سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - خدیجه سلمانی سولا: چهارم مرداد، در تقویم کشورمان به عنوان روز اردبیل تعیین و نامگذاری شده است. به بهانه این روز، سرگذشت یکی از غنی‌ترین کتابخانه‌های کشور یعنی کتابخانه بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی را مورد بررسی قرار داده‌ایم.

شهر اردبیل به دلیل وجود پایگاه جهانی بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی سابقه کهن در علوم دارد. بر پایه داده‌های فهرست‌نامه ایران، نسخ خطی شهر اردبیل، با محوریت بقعه شیخ صفی، دارای یک هزار و ۲۷۴ نسخه خطی بوده که اکنون قسمت اعظم آن در سنت پترزبورگ و در کتابخانه ملی روسیه و بخش دیگری نیز در کتابخانه موزه ایران باستان در تهران نگهداری می‌شود.

این کتابخانه در دوره صفویان به‌ویژه در زمان شاه عباس صفوی با اهدای کتاب‌های فارسی و دیوان‌های اشعار و نسخ خطی نفیس به کتابخانه بی‎‌نظیر در دوره خود تبدیل شد. موقعیت مکانی آن، داخل حیاط بقعه، روبه روی جنت‌سرا یا دست راست گنبد الله الله جا گرفته است. جهانگردانی که در آن تاریخ از این کتابخانه دیدار داشته‌اند، از عظمت و غنای کتابخانه و منحصر به فرد بودن آن در ایران سخن‌ها گفته‌اند.

این کتابخانه در زمان حیات شیخ صفی‌الدین و با اهدای کتاب‌های نفیسی از طرف مریدان او تاسیس شد. کسانی که از کشورهای دور و نزدیک برای زیارت شیخ می‌رفتند در کنار هدایای دیگر کتاب‌هایی نیز به او تقدیم می‌کردند. این روال بعد از وفات شیخ نیز ادامه یافت. اما در طول زمان چه بر سر این کتابخانه و کتاب‌های آن آمد؟ این گزارش قصد دارد داستانش را از زبان محققان بازگو کند.

رئیس بنیاد ایران شناسی استان اردبیل در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا بیان کرد: کتاب‌های موجود در کتابخانه بقعه شیخ صفی‌الدین بیشتر به زبان‌های عربی، فارسی و ترکی بودند و به خط های کوفی، ریحانی، ثلث و نسخ و با دست خطاطان معروف جهان اسلام نوشته شده بودند. اغلب کتاب‌ها جلدهایی از طلا، نقره و مینیاتور داشتند.

کتاب‌هایی که مزین به خط ائمه اطهار بودند

محمود محمد هدایتی اضافه کرد: عظمت کتابخانه را از آنجا می‌توان فهمید که در آن فقط ۷۴۴ مجلد مصحف ۳۰ جزء و ۲۳۴ مجلد ۳۰ پاره قرآن مجید وجود داشته که سه جلد آنها به خط کوفی و به دست مبارک حضرت علی (ع) بر پوست آهو نوشته شده بود و ۳۲ مجلد نیز با همان مشخصات و به خط ائمه معصومین (ع) نگارش یافته بوده است.

وی اظهار کرد: شرح تاراج این کتابخانه را نخستین بار «عبدالعزیز جواهر» در کتاب خود آورده که نوشته است: ژنرال «سوشتلن» که فرماندهی قشون روس را بر عهده داشت، فکر کرد اگر برای تملک کتابخانه شیخ صفی به زور متوسل شود، ممکن است سبب عکس‌العمل و دردسر شود، بنابراین نقشه‌ای طراحی کرد. وقتی ۲۵ ژانویه ۱۸۲۸ به اردبیل رسید. مستقیم عازم بقعه شد و قشون خود را خارج از حصار بقعه نگهداشت. او تمام علما و بزرگان شهر را به بقعه دعوت کرد در حضور آنها به علامت احترام به مزار شیخ صفی تعظیم کرد و بعد یک قالی خراسانی و یک پرده زر دوزی را که از تبریز آورده بودند در صحن مقبره شیخ گستراند و ۸۰۰ منات زر روسی نیز بر روی مزار قرار داد.

او خطاب به حاضران گفت: آقایان استحضار دارید در خاک امپراتوری روسیه مسلمانان زیادی زندگی می‌کنند و دولت روس نیز برای دین اسلام احترام خاصی قائل است. لیکن مسلمانان خاکمان درباره احکام اسلام آگاهی لازم را ندارند. بدین جهت امپراتور روس مایل است که رعایای مسلمان او با قوانین و احکام اسلامی به نحو احسن آشنا باشند تا مقامات دولتی احکامی برخلاف شرع اسلامی چیزی صادر نکنند. بنابراین به من ماموریت دادند این هدایا را تقدیم نمایم، بزرگان و علمای شهر نیز اجازه دهند که کتابخانه بقعه را به روسیه بفرستم تا کتاب‌های آن را به زبان روسی ترجمه کرده و برای ترویج دین اسلام در میان مسلمانان پخش کنند. البته بعد از انجام مراحل، کتاب‌ها به کتابخانه شیخ عودت داده خواهد شد.

این پژوهشگر ادامه داد: علما و بزرگان ابتدا مقاومت می‌کنند ولی چون دیدند گوش کسی بدهکار نیست و از دولت و حکومت نیز کاری بر نمی‌آید، تسلیم شدند. افسران روسی کتاب‌ها را به سرعت بسته‌بندی کردند و به روسیه فرستادند. وقایع‌نگار نوشته است: روس‌ها علاوه بر کتابخانه، موزه خانه شیخ را نیز به غارت بردند.

کتابخانه‌ای که سر از موزه آرمیتاژ برآورد

هدایتی بیان کرد: کتابخانه بقعه تا قبل از جنگ ایران و روس بعد از کتابخانه آستان قدس رضوی، قدیمی‌ترین کتابخانه ایران بود که سالم بر جای مانده بود، جهانگردانی چون «پیترو دلاواداله»؛ آدام «اولتاریوس»، «ژان باتیست تاورنیه» و «جیمز موریه» از این بقعه و کتابخانه‌اش بازدید کرده و هر یک مطالبی در سفرنامه‌های خود نوشته‌اند که حکایت از نفاست و غنای فرهنی نسخ آن کتابخانه دارد.

این پژوهشگر تاریخ اردبیل در پاسخ به این سوال که کتاب‌های بقعه شیخ صفی در کجا نگهداری می‌شود؟ گفت: آنچه از مفاد کتاب گریبایدوف در گرجستان و ایران بر می‌آید این است که کتاب‌های بقعه به رسم امانت، برای مطالعه به تفلیس برده شد؛ ولی دیری نگذشت که کتاب‌ها از کتابخانه سن پترزبورگ و موزه آرمیتاژ سر درآورد.

هدایتی اظهار کرد: کتابخانه ملی روسیه در مسکو یکی از بزرگترین کتابخانه‌های جهان است که گنجینه عظیمی حدود ۳۴ میلیون کتاب، مجله، روزنامه، نسخه خطی و اسناد و مدارک از سراسر جهان را به ۲۴۷ زبان نگهداری می‌کند و در اختیار مراجعه کنندگان قرار می‌دهد، از مهم‌ترین مجموعه‌های نفیس این کتابخانه نسخه‌های خطی بقعه شیخ صفی اردبیلی است که در سال ۱۸۲۸ همزمان با دوره دوم جنگ‌های دوم ایران و روسیه از سوی «فئودورویچ پاسکویچ» فرمانده سپاهیان روس در زمان «نیکلای یکم» تزار روسیه از بقعه شیخ صفی از اردبیل به روسیه انتقال یافته است.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی استان اردبیل اضافه کرد: به گفته خانم «اولگا واسیلیوا»، رئیس بخش نسخ خطی کتابخانه ملی روسیه، بنا بر اسناد تاریخی که در جلد ششم یا هفتم مجموعه اسناد مربوط به قفقاز آمده است؛ حکایت از آن دارد، با اینکه این کتب غنایم حنگی محسوب می‌شده‌اند؛ دولت روسیه تزاری برای ابراز حسن نیت در مقابل آن دست‌نویس‌ها به دولت ایران طلا پرداخته و آن را داخل پاکتی روی مقبره شیخ صفی‌الدین در اردبیل نهاده است.

هدایتی ادامه داد: سرانجام ۱۶۶ نسخه نفیس ارسالی از اردبیل به روسیه، در کتابخانه‌ عمومی سلطنتی (سالنیکف) جای گرفته‌اند و آقای دارن، اندکی بعد آنها را در سال ۱۸۵۲ به زبان فرانسوی به نشانه «ARD» فهرست و منتشر کرده است.

کتاب‌هایی که هر دوره به طریقی گم و گور شدند

اما داستان کتب و اسناد کتابخانه شیخ صفی اینجا تمام نمی‌شود، در دوره‌های بعد نیز مورد دستبرد صاحبان قدرت و فرمانروایان و مهاجمین روسی و عثمانی و بزرگان قاجار و پهلوی قرار می‌گیرد تا اینکه اوایل قرن حاضر به دستور وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستطرفه، باقیمانده اشیا، اسناد و کتب خطی همراه با روکش‌های طلایی و تیرک طلایی آستانه جمع‌آوری و به تهران انتقال یافت.

سال ۱۳۱۴ تیر خلاص کتابخانه شیخ صفی زده شد

هدایتی در مورد این اموال عودت یافته اظهار کرد: تیر خلاص به کتابخانه بقعه توسط «عبدالرحیم خلخالی» زده شد. سال ۱۳۰۵ زمانی که می‌خواستند کتاب‌های بقعه را ثبت ملی کنند، شخصی به نام «آندروگودار» از طرق علی اصغر حکمت به اردبیل می‌آید و آقای عبدالرحیم خلخالی نیز به عنوان نسخه‌شناس فرستاده می‌شود او به وزیر فرهنگ وقت نامه می‌نویسد که گنجینه‌ای در آنجا نهفته است. او نیز دستور می‌دهد هر چه هست به تهران یعنی کتابخانه ملی بیاورد. این اموال چنان با ارزش بوده که در آخر گزارش عبدالرحیم خلخالی می‌نویسد: «در خاتمه عرض می‌کنم که اگر دولت عطف توجهی بفرماید که اشیای حاضره در طهران به معرض نمایش عموم گذارده شود تا مردم را به یاد ایام عظمت و ابهت خود انداخته، تولید عواطف و احساسات کند.) عجالته کشف این کتاب نفیس با توجهات مخصوصه مقامات عالیه و ریاست کل مالیه بدست بنده شده البته امتیاز طبع آنرا هم حقا بکاشف اعظا خواهد فرمود.»

وی اضافه کرد: به هر روی سال ۱۳۱۴ هجری شمسی آنچه از اشیا و کتب باقی مانده بود به همراه قرآن مشهور به قرآن هفت منی در ۸۰ صندوق بزرگ بسته‌بندی و به تهران رفت و پرونده این کتابخانه همان روز بسته شد. قرآن مجید و جزوات شامل: ۸۵ مجلد از قرن سوم تا قرن ۱۳ هجری از کاتبانی چون یاقوت مستعصمی و سهروردی، یاقوت بن عبداله، حاجی عمادالقاری الطاووسی، عماد محلاتی با خطوط خوش کوفی و ثلث و ریحان و نسخ از واقفانی چون شاه طهماسب صفوی و بهرام میرزا صفوی و حمزه میرزا و سلیم بیگلربیگی و کمال الدین علی بیک و صدها کتاب نفیس دیگر از جمله منابع مهم این کتابخانه بودند که از اردبیل خارج شدند.

وی ادامه داد: در این مجموعه قرآن‌های خطی، ۱۰ نسخه متعلق به قرن‌های سوم و چهارم هجری که با خط کوفی بر روی پوست آهو کتابت شده است. در کنار این قرآن‌ها دیوان شعر، تاریخ، شاهنامه فردوسی، شاهنامه قاسمی، چهار نسخه صریح الملک و کتاب‌های دیگر وجود داشت.

یکی از اساتید و پژوهشگران تاریخ اردبیل نیز در گفت‌وگو با ایبنا بیان کرد: برای بازگرداندن کتب کتابخانه شیخ‌صفی سال ۷۸ از راه قانون برای پس گرفتن کتب کتابخانه شیخ که طبق اسناد دولت روسیه به عنوان امانت برده بودند، اقدام شد. با وجود همکاری دادگستری استان و کشور و آماده شدن لایحه قانونی وزارت کشور، اما روند متوقف شد.

کریم حاجی‌زاده اضافه کرد: با این وجود در سفر رهبر شهیدمان به اردبیل در سال ۱۳۷۹ بنا به خواستی که مردم از ایشان برای بازگرداندن این کتاب‌ها داشتند، تعدادی از این کتاب‌ها به صورت میکروفلیم به اردبیل آمد. در اصل تنها ۱۰ سی‌دی از کپی کتب نفیسِ به غارت رفته از بقعه که هم اکنون در موزه لنین‌گراد روسیه نگهداری می‌شوند، نصیب مردم اردبیل شد.

مدیرکل سابق اداره میراث فرهنگی و گردشگری اردبیل در پاسخ به این سوال که چرا تنها ۱۰ سی‌دی بازگشت؟ گفت: این کار همت وزارت خارجه را می‌طلبد که از راه قانونی دوباره اقدام کند و اموالی که سند هویت و فرهنگ یک ملت است به جای اصلی خود بازگردانده شود.

بررسی مقالات و اسناد موجود نشان می‌دهد عمق آشفتگی اموال بقعه بویژه کتاب‌های نفیس آن بیش از اینها بوده و وجوه دیگری نیز داشته است. در پی بروز اختلافات خاندان متولیان بقعه بر سر ارث گزارش‌هایی مبنی بر کشف تعدادی از اموال مسروقه یا تصرف شده بقعه به دست آمد. طبق این گزارش، بعد از تفتیش منزل میرزا سیدمهدی، خادم باشی بقعه، مادر وی و حاجی میرغفور خادم و سرکشیک بقعه، ۴۴ قلم شی از آنان یافت شد که قرآن‌های ورقی کوفی بر پوست آهو و مجلد نفیس، سه جلد قرآن تذهیب شده نفیس، دو جلد کتاب صریح‌الملک، روضه الضفا، شرح گلشن راز، مکارم الاخلاق، کتاب جامع مفیدی و کتب دیگر از جمله آنها بود که تحویل وزارت معارف وقت شد.

نفرین شاه عباس برای برون بردگان کتب شیخ صفی

به گفته پژوهشگران، شاه عباس کبیر بر روی کتاب‌های وقفی مهر شخصی خود را می‌زد با این مضمون که «هر کس برون برد در خون حضرت ابی عبدالله الحسین (ع) شریک بوُد».

قصه جالب دیگری که درباره این کتابخانه وجود دارد در مورد کتب وقف شده از طرف خانواده «میرزا نصراله صدرالممالک» است. این شخص از شاعران معروف سده سیزدهم و معلم شخصی محمد میرزا ولیعهد بعدی محمدشاه قاجار بود. او از آنجایی که ارادت خاصی به شیخ صفی‌الدین اردبیلی داشته حدود ۱۷۰ نسخه کتاب خطی و چاپ سنگی خود را وقف آستان شیخ صفی کرده است. در صفحه اول همه‌ این نسخ مهر وقف صدرالممالک و سال ۱۲۹۴ نوشته شده است.

داستان وقف کتب میرزا صدرالممالک

کار وقف به صورت رسمی در دفترخانه توسط خانواده‌اش در سال ۱۳۴۰ صورت می‌گیرد. ولی در آن دوره کل کتابخانه گم می‌شود. تا حدی که خانواده صدری قصد شکایت داشتند. چون آن دوره کتاب‌ها در اداره فرهنگ و اوقاف گذاشته شده بودند و اداره میراث فرهنگی در اردبیل وجود نداشت، کسی نمی‌دانست با تشکیل اداره‌های جدید این کتب کجا گذاشته شدند.

رئیس بنیاد ایرانشناسی استان اردبیل درباره سرنوشت جالب این کتاب‌ها چنین گفت: یک روز یعنی سال ۱۳۹۲ در کتابخانه شیخ صفی نشسته بودم که دیدم کتاب‌ها داخل قفسه به نوعی موج می‌دهند، خواستم مرتب‌شان کنم دیدم پشت کتاب‌ها، کل کتب صدرالممالکی خوابیده‌اند. تعداد طبق لیست موجود درست بود، تنها یک جلد قرآن معروف به «باتمان قرآن» کم بود که آن را هم روی قبر شاه اسماعیل گذاشته بودند. اکنون بخشی از این کتاب‌ها مرمت و صحافی شدند و تمامی این نسخ خطی دارای شماره‌ای ثبتی بوده و در (سامانه جامع موزه‌های کشور ) ثبت شده است، خود نسخ نیز در مخزن موزه باستان‌شناسی اردبیل نگهداری می‌شود.

به گفته مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل، اکنون کتابخانه پایگاه جهانی بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی نزدیک به ۲ هزار جلد کتاب با موضوع‌های مختلف باستان‌شناسی، جهانگردی، سفرنامه، فرهنگ لغات به چند زبان، انواع قرآن، انواع دیوان شعر، تاریخ ادبیات و... وجود دارد.

وی با بیان اینکه این کتابخانه جزو اموال بقعه محسوب می‌شود و کتابخانه‌ای نیست که برای استفاده عموم باشد، بیان کرد: با این وجود در صورت مراجعه محققان و دانشجویان این کتاب‌ها در اختیار آنان قرار می‌گیرد و در همان کتابخانه زیر نظر مسئولان بقعه مطالعه کرده و آنها در قفسه خود جای می‌دهند.

قصه این کتابخانه غنی اینجا تمام نمی‌شود، انتظار می‌رود مسئولان به همراهی مردم اردبیل برای بازگرداندن کتب این مجموعه حتی شده به صورت کپی از موزه آرمیتاژ و کتابخانه ملی همت کنند. برخی از کارکنان با سابقه بقعه شیخ صفی نیز خواهان ایجاد چارت سازمانی به عنوان کتابدار مجموعه هستند چرا که کار کتاب تخصص خود را می‌طلبد و به خوبی می‌توان پاسخگوی پژوهشگران و کتاب دوستان شد و شاید راهی برای بازگرداندن کتاب‌های به سرقت یا امانت رفته این مجموعه باز شود.