به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در اصفهان، همزمان با انتشار کتاب «راز نو»؛ هجده دیدار با مساجد معاصر اصفهان، آیین رونمایی از این اثر روز پنجشنبه ۲۵ تیرماه در سالن فیروزه حوزه هنری اصفهان برگزار خواهد شد؛ کتابی که با دبیری مجموعه و گردآوری کوروش دیباج و با همکاری مجتبی شاهمرادی و علی عطریان منتشر شده و روایتهایی از ۱۸ نویسنده، پژوهشگر و فعال فرهنگی را درباره مساجد معاصر اصفهان در کنار یکدیگر قرار داده است.
کوروش دیباج، دبیر مجموعه و گردآورنده کتاب «راز نو»، در گفتوگو با خبرنگار ایبنا، این اثر را تلاشی برای گشودن دریچهای تازه به یکی از کمتر دیدهشدهترین حوزههای مطالعات شهری و فرهنگی اصفهان دانست و اظهار کرد: هرگاه سخن از میراث اصفهان به میان میآید، ذهنها بیدرنگ به بناهای چندصد ساله، میدان نقش جهان، مسجد جامع، پلهای تاریخی یا کاخهای صفوی معطوف میشود؛ در حالی که اصفهان تنها در گذشته متوقف نشده و در یک قرن اخیر نیز آثار ارزشمندی در عرصه معماری، هنر و فرهنگ خلق کرده است که بخشی از هویت امروز این شهر را شکل میدهند.
وی افزود: معماری معاصر اصفهان هنوز آنگونه که شایسته است وارد ادبیات پژوهشی و نشر کشور نشده و کمتر اثری را میتوان یافت که به صورت مستقل و از زاویهای فرهنگی و اجتماعی به این بخش از هویت شهر پرداخته باشد. کتاب راز نو تلاشی است تا این خلأ تا اندازهای جبران شود و نگاه مخاطبان از انحصار بناهای تاریخی خارج و به سوی میراث معاصر نیز معطوف شود.
«راز نو»؛ تلاشی برای روایت میراث کمتر دیدهشده اصفهان
دیباج با اشاره به اینکه انتخاب موضوع مساجد معاصر تصمیمی آگاهانه و مبتنی بر جایگاه این بناها در زندگی شهری بوده است، اظهار کرد: مسجد در اصفهان صرفاً یک بنای مذهبی نیست. این فضا در طول تاریخ محل شکلگیری روابط اجتماعی، فعالیتهای فرهنگی، تعاملات مردمی، آموزش، همبستگی اجتماعی و انتقال خاطره جمعی بوده است. حتی در روزگار معاصر نیز بسیاری از خاطرات شهروندان با مسجد محل، مراسم مذهبی، مناسبتهای اجتماعی و تجربههای شخصی درهم تنیده شده است.
وی ادامه داد: هنگامی که از میراث معاصر سخن میگوییم، تنها درباره آجر، کاشی، گنبد یا مناره صحبت نمیکنیم، بلکه درباره مجموعهای از خاطره، هویت، تجربه زیسته و سرمایه فرهنگی سخن میگوییم که اگر ثبت نشود، به تدریج از حافظه شهر حذف خواهد شد.
دبیر مجموعه کتاب «راز نو» درباره انگیزه شکلگیری این پروژه نیز اظهار کرد: اتفاقاتی که در سالهای اخیر برای برخی بناهای معاصر رخ داد، بیش از گذشته ضرورت پرداختن به این حوزه را آشکار کرد. گاه یک بنای عمومی که دههها در حافظه مردم حضور داشته، تنها به دلیل آنکه قدمتی چندصد ساله ندارد، فاقد ارزش تلقی میشود؛ در حالی که همین بنا ممکن است برای چند نسل از شهروندان، بخشی از زندگی روزمره، خاطرات خانوادگی و هویت محله باشد.
وی افزود: در بسیاری از کشورها، میراث معماری معاصر سالهاست که به عنوان بخشی از هویت فرهنگی مورد مطالعه، حفاظت و معرفی قرار میگیرد، اما در ایران همچنان فاصله محسوسی میان شناخت عمومی و اهمیت واقعی این آثار وجود دارد. کتاب حاضر تلاشی است تا این فاصله کاهش یابد و نگاه تازهای نسبت به ارزشهای فرهنگی معماری معاصر شکل بگیرد.
دیباج با بیان اینکه این کتاب یک اثر صرفاً معماری یا تاریخی نیست، اظهار کرد: از ابتدا تصمیم داشتیم مخاطب با کتابی صرفاً تخصصی روبهرو نباشد. هدف این نبود که مشخصات فنی بناها یا تاریخ ساخت آنها در قالب گزارشی پژوهشی ارائه شود، بلکه تلاش کردیم هر مسجد از دریچه نگاه یک نویسنده روایت شود؛ روایتی که بتواند لایههای انسانی، اجتماعی، فرهنگی، هنری و حتی عاطفی این بناها را برای مخاطب آشکار کند.
وی اضافه کرد: معتقدیم روایت، یکی از ماندگارترین شیوههای حفظ میراث فرهنگی است. بسیاری از بناها زمانی در ذهن جامعه ماندگار میشوند که درباره آنها روایت شکل بگیرد. اگر روایت وجود نداشته باشد، حتی ارزشمندترین آثار معماری نیز به تدریج به ساختمانهایی خاموش تبدیل خواهند شد.
روایتهای چندصدایی از ۱۸ مسجد؛ نقطه تمایز کتاب «راز نو»
دبیر مجموعه کتاب راز نو با اشاره به فرآیند شکلگیری اثر اظهار کرد: در نخستین مرحله این پروژه، ۲۵ مسجد معاصر اصفهان که عمدتاً پس از سال ۱۳۲۰ ساخته شدهاند، شناسایی و انتخاب شدند. سپس این مساجد در اختیار جمعی از نویسندگان، پژوهشگران، روزنامهنگاران، معماران و فعالان فرهنگی قرار گرفت تا هر یک بر اساس نگاه، تجربه و زبان خود به نگارش روایتی مستقل بپردازند.
وی افزود: یکی از ویژگیهای مهم این پروژه، پرهیز از یکدستی در روایتهاست. تلاش نکردیم همه نویسندگان از یک الگوی ثابت پیروی کنند، زیرا باور داشتیم هر نویسنده زاویه دید منحصر به فردی دارد و همین تفاوت نگاهها میتواند تصویری کاملتر از یک شهر و میراث آن ارائه دهد.
دیباج ادامه داد: حاصل این رویکرد، مجموعهای از روایتهای متنوع است که گاه از منظر معماری به مسجد مینگرند، گاه بر خاطره و زیست مردمی تمرکز دارند، گاه به جنبههای هنری توجه میکنند و گاه از خلال تجربههای شخصی، مخاطب را با لایههای کمتر دیدهشده این بناها آشنا میسازند. این تنوع، به باور ما، مهمترین ویژگی کتاب راز نو به شمار میرود.
وی با تأکید بر اینکه کتاب حاضر بیش از آنکه درباره ساختمانها باشد، درباره انسانهاست، اظهار کرد: هر مسجد زمانی معنا پیدا میکند که انسان در آن حضور داشته باشد. مسجد بدون مردم، صرفاً یک کالبد معماری است، اما زمانی که خاطرات، آیینها، مناسبتها، عبادت، همدلی و تجربههای مشترک مردم به آن پیوند میخورد، به بخشی از هویت یک شهر تبدیل میشود. راز نو نیز دقیقاً در پی روایت همین پیوند میان انسان، شهر و مسجد است.
دیباج با اشاره به ساختار محتوایی کتاب اظهار کرد: راز نو در زمره کتابهایی قرار نمیگیرد که صرفاً اطلاعات تاریخی یا معماری را در اختیار مخاطب قرار دهد. این اثر تلاش کرده است میان پژوهش، روایت، ادبیات و تجربه زیسته پلی برقرار کند؛ از همین رو هر فصل کتاب با زبان، لحن و نگاه نویسنده آن شکل گرفته و مخاطب در هر روایت با تجربهای متفاوت روبهرو میشود.
وی افزود: تنوع قلم نویسندگان، یکی از مهمترین ویژگیهای این مجموعه است. هر یک از نویسندگان با پیشینهای متفاوت در حوزههایی همچون روزنامهنگاری، پژوهش، معماری، ادبیات، تاریخ، هنر و مطالعات شهری به سراغ مسجدی رفتهاند که با آن ارتباط ذهنی، فرهنگی یا پژوهشی داشتهاند. همین تفاوت زاویه دید سبب شده است مخاطب با مجموعهای از روایتهای همسان مواجه نباشد، بلکه هر فصل کتاب افق تازهای از شناخت مساجد معاصر اصفهان را پیش روی وی قرار دهد.
دبیر مجموعه کتاب راز نو با بیان اینکه این اثر نتیجه یک فرآیند یکساله در انتخاب سوژه، نویسندگان، بازبینی و تدوین مطالب بوده است، اظهار کرد: از ابتدا تلاش شد تا کتاب از یک انسجام کلی برخوردار باشد، اما در عین حال استقلال روایتها نیز حفظ شود. به همین دلیل، ضمن ویرایش و هماهنگسازی ساختار کتاب، اصالت نگاه هر نویسنده نیز حفظ شده است؛ زیرا باور داشتیم ارزش این پروژه در چندصدایی بودن آن است.
وی ادامه داد: در این کتاب روایتهایی از وحید آقایی، هادی امامی، زینب تاجالدین، سهیلا دیباجی، کوروش دیباج، مصطفی حیدری، احسان راطبی، الهه رضایی، محمدرضا رهبری، مجتبی شاهمرادی، علی شجاعی اصفهانی، شهاب شهیدانی، فریدون فراهانی، محمود فرزوبخش، فاطمه کلباسی، مسیح مسجدی، فاطمه نوری و علی عطریان منتشر شده است. حضور نویسندگانی با تجربهها و نگاههای متفاوت، به کتاب هویتی چندلایه بخشیده است.
دیباج درباره انتخاب عنوان کتاب نیز اظهار کرد: واژه راز نو برای این مجموعه با تأمل انتخاب شد، زیرا معتقد بودیم هر مسجد، فارغ از کالبد فیزیکی خود، حامل رازهایی از زندگی شهری، فرهنگ، هنر، خاطره و معنویت است که بسیاری از آنها تاکنون روایت نشدهاند. این رازها در دل بناها پنهان نیست، بلکه در ارتباط مردم با این فضاها شکل گرفته و نسل به نسل منتقل شده است.
وی افزود: کتاب تلاش میکند مخاطب را به کشف این لایههای کمتر دیدهشده دعوت کند. شاید بسیاری از شهروندان بارها از کنار این مساجد عبور کرده باشند، اما کمتر فرصت کرده باشند درباره تاریخ شکلگیری، جایگاه اجتماعی، ویژگیهای هنری یا خاطرات نهفته در آنها تأمل کنند.
«راز نو»؛ آغازی برای گسترش ادبیات میراث معماری معاصر ایران
دبیر مجموعه کتاب راز نو با اشاره به کمبود آثار منتشرشده درباره معماری و میراث معاصر در بازار نشر اظهار کرد: در سالهای گذشته کتابهای ارزشمندی درباره آثار تاریخی اصفهان منتشر شده است، اما درباره بناهای معاصر، بهویژه مساجد، آثار مستقلی که با رویکرد فرهنگی و روایتمحور تدوین شده باشند، بسیار اندک است. همین موضوع سبب شد احساس کنیم جای چنین کتابی در فضای نشر کشور خالی است.
وی افزود: یکی از رسالتهای صنعت نشر، ثبت و انتقال حافظه فرهنگی جامعه است. اگر این حافظه در قالب کتاب ثبت نشود، بخشی از تجربه تاریخی شهرها به مرور زمان از میان خواهد رفت. کتاب میتواند نقش یک حافظه ماندگار را ایفا کند؛ حافظهای که نسلهای آینده نیز امکان رجوع به آن را داشته باشند.
دیباج با تأکید بر اینکه مخاطبان این کتاب تنها پژوهشگران یا متخصصان معماری نیستند، اظهار کرد: تلاش کردیم اثری تولید شود که برای طیف گستردهای از مخاطبان قابل استفاده باشد؛ از علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ اصفهان گرفته تا دانشجویان معماری، شهرسازی، مرمت، علوم اجتماعی، پژوهشگران میراث فرهنگی، فعالان فرهنگی و حتی شهروندانی که علاقه دارند شهر خود را عمیقتر بشناسند.
وی ادامه داد: یکی از اهداف اصلی این پروژه، ایجاد گفتوگو درباره مفهوم میراث معاصر است. هنوز در جامعه ما این تصور وجود دارد که تنها بناهای بسیار کهن شایسته حفاظت و مطالعه هستند، در حالی که شهر امروز نیز در حال تولید میراث است و اگر نسبت به ثبت و معرفی آن بیتفاوت باشیم، آیندگان بخشی از تاریخ معاصر خود را از دست خواهند داد.
دیباج درباره نقش کتاب در گسترش ادبیات میراث معاصر نیز اظهار کرد: امیدواریم انتشار این اثر، آغازگر مجموعهای از پژوهشها و کتابهای مشابه در دیگر شهرهای کشور باشد. ایران در دهههای اخیر آثار معماری ارزشمند فراوانی خلق کرده است که هنوز کمتر درباره آنها نوشته شده و بسیاری از این آثار در معرض تغییر، تخریب یا فراموشی قرار دارند.
وی افزود: اگر کتاب راز نو بتواند پژوهشگران، نویسندگان و ناشران را به تولید آثار مشابه درباره دیگر شهرها و دیگر گونههای معماری معاصر ترغیب کند، میتوان گفت یکی از مهمترین اهداف این پروژه محقق شده است.
دبیر مجموعه این اثر با اشاره به نقش همکاری جمعی در شکلگیری کتاب اظهار کرد: راز نو حاصل تلاش یک نفر نیست. این اثر نتیجه همراهی نویسندگان، پژوهشگران، ویراستاران، ناشر و همه کسانی است که به اهمیت ثبت میراث معاصر باور داشتند. چنین پروژههایی زمانی به نتیجه میرسد که نگاه جمعی و دغدغه مشترک برای حفظ حافظه فرهنگی شهر وجود داشته باشد.
وی ادامه داد: انتشار این کتاب نشان میدهد که میتوان میان حوزه کتاب، پژوهش، روزنامهنگاری، معماری، میراث فرهنگی و مطالعات شهری پیوند برقرار کرد و اثری تولید کرد که در عین برخورداری از ارزش مستند، برای مخاطب عمومی نیز خواندنی و جذاب باشد.
دیباج در پایان این بخش از گفتوگو با اشاره به آیین رونمایی کتاب اظهار کرد: مراسم رونمایی راز نو روز پنجشنبه ۲۵ تیرماه ساعت ۱۷ در سالن فیروزه حوزه هنری اصفهان برگزار میشود و جمعی از نویسندگان، پژوهشگران، فعالان حوزه کتاب، اصحاب فرهنگ، معماران، استادان دانشگاه و علاقهمندان به میراث فرهنگی در آن حضور خواهند داشت. امیدواریم این آیین تنها یک مراسم رونمایی نباشد، بلکه به فرصتی برای گفتوگو درباره جایگاه میراث معاصر در فرهنگ، پژوهش و صنعت نشر کشور تبدیل شود.
نظر شما