدا نکرده‌اند و پژوهشگران همچنان درباره سازوکار دقیق تاثیر مطالعه بر سلامت روان اطمینان ندارند.
به نظر می‌رسد تاثیر مثبت مطالعه تا حد زیادی به این بستگی دارد که فرد با میل خود و از روی علاقه مطالعه کند و درگیر محتوای کتاب شود، نه اینکه خواندن را به‌عنوان یک وظیفه یا اجبار تجربه کند.
آنچه از آزمون علمی جان سالم به در می‌برد
مقایسه دو ادعای «کتاب‌خواندن ما را باهوش‌تر می‌کند» و «کتاب‌خواندن ما را شادتر می‌کند» نشان می‌دهد این دو از نظر شواهد علمی هم‌سطح نیستند.
تاثیر مطالعه بر افزایش دانش زبانی، واژگان و دانش عمومی، پشتوانه محکم‌تر و سازوکار روشن‌تری دارد. در مقابل، تاثیر مطالعه بر شادی و سلامت روان واقعی به نظر می‌رسد، اما ضعیف‌تر، مشروط‌تر و دشوارتر برای اثبات قطعی است.
البته رابطه میان مطالعه و موفقیت شناختی و روانی دوطرفه است. افرادی که از ابتدا کنجکاوتر، دارای احساس امنیت بیشتر یا از نظر شناختی توانمندتر هستند، ممکن است بیشتر مطالعه کنند. بنابراین بخشی از ارتباط میان مطالعه و وضعیت بهتر زندگی می‌تواند ناشی از ویژگی‌های خود افراد باشد، نه صرفا تاثیر مطالعه بر آنها.
با وجود این، یافته‌ها ارزش کتاب‌خواندن را زیر سوال نمی‌برد، بلکه تصویر دقیق‌تری از فواید آن ارائه می‌کند. مطالعه با اطمینان بیشتری می‌تواند ذخیره واژگان، دانش و چارچوب‌های فکری ذهن را افزایش دهد و در شرایط مناسب، به آرامش و بهبود خلق‌وخو نیز کمک کند.
به بیان ساده، آنچه علم با اطمینان بیشتری تایید می‌کند این است که مطالعه آنچه می‌دانیم را گسترش می‌دهد و ممکن است در کنار آن، حال ما را نیز بهتر کند.
نظر شما