سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): کتاب «نقد بومگرا: از نظریه تا کاربست» بهعنوان اثری پژوهشی در عرصه نقد ادبی و مطالعات فرهنگی، تلاشی است برای معرفی یکی از رویکردهای مهم و رو به گسترش در علوم انسانی معاصر؛ رویکردی که میکوشد متون ادبی را در پیوند با طبیعت، محیط زیست و بحرانهای زیستمحیطی بازخوانی کند. این اثر با تکیه بر مباحث نظری، تاریخی و تحلیلی، میکوشد نشان دهد که مسئله محیط زیست صرفاً موضوعی فنی یا علمی نیست، بلکه با زبان، فرهنگ، تخیل و شیوه بازنمایی جهان در ادبیات نیز ارتباطی عمیق دارد.
ساختار کتاب، چنانکه از فصلبندی آن برمیآید، بهتدریج به سمت تبیین نظریه و ارائه نمونههای کاربردی پیش میرود. نویسندگان در این مسیر، هم به خاستگاههای فکری و تاریخی نقد بومگرا توجه داشتهاند و هم تلاش کردهاند این رویکرد را از سطح بحثهای انتزاعی فراتر ببرند و به حوزه تحلیل متن، گفتمان و خوانش ادبی وارد کنند. همین ویژگی سبب شده است که کتاب علاوه بر جنبه آموزشی، ظرفیت آن را داشته باشد که بهعنوان الگویی روشمند برای پژوهشهای بعدی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
گذر از سلطه بر طبیعت به همزیستی فرهنگی
کتاب در فصلهای آغازین، نسبت انسان و زمین را در گذر زمان بررسی میکند و از خلال این بررسی نشان میدهد که رابطه انسان با طبیعت، رابطهای ثابت و یکدست نبوده است. در این بخش، حرکت از همزیستی و همجواری با طبیعت به سوی نگاه ابزاری، سلطهجویانه و مصرفمحور، بهعنوان یکی از زمینههای اصلی بحران معاصر معرفی میشود. از این منظر، طبیعت دیگر فقط زیستگاه انسان نیست، بلکه به موضوع تصرف، بهرهبرداری و کنترل بدل شده و همین تغییر نگرش، پیامدهای گستردهای در سطح حیات انسانی و غیرانسانی بر جای گذاشته است.
در ادامه، فصل مربوط به بحران محیط زیست، این وضعیت را بهشکلی روشنتر صورتبندی میکند. موضوعاتی چون افزایش جمعیت، کمبود مواد غذایی، کمبود آب، تخریب منابع طبیعی، آلودگی هوا و انقراض گونهها در این بخش مطرح میشود تا نشان داده شود که مسئله محیط زیست، مسئلهای فراگیر و چندوجهی است. اهمیت این فصل در آن است که مبنای واقعی و عینی بحث را فراهم میکند و روشن میسازد که نقد بومگرا از دل یک ضرورت جهانی سر برآورده است. در واقع، کتاب میکوشد نشان دهد که ادبیات نیز در برابر این بحران بیطرف نیست و میتواند در فهم، بازنمایی و حتی نقد الگوهای زیستمحیطی نقش ایفا کند.
پالایش مفاهیم در نقد بومگرا
یکی از نقاط قوت کتاب، دقت آن در تفکیک مفاهیم و سنتهای ادبی مرتبط با طبیعت است. در فصلهای میانی، نویسندگان به «نوشتار طبیعت در گذر زمان» و «شعر طبیعت در گذر زمان» میپردازند و از خلال این بحثها، چشماندازی تاریخی از حضور طبیعت در ادبیات ارائه میدهند. پرداختن به آثاری از امرسون، دیوید ثورو، فولر و نیز «بهار خاموش»، نشان میدهد که طبیعت در متون ادبی و فکری، فقط پسزمینهای توصیفی نیست، بلکه میتواند عرصهای برای تأمل اخلاقی، اجتماعی و هستیشناختی باشد.
در همین مسیر، کتاب میان ادبیات شبانی، شعر رمانتیک، شعر محیطزیستی و شعر بومگرا تمایز قائل میشود. این تمایزگذاری اهمیت زیادی دارد، زیرا یکی از خطاهای رایج در بحثهای عمومی و حتی دانشگاهی، یکی دانستن هر نوع بازنمایی طبیعت با بومگرایی است. نویسندگان نشان میدهند که نقد بومگرا صرفاً با حضور طبیعت در متن تعریف نمیشود، بلکه به نوع نگاه متن به محیط، به نسبت انسان با جهان غیرانسانی و به پیامدهای فرهنگی و اخلاقی این رابطه وابسته است. به این ترتیب، کتاب به پالایش مفهومی این حوزه کمک میکند و فهمی دقیقتر از ادبیات طبیعتمحور به دست میدهد.
کاربست نظریه در تحلیلهای موردی
کتاب در فصلهای بعدی، تاریخچه و جریانهای نقد بومگرا را بررسی میکند. از آغاز این رویکرد و نقش نظریهپردازانی چون ویلیام روکرت گرفته تا شکلگیری رشته «ادبیات و محیط زیست» و طرح چهار موج نقد بومگرا، همگی در این بخش مورد بحث قرار گرفتهاند. همچنین فصل «نقد بومگرا: موضوعات و روشها» به جنبههایی چون رابطه دین، عرفان و محیط زیست، بومشناسی ژرف، تقابلهای دوگانه در متون ادبی، پیوند هویت و مکان، اکوفمینیسم و نقش این رویکرد در تحولات گفتمانی میپردازد. این فصلها بهویژه برای مخاطبان دانشگاهی اهمیت دارند، زیرا شاکله نظری و روشی اثر را روشن میکنند.
با این همه، وجه متمایز کتاب در فصل هشتم و در بخش «نمونههای نقد عملی» آشکار میشود؛ جایی که نویسندگان بهجای توقف در بحث نظری، به سراغ کاربست عملی مفاهیم میروند. تحلیل گفتمان آگهیهای بازرگانی بوممحور، بررسی تقدس و هویتیافتگی شخصیت در پیوند با طبیعت، و مطالعه بلاغت تشبیه با رویکرد بومگرایانه در رمان «سایه ملخ»، نمونههایی هستند که نشان میدهند این رویکرد چگونه میتواند در خوانش متون گوناگون به کار گرفته شود. این فصل، کتاب را به اثری آموزشی، روشمند و کاربردی تبدیل کرده است.
ضرورت نقد بومگرا در مطالعات ادبی معاصر
در مجموع، «نقد بومگرا: از نظریه تا کاربست» را میتوان اثری دانست که تلاش کرده است میان نظریه ادبی، مطالعات فرهنگی و دغدغههای زیستمحیطی پیوندی روشن و منسجم برقرار کند. این کتاب از یکسو به معرفی تاریخی و نظری این حوزه میپردازد و از سوی دیگر، با ارائه نمونههای عملی، امکان استفاده پژوهشی و آموزشی از آن را فراهم میآورد. از همینرو، اثر حاضر میتواند برای دانشجویان ادبیات، پژوهشگران علوم انسانی و علاقهمندان مباحث بینرشتهای، منبعی سودمند و درخور توجه باشد.
اهمیت انتشار این کتاب در آن است که نقد بومگرا را نه بهمثابه موضوعی صرفاً تخصصی و محدود، بلکه بهعنوان شیوهای برای بازاندیشی در رابطه انسان، فرهنگ و زمین معرفی میکند. در شرایطی که بحران محیط زیست به یکی از اساسیترین مسائل جهان امروز بدل شده، آثاری از این دست میتوانند افق تازهای برای مطالعات ادبی فارسی بگشایند و زمینه را برای گسترش پژوهشهای عمیقتر در این حوزه فراهم سازند.
انتشارات سمت بهتازگی این اثر را که حاصل پژوهش زهرا پارساپور و هیوا حسنپور در ۲۰۸ صفحه و با قیمت ۳۵۵ هزار تومان عرضه کرده است.
نظر شما