به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در رشت، کتاب «پناهندگی ارامنه باکو به گیلان» با عنوان رسمی «روایتی مستند از یک بحران انسانی» نوشته مگردیچ درساهاکیان است که روبرت واهانیان و مسعود حقانی ترجمه و نشر فرهنگ ایلیا در ۱۱۰ صفحه منتشر کرده است.

نویسنده در این کتاب گزارش کمیته امداد آوارگان به رشت از ۱۳ شهریور تا ۱۶ بهمن ۱۲۹۷ ه.ش را شرح داده و وقایع مذکور را در ۱۸ فصل به رشته تحریر درآورده است: آغاز کار، خانه‌ها و اقامتگاه‌های جمعی، بیمارستان و پزشک، شرایط بهداشتی، آشپزخانه و برنامه تغذیه، کودکان یتیم و یتیم‌خانه، هیئت حل اختلاف و رسیدگی به شکایات، واحد کارگشایی، مذاکرات با مقامات محلی، انتظامات، کمک انگلیسی‌ها، نیازمندی‌های کمیته آوارگان، منابع مالی کمیته، کمک هزینه سفر پرداختی به سربازان و آوارگان عازم سفر از رشت به نقاط گوناگون، جلسات، فهرست اسامی فوت‌شدگان، مسئله گورستان و سخن پایانی، فصول کتاب «پناهندگی ارامنه باکو به گیلان» هستند.

کتاب، روایتی مستند از بحران انسانی است و گزارش آوارگی ساکنان ارمنی شهر باکو که حدود یک قرن پیش و همزمان با آغاز قتل‌عام ساکنان ارمنی باکو به‌ دست نیروهای عثمانی که ناچار موطن خود را ترک کردند و مهاجرت به شهرهای ساحلی گیلان را در پیش گرفتند؛ بیان می‌دارد. درساهاکیان زندگی جمعیتی را شرح داده که دور از خانه و کاشانه و در کشوری همسایه، کمیته منتخبی از بین خود و ارمنی‌های ساکن شهر رشت تشکیل داده و مشکلات‌شان را مدیریت می‌کنند و در این روایت، کمک‌های همه‌جانبه مردم گیلان به‌ویژه میرزاکوچک‌ جنگلی که به آنان پناه داده بود، برای خوانندگان جالب توجه است.

مترجمان کتاب در قسمت پیشگفتار نوشته‌اند: مسئله آوارگی و مهاجرت دسته جمعی مردم در اثر بلایای طبیعی یا وقوع جنگ و غیره ... و به دنبال آن مشکلات اسکان موقت مردم حادثه دیده در فضای باز فاقد حداقل امکانات رفاهی، از دیرباز دامنگیر جوامع انسانی بوده است. چنین حوادثی متأسفانه تا به امروز و در اوایل قرن بیست و یکم، کماکان رخ می دهد و برای مدتی توجه رسانه‌های جمعی را به خود جلب می کند و با بروز فاجعه انسانی جدیدی، بعضاً بزرگ تر و دردناک تر از موارد قبلی، به فراموشی سپرده می شود. در گذشته‌ای نه چندان دور، در منطقه ما و در رشت، در سال‌های پایانی جنبش جنگل و دست به دست شدن چندین باره رشت بین نیروهای قزاق دولتی و نیروهای سرخ شوروی، از ترس انتقام جویی سربازان متجاوز بیگانه و حاکمان بی‌رحم، خانه و دیار خود را رها کرده و در دسته‌های چند هزار نفری به طرف قزوین و تهران فراری شدند و برای مدت‌های طولانی، به دور از شهر اشغال‌شده‌شان، مزه تلخ دربدری و آوارگی در غربت را چشیدند. از این دربدری و سرگردانی مردم رشت که در منابع تاریخی از آن به نام «مهاجرت اهالی رشت» نام برده شده است، اسناد متعددی در مراکز آرشیوی کشورمان وجود دارد که متاسفانه تا به امروز مورد غفلت و بی توجهی واقع شده اند اما کتابی که به ترجمه و نشر آن پرداخته ایم، گزارش آوارگی ساکنین ارمنی شهر باکو، شهر صنایع نفتی روسیه تزاری در منطقه قفقاز است که حدود یک قرن پیش، روز ۱۴ سپتامبر ۱۹۱۸ و همزمان با آغاز قتل عام ساکنان ارمنی باکو به دست نیروهای عثمانی، ارامنه به ناچار موطن خود را ترک کردند و مهاجرت به شهرهای ساحلی گیلان را در پیش گرفتند. کتابچه گزارش عملکرد کمیته که نسخه اصلی آن به زبان ارمنی است، سال ۱۹۱۹ میلادی در رشت توسط درساهاکیان تحت تدوین و سپس در چاپخانه آرشاک کاراپتیان شهر باکو در یک هزار نسخه چاپ و متاسفانه به خاطر حوادث محلی و منطقه ای، بیش از چند نسخه از آن منتشر نشد. گفتنی است این «ارمنی‌براران» (عنوانی که میرزا کوچک به هم‌ولایتی‌های ارمنی خود داده بود) در طول مدت پناهندگی در رشت و انزلی و حسن‌کیاده (کیاشهر کنونی) از توجه و کمک های همه جانبه مردم گیلان به ویژه کوچک خان که علیرغم مخالفت فرماندهان نیروهای انگلیسی مقیم سواحل به آنان پناه داده بود، برخوردار بوده اند.

روبرت واهانیان یکی از مترجمان «پناهندگی ارامنه باکو به گیلان» ، کتاب «رشت به روایت پنج نقشه تاریخی» را نیز پژوهش و نگارش و نشر فرهنگ ایلیا منتشر کرده است.