سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)،جنگ، همیشه با ویرانی و نابودی انسانها و زندگی همراه بوده و هست اما وقتی آتش این مبارزه و ستیز خانمانسوز دامان کتابخانهها ،کتابها و میراث مکتوب یک ملت را میگیرد، آنجاست که علاوه بر نابودی انسانها و شهرها، تمدن، تجربههای زیسته یک نسل، حافظه تاریخی، هویت فرهنگی،نقشه راه و رفتار اطلاعاتی انبوه مردم درگذشته را نشانه میگیرد؛ بنابراین نابودی منابع کتابخانهای، آسیب به تمدن و وقفهای تاریخی است. تجربه علمی و فرهنگی یک ملت؛ میراثی است که باید قبل، حین و بعد از بحرانهایی مانند جنگ برای حفاظت از آن برنامه داشت، زیرا «نوشدارو بعد از مرگ سهراب» قطعا به کار نخواهد آمد.
ایفلا برای حفاظت از کتابخانهها در زمان جنگ چه میگوید؟
ایفلا (IFLA) و ایکا (ICA) بهعنوان مهمترین مراکز و فدراسیونهای تخصصی کتابداری و آرشیوداری بعد از جنگ جهانی دوم و تحمل خسارتهای سنگین به کتابخانهها و مراکز آرشیوی بود که به فکر حفظ میراث مکتوب و راهکارهای حفاظت از آنها افتادند. ایفلا سال ۲۰۱۲ سند مهمی با عنوان «اصول ایفلا در فعالیتهای کتابخانهای در دوران فجایع و بحران» را ارائه کرد و سال ۲۰۲۳ نسخه کاملتری، منتشر کرد. این سند دقیقا اقداماتی که کتابخانهها باید پیش از بحران، در میانه بحران و پس از بحران در نظر داشته باشند را توضیح میدهد.
متاسفانه در جریان حمله آمریکایی صهیونی به ایران در جنگ تحمیلی ۴۰ روزه؛ براساس اعلام آزاده نظربلند، دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، ۶۴ کتابخانه عمومی در کل کشور دچار آسیبهای کلی، جزیی و متوسط شدند و دو کتابخانه در زنجان و ایلام ۱۰۰ درصد تخریب شدند؛ علاوه بر این، در طول حملات ایالات متحده و رژیم صهیونیستی به برخی مراکز فرهنگی ایران مانند کاخ گلستان و وزارت امور خارجه، کتابخانههای این دو مرکز نیز آسیب دیدند.
نکته قابل تامل این است که در کنار اعتراض به مجامع عمومی مانند نامه به ایفلا که ازسوی دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی به دنبال تخریب کتابخانههای عمومی ایران انجام یا اعتراضی که قرار شد کتابخانه ملی در نشست روسای کتابخانههای ملی ایفلا داشته باشد، چه کارهای دیگری برای صیانت حقوقی از کتابخانهها و حفظ میراث مکتوب داخلی بایدانجام داد؟
هرچند نشست ۲۰۲۶ به میزبانی سئول بهترین فرصت برای نمایندگان ایران بود تا صدای مظلومیت کتابخانههای ایران و تجاوز آشکار دشمن به کتابخانههای ایران را فریاد بزنند و ایفلا نیز نشان دهد میخواهد واکنش نمایشی نشان بدهد یا در بیانیهای این جنایت را محکوم کند؟ اتفاقاتی که البته شاهد هیچکدامشان نبودیم.
مسئله حفاظت از میراث مکتوب در بحرانها
با توجه به اینکه بهغیر از قانون اساسنامه سازمان میراث و قانون حفظ آثار ملی مصوب سال ۱۳۰۹ مصوبه قانونی دیگری در دست نیست؛ پرسش اینجا است برای محافظت از میراث مکتوب حین و بعد از بحرانها ازجمله جنگ، چه باید کرد؟ یعنی تیم مدیریت بحرانی که در طول سال، تمهیداتی برعهده دارد، در زمان جنگ، فعالیتی غیر از واکنش هیجانی صرف از خود نشان دهد.
مستندنگاری، اولویتبندی آثار و مانور انتقال نسخههای مهم
مستندنگاری، اولویتبندی آثار، مانور انتقال نسخههای مهم در صورت اضطرار حین جنگ، تعیین بودجه و داشتن برنامه برای مرمت آثار آسیبدیده بعد از جنگ؛ از موارد مهمی است که باید پیش از شروع جنگ حین جنگ و بعد از آن به این موارد توجه کرد.
تشکیل یک تیم عملیات مجرب برای تشخیص منابع استراتژیک
عصمت مومنی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی معتقد است:«برای جلوگیری از نابودی و آسیب دیدن منابع کتابخانهای و اسناد آرشیوی مهم باید قبل، حین و بعد از بحران، یک تیم عملیاتی و اجرایی مجرب و آموزشدیده تشکیل داد. این تیم باید به شکل هدفمند، داراییهایی استراتژیک که ارزش محتوایی و مکتوب دارند را شناسایی کند و منابع کمیاب و غیرقابل جایگزین را تشخیص دهد.»
دیجیتالسازی منابع با استفاده از فناوریهای نوین
این دانشیار دانشگاه میگوید: «این تیم باید با استفاده از فناوریهای نوین به سرعت این محتواها را دیجیتال و ذخیرهسازی کند، همچنین قدرت تشخیص مکانیابی امن داشته باشد، یعنی این منابع را به محلهای غیرنظامی -برفرض اینکه در این مکانها نگهداری شوند - و مطمئن ببرند تا بتوانند با حفاظت درست و طولانیمدت، مانع از آسیبدیدگی آنها شوند. رعایت این اصول موجب میشود؛ تداوم دسترسی مخاطبان به این آثار در طولانیمدت فراهم شود.»
مدیریت هوشمند منابع مکتوب استراتژیک در طولانیمدت
تیم علملیاتی مدیریت بحران آثار مکتوب باید از مدیریت خدمات در شرایط بحران به سمت مدیریت بقای منابع مکتوب و استراتژیک در طولانیمدت برود، یعنی این تیم به سمت حفظ هوشمند منابع پیش برود و سیستمی ایجاد شود که ارزش اطلاعات ذخیره شده صرفا وابسته به منابع فیزیکی موجود نباشد. دادههای ذخیره شده و هوشمند نیز باید در طول زمان فارغ از هرگونه تغییرات زیرساختی، سختافزاری و نرمافزاری، قابلیت بازیابی و خواندن داشته و قابل اعتبار باشد.
تدوین پروتکل حفاظتی و تیم مدیریت بحران یک ضرورت است
حسینعلی جعفریان، مدیر واحد آسیبشناسی و مرمت کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی نیز بر ضرورت تدوین پروتکل حفاظتی از کتابها، نسخ خطی و آرشیوی در زمان جنگ تاکید دارد و میگوید: «براساس یک پروتکل باید یک تیم مدیریت بحران تشکیل دهیم و این تیم، درباره انتقال آثار، اصول بستهبندی آن و انتقال این منابع به محل امن و انتخاب مکان مطمئن در زمان جنگ تصمیم بگیرند.»
«این تیم باید بررسی کنند اگر امکان انتقال منابع در زمان وقوع بحران را نداشتیم یا مجاز نبودیم باید چگونه شرایط را مدیریت کنیم، ایمنی کارکنان نیز نکته مهمی است که باید به آن توجه کرد حتی باید افرادی امین را که قرار است در شرایط بحرانی منابع را حفاظت کنند، از پیش انتخاب کرد. حتی خوب است مراجعان مورد اطمینان و همسایگان امین که در مجاورت کتابخانه هستند از قبل شناسایی و عضو کتابخانه شوند تا در صورت آسیب به کتابخانه در هنگام وقوع جنگ منابع با کمک آنها به سرعت منتقل شود.»
مدیر واحد آسیبشناسی و مرمت کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی با اشاره به توجه به موارد پیش حفاظتی و پیشگیرانه از نسخههای خطی پیش از جنگ میگوید: «یکی از موارد پیش حفاظتی که در کتابخانه مجلس پیش از جنگ مورد توجه قرار گرفت، اسکن تمام نسخههای خطی بود. نسخه دیجیتال شده و اسکن این منابع اکنون در سه نقطه از کشور نگهداری میشود، علت نگهداری اسکنها و نسخه دیجیتال این منابع در نقاط مختلف کشور و شهرهای مختلف این است که اگر در یک نقطه، اسکنها آسیب دید، در نقطه دیگر سالم بماند.»
به گفته جعفریان؛ «کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی حتی برای انتقال منابع و نسخههای خطی فیزیکی به شهری غیر از تهران هم پیشنهاد داشته است؛ البته بحث امنیت انتقال و آسیبدیدگی ناشی از حمل و نقل با هواپیما قطار یا ماشین و بحث بازگشت و ارجاع دوباره این نسخهها به کتابخانه محل بررسی و تفکر دارد.»
دلیل دغدغه جعفریان شاید به مثال تاریخی موزه نگارستان بازگردد؛ موزهای که بعد از انتقال منابع آن به سازمان میراث فرهنگی قبل از انقلاب اسلامی عملا از هم پاشید و منابع آن عملا دیگر بازنگشت.
درشرایطی که جنگ است و بمب روی سر شما میریزد، باید خیلی از جان گذشته باشید که بروید موزه مجلس، زیر بمب و موشکباران، آثار موزهای مانند تابلوهای کمالالملک و منابع دیگر را جابهجا کنید و به مکان امن ببرید. کاری که جعفریان و دوستانش در شرایط وضعیت قرمز کشور به خاطر حفاظت از میراث این کشور این کار را انجام دادند.
وضعیت بعد از جنگ بسیار مهم است
جعفریان، با تاکید بر اینکه مدیریت نسخههای خطی بعد از جنگ بسیار مهم است، به یک خاطره تاریخی از مرمت آثار در زمان صدام اشاره میکند: «به خاطر دارم در زمان صدام، یکسری از نسخهها را مرمت و از ترس صدام پنهان کردیم؛ این نسخهها در یک زیر زمینی دچار آبگرفتگی شد. این نسخهها اکنون در نجف هستند و همین حالا مرمتکاران عتبه حضرت امیرالمومنین (ع) درحال مرمت بخشی از این نسخهها هستند.»
بعد از جنگ عراق؛ شهرهای دانشگاهی این کشور مانند کوفه و عتبه علوی، عباسیه و حسینی یعنی حرمهای امام حسین(ع)، حضرت ابوالفضل(ع) و حضرت علی (ع) سه کتابخانه ایجاد کردند و واحد مرمت را بسیار فعال کردند و برای خرید نسخههای خطی، تجهیز و مرمت این منابع سرمایهگذاری زیادی کردند این کتابخانهها بعد از جنگ برای جمعآوری، حفاظت و مرمت نسخههای خطی اسلامی و شیعی تلاش زیادی میکنند بهطوری که اکنون نسخههای خطی از ایران خریداری و به کتابخانه عتبات منتقل میشود.
به گغته جعفریان، «وضعیت موجود بعد از جنگ، حتما باید مستندنگاری شود؛ یعنی از شرایط موجود عکاسی و فیلمبرداری شود تا بدانیم قبل و بعد از جنگ چه تفاوتی را تجربه کردیم. مستندنگاری، نوشتن راهکارها و ثبت وضعیت آثار بعد از جنگ؛ کمک بزرگی برای آیندگان است تا از تجربیات ما استفاده و اشتباهات را تکرار نکنند.»
نظر شما