سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)؛ از ابتدای سال جاری، مجموعهای از درسگفتارهای سید مصطفی محقق داماد، رئیس گروه مطالعات اسلامی فرهنگستان علوم ایران، در کانال روشنگری دینی منتشر شده است. این درسگفتارها با عنوان تفسیر سوره وطن، تاکنون به جلسه شانزدهم رسیده و مجموعهای از تفاسیر و تاملات ایشان بر موضوع وطن را ارائه میکند. در این درسگفتارها با تعداد زیادی از متون کهن اسلامی و ایرانی آشنا میشویم و جلوههای ناشناختهای از فرهنگ ایرانی را نظاره میکنیم. برای آشنایی بیشتر با این درسگفتارها به اختصار گزارشی از دو جلسه از آنها از نظر میگذرد؛
وطندوستی در سنت اسلامی
مصطفی محقق داماد با خوانش آیاتی از سوره بلد، به ارائه تفسیری از این سوره که مرتبط با وطن و وطندوستی است پرداختهاست. محقق داماد، این سوره را سورهای مکی دانسته که به سوره شهر قابل ترجمه است اما همچنین به سوره وطن نیز میتوان ترجمه کرد و ۲۰ آیه دارد. از دید او پیام این سوره، سه چیز است:« نخست وطندوستی است، دوم اهمیت شهر، شهروندی و توطن است، و سوم نقش خانواده در تشکیل تمدن است. موضوع حب وطن از دیرباز مورد توجه انسانها بوده است و در اسلام از طریق چند آیه و روایاتی در مورد وطن و دوست داشتن آن، یک امر دینی شده است از جمله عبارت معروف حب الوطن من الایمان از پیامبر. این عبارت توجه دانشمندان اسلامی را به خود جلب کرده است.»
محقق داماد درباره معنای وطن و تفسیر آن ادامه میدهد:« برخی از علما که نتوانستهاند ارتباط ایمان با دوست داشتن وطن را توجیه کنند و این امر به صورت یک مشکل برای آنان مطرح شده، موجب آن شده که آن را حدیثی دروغین و جعلی بدانند. از سوی دیگر دانشمندان زیادی از شیعه و اهل تسنن، با ارائه تعابیری از وطن مثل "بهشت"، "اصل خویش" و "سرزمین اسلامی" در حل مشکل معنای آن کوشیدهاند اما برخی با قبول حدیث گفتهاند معنای وطن، موطن اصلی انسان یعنی بهشت است.»
البته برخی اندیشمندان اسلامی، با گرایش به احیای اسلامی یا امتگرایی، وطندوستی را قبول نداشتند؛ محقق داماد در این خصوص میگوید:« مشکل دیگری که عالمان در یکی دو قرن اخیر مبتلا شدهاند این است که به خاطر جهاننگری اسلامی، سعی داشتهاند با مفهوم وطندوستی مخالفت کنند. مثلا اقبال لاهوری میگوید قلب ما از هند و شام نیست / مرز و بوم ما به جز اسلام نیست.
او با وطن و وطندوستی مخالفت کرده اما دو مفسر بزرگ قرآن مجید از دانشمندان شیعی ایرانی حدیث را با معنای ظاهری وطن پذیرفتهاند و به شرایط خاص تاریخی صدور این جمله از رسول پرداختهاند: یکی از این مفسران در قرن ششم و دیگری در قرن دهم زیسته و هر دو تفسیر قرآن را به زبان پارسی نگاشتهاند.»
جالب اینجاست که کسانی از احادیث، تفسیری وطندوستانه ارائه کردند که ایرانی بودند. ردپای ایرانیان در پذیرش این روایت برجسته است:« اما تا آنجایی که اینجانب تطبع کردهام اولین باری که این حدیث در یک متن معتبر آمده، کتاب مرزباننامه است. شما میدانید که مرزباننامه، داستانی است به شکل کلیله و دمنه که در قرون اول نوشته شده و شخصی به نام مرزبان بن رستم شروین، یکی از اسپهبدان مازندران، آن را به زبان مازنی کهن نوشته بود که بعدا سعدالدین وراوینی در قرن ششم به پارسی دری برگردانده و این کتاب مشتمل بر داستانها و تمثیل به زبان حیوانات است. اما آن مفسر نخستین، مرحوم ملا فتحالله کاشانی، در تفسیر مستطاب منهجالصادقین، است.
شخص دوم، ابوالفتوح رازی اهل ری است، این بزرگوار مربوط به قرن دهم هجری است با فارسی بسیار زیبا. او مینویسد" عبدالله بن عباس گفت چون رسول از مکه بیامد تا به مدینه آید، و آن شب به غار رفت، به مکه نگرید و گفت:در جهان هیچ شهر چنان دوست ندارم که تو را ای مکه؛ اگر کافران مرا بیرون نکردندی به اختیار خود هرگز نرفتمی و از اینجا گفت حب الوطن من الایمان." ... البته فقیهی از فقیهان شیعه ایرانی قرن پنجم نیز حدیثی ،نه این عبارت، اما عبارت دیگری آورده که آن هم موید اهمیت وطندوستی است. نقل میکند که پس از استقرار مسلمانان در مدینه و ابراز علاقه آنان به مکه، پیامبر فرموده است:"خدایا مدینه را برای ما محبوب ساز همانگونه که مکه را برای ما محبوب ساخته بودی بلکه بیشتر." این روایات نشان داده که پیامبر وطنش را که مکه بوده بسیار دوست داشته، درباره مکه جملات زیادی از نظر توطن از پیامبر صادر شده است.» این سخنان نشان میدهد که وطن و اندیشیدن به وطن در سنت اسلامی نیز از اهمیت برخوردار بوده.
گلچینی از ادب و حکمت فارسی
در جلسه دیگری از این مجموعه، محقق داماد به این موضوع میپردازد که یکی از تجلیات حکمت ایرانی، پندنامهها و اندرزنامههاییست که باقی مانده است. او میگوید:« پروفسور فوشهکور فرانسوی، اولین اثری را که در این زمینه گزارش میکند مجموعهایست تحت عنوان خردنامه از مقالات حکما. این مجموعه شامل هفده متن است که از متون اندرزنامههای حجیمتر برگرفته شده و توسط یک نفر در قرن پنجم جمعآوری شده، این مجموعه نسخه منحصربفردی در کتابخانه پاشای ترکیه داشته که توسط شادروان مجتبی مینوی در مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران شمار ۴ سال ۱۳۳۵ خورشیدی توصیف شده و ایشان میکروفیلمی از آن را به تهران آورده.»
محقق داماد توضیح مفصلی درباره این کتاب عرضه میکند و عناوین آن را برمیشمارد:« تمام عناوین این مجموعه را به سرعت عرض میکنم: اولی "گفتار اندر بازنمون قاعده و قدر این جهان و آنچه در وی است و با مزاج مردمان ساختن" نام دارد. متن دوم "گفتار اندر دانش حکیمان" است. مولف از سه شخصیت عرب، یونانی و ایرانی اندرزهایی آورده است. از عربان حضرت مولا علی را انتخاب کرده، از یونان سقراط را و از ایران بزرگمهر را انتخاب کرده. متن سوم تحت عنوان "گفتار بوذرجمهر حکیم اندر نکتهای چند که به علم پزشکی تعلق دارد". متن چهارم تحت عنوان "گفتار اندر سالهای نوشیروان عادل از بوذرجمهر حکیم" است که از صد اندرز تشکیل شده که هریک از آنها در پاسخ به سوالهای نوشیروان از بوذرجمهر مطرح شده. این گفتار در محور یک سوال دور میزند: بهترین چیست و بدترین کدام است؟ در پاسخ به این سوال که چه چیز از شمشیر تیزتر است میگوید حقیقت. متن پنجم "گفتار اندر نکتههایی که اندر گنج شاپور یافتن". متن ششم "حکمت پندنامه بوذرجمهر حکیم" است. این متن از شصت حکمت تشکیل شده که یک مورد را نقل میکنم: هرکه چاهی برای دیگران بکند خود در آن خواهد افتاد، که به گونه دیگری در نهجالبلاغه هست. متن هفتم عنوانش "سوالهای اسکندر از ارسطالیس حکیم" است. در این بخش اسکندر، کنار ارسطو نشسته و تعدادی اصطلاح میپرسد که ۵۶ اصطلاح مربوط به اخلاق است. متن هشتم "پندنامه نوشروان عادل" است. متن نهم "حکمتها و نکتههای نادر حکیمان اندر هر نوعی که گفتهاند". متن دهم "سوالهای اسکندر از حکیمان"؛ متن یازدهم "حکمتها از مقالات حکما"؛ متن دوازدهم "نکتههای حکمت از مقالات بقراط حکیم"؛ متن سیزدهم "حکمتهای نادر از مقالات بقراط حکیم"؛ متن چهاردهم "نکتهها از مقالات ارسطاطالیس حکیم". محتوای این متن چهاردهم با نصیحه الملوک غزالی که مقایسه کنیم خیلی منطبق است و به نظر فوشهکور هم مجموعهای از حکمت ایرانی است و انتساب آن به ارسطو اشتباه است. متن پانزدهم عنوانش "فرهنگنامه" است. این متن از دو قسمت تشکیل شده که به ترتیب با این جملات آغاز شده" موبدان چنین گفتند" و "بزرگان چنان گفتند". در بخش اول با نقل اینکه دین و ملک شبیه دو برادرند به توصیف هفت صفت ضروری پادشاه پرداخته است.و متن شانزدهم نکتههای کتاب جاویدان خرد میباشد.»
***
درسگفتارهای سوره وطن نه تنها دلایل و مصادیق وطندوستی را در حکمت اسلامی و ایرانی ذکر میکند بلکه به مطالعهای تطبیقی میان کتابهای اسلامی و کتابهای ایرانی دست زده و ما را با گسترهای وسیع از این منابع آشنا میکند.
نظر شما