به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، در آستانه مراسم تشییع رهبر شهیدمان، حضرت آیتالله خامنهای هستیم. رهبر شهیدی که به شعر و ادبیات فارسی علاقهای عمیق و ریشهدار داشتند و آن را ابزاری ارزشمند برای انتقال مفاهیم انسانی، دینی و انقلابی میدانستند. ایشان با مطالعه آثار شاعران بزرگ فارسی همچون حافظ، سعدی و فردوسی، همواره از ظرفیتهای ادبیات در تقویت هویت فرهنگی و ملی سخن میگفتند؛ در سخنرانیها و دیدارهای خود نیز بارها به اشعار و متون ادبی استناد و از شاعران متعهد و آثار ادبی تأثیرگذار حمایت میکردند که این علاقه نشاندهنده باور ایشان به نقش شعر و ادبیات در پرورش اندیشه، حفظ ارزشهای فرهنگی و ایجاد پیوند میان نسلها بود.
درباره دلیل توجه خاص رهبر شهیدمان و دیدگاه ایشان درباره ادبیات گفتوگویی با رضا اسماعیلی، از شاعران آیینی و دبیر هفدهمین دوره جشنواره شعر فجر داشتهایم که در ادامه میخوانید:
به نظر شما شعر در دیدگاه رهبر شهیدمان چه تعریفی داشته است؟
بی هیچ اغراقی، رهبر شهید انقلاب بزرگ پرچمدار پاسداری از زبان پارسی و بزرگترین حامی شعر و ادبیات بودند. من در طول تمام سالهای بعد انقلاب شخص دیگری را نمیشناسم که به اندازه رهبر شهید به زبان و ادبیات پارسی عشق بورزد و برای اعتلا و ارتقا آن بکوشد. آن رهبر حکیم بر این باور بودند که در جهان امروز زبان پارسی مظلوم است و مسئولان فرهنگی برای پیشگیری از فرسایش آن باید به دنبال راهکارهای مناسب باشند. رهبر شهید با عنایت به عشق و علاقهای که به زبان پارسی داشتند، از همین منظر شعر را ثروت و سرمایه ملی میدانستند. به همین علت همواره دست حمایتشان بالای سر شاعران بود؛ علاوه بر این به مسئولان و مدیران فرهنگی نیز سفارش میکردند که شاعران را دریابند و زمینه رشد آنان را فراهم کنند.
دلیل تکیه و تاکید رهبر شهید انقلاب بر شعر و ادبیات چه بوده است؟
شعر و ادبیات، زبان گویایی است که گفتوگو در باره آن نه تنها ملال آور نیست، بلکه بسیاری از مباحث ملالآور و غیرمأنوس نیز وقتی در قالب هنر عرضه میشود، از چنان جذابیتی برخوردار خواهد بود که حتی بیاحساسترین افراد را به ابراز احساسات وامیدارد. در واقع تأثیر جادویی شعر و ادبیات بر افراد چنان عمیق و گسترده است که هیچ انسانی نمیتواند خود را از حیطه این تاثیرگذاری به دور نگاه دارد. ادبیات به عنوان عالیترین شکل بیان احساس، زبان جان و آیینه روح است. به عبارت دیگر، ادبیات پلی است که برقراری ارتباط با انسانهای دیگر را به دلپذیرترین صورت آن ممکن میکند و ما نیز بهعنوان طلایهداران فرهنگ و تمدن اسلامی بر آن سر و سوداییم که با این زبان، جهانیان را مخاطب خویش قرار دهیم و آنان را بر خوان ارزشهای انسانی و اسلامی فرا بخوانیم. تکیه و تاکید رهبر شهید انقلاب درباره بهرهگیری از زبان هنر و ادبیات برای ابلاغ پیامهای معنوی انقلاب نیز به همین خاطر بود. چنان که در بخشی از بیانات خودشان در دیدار با اصحاب فرهنگ و هنر فرموده بودند: «ابزارهای هنری، بی شک، رساترین، بلیغ ترین و کاری ترین ابزار ابلاغ و تبلیغ پیام است... بارها گفتهام که هر پیامی، هر دعوتی، هر انقلابی، هر تمدنی و هر فرهنگی تا در قالب هنر ریخته نشود، شانس نفوذ و گسترش ندارد و ماندگار نخواهد بود و فرقی هم بین پیامهای حق و باطل نیست.» امین شعر انقلاب، شعر را ثروتی ملی و رسانهای تاثیرگذار و قدرتمند برای ترویج و تبلیغ آموزههای وحیانی و قرآنی و بیان مفاهیم بلند عرفانی میدانستند.
مضامین اشعار ایشان در چه حوزههایی متمرکز است و در سبک و ساختار آیا به شاعر خاصی اقتدا داشتند؟
با بازخوانی و تامل در اشعاری که تا کنون از رهبر شهید انقلاب منتشر شده است، میتوان گفت که حضرت آقا به خاطر تعلق خاطر و ارادتی که به قله های بزرگ شعر و ادب پارسی داشتند، در عرصه شعر و شاعری بیشتر متاثر از شاعران سبک عراقی و هندی بودند، شاعرانی چون عطار، مولانا، سعدی، حافظ و از شاعران سبک هندی صائب تبریزی و بیدل دهلوی. ایشان با نگاهی ستایشآمیز به صائب نگاه میکردند و در مورد این شاعر بزرگ در یکی از دیدارهایی که با شاعران داشتند، فرموده بودند: «بعد از حافظ، هیچ غزلسرایی به عظمت صائب نیامده است. بعد از رودکی، هیچ شاعری به تعداد صائب شعر نگفته است؛ دویست هزار بیت شعر دارد. البته شاعر حسابی که بشود روی شعرش ایستاد و از شعرش دفاع کرد، مورد نظر است.» در نگاه رهبر شهید انقلاب، شاعران مورد اشاره به معنای واقعی کلمه مصداق «اِلَّا الَّذینَ آمَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ ذَکَرُوا اللهَ کَثیرا» هستند. امین شعر انقلاب قلههای ادب پارسی را مُعلمان حکمت و معرفت و اخلاق میدانستند. به راستی و درستی نیز مکتب بزرگانی چون فردوسی و مولانا و عطار، مکتب انسانسازی است. رهبر شهید رسالت هنر و ادبیات را ترویج و تبلیغ آموزههای اخلاقی و انسانی میدانستند و در سالهای حیات پر برکت خویش همواره جامعه را به بازخوانی اشعار شاعران حکیم و دانشور دعوت میکردند. شاعرانی که با شبچراغ معنویت جامعه را به صراط مستقیم سعادت و رستگاری هدایت میکنند. آن عزیز سفرکرده دایره و گستره تاثیرگذاری شعر موزون و کلاسیک را بیشتر از قالبهای نو میدانستند. ایشان معتقد بودند ذهن و زبان مردم کوچه و بازار با شعر اصیل پارسی که پیشینهای هزار ساله دارد، مانوستر است. البته حضرت آقا فارغ از قالبها، از خواندن هر شعر خوبی لذت میبردند و تعصبی نسبت به قالب خاصی نداشتند، چنانکه گاهی در سخنرانیهای خویش به شعر شاعران نوپردازی چون اخوان استناد میکردند. ولی در مجموع باید گفت که رهبر شهید انقلاب همچون دیگر عالمان دینی، هیچ گاه داعیه شاعری نداشتند و بیشتر از این منظر که شعر محملی مناسب برای رمزگشایی از دقایق فلسفی و عرفانی، رسانهای قدرتمند برای ارتباط با مردم و هنری تاثیرگذار برای تبلیغ و ترویج معارف و آموزههای دینی و اخلاقی است، به شعر تعلق خاطر داشتند. آنچه که در آموزههای اصیل دینی نیز مورد تکیه و تاکید است، این است که شعر نباید غایت و نهایت تلاش یک شاعر مسلمان باشد.
خاطرهای اگر از دیدارتان با رهبر شهید داشتهاید بیان کنید؟
در اکثر دیدارهای نیمه رمضان توفیق حضور داشتم و خاطرات بسیاری از این دیدارها دارم که بعضی از این خاطرات را به صورت پراکنده لابهلای یادداشتهایی که به انگیزه دیدار سالانه رهبری با شاعران نوشتهام، بیان کردهام. یکی از شیرین ترین خاطراتی که از این دیدارها دارم، شیوه برخورد رهبر شهید با یکی از شاعران جوان در آن سالهاست. در یکی از این دیدارها محمدجواد آسمان که در آن سالها شاعری جوان با موهایی بلند و پریشان بود، حضور داشت. وقتی هنگام شعرخوانی ایشان فرا رسید، آسمان قبل از شعرخوانی به حضرت آقا گفت: اجازه هست قبل از شعر اصلی، یک شعر عاشقانه بخوانم؟ رهبر شهید بعد از شنیدن درخواست آقای آسمان، پس از مکثی کوتاه با تبسمی شیرین فرمودند: «بخوان، عاشقانه بخوان».
گویا رهبر شهید حساسیت خاصی درباره اشعار آیینی داشتند لطفا در این مورد توضیح دهید.
امین شعر انقلاب، شعر آیینی را بیش از دیگر گونههای ادبی نیازمند نقد میدانستند و همواره بر این نکته تاکید داشتند که در برابر بیان مطالب انحرافی و خرافی که باعث مخدوش شدن چهره اسلام و وهن خاندان رسالت میشود، نباید ساکت، بیتفاوت و منفعل بود. تا آنجا که به یاد دارم، در دیدارهای سالانه هر گاه در حضور ایشان شعر یا مرثیهای خوانده میشد که با روح دین و آیین در تقابل بود، بدون هیچ ملاحظهای به شاعر و مداح آن تذکر داده و خواستار اصلاح شعر یا مرثیه میشدند. ایشان در مقام مرجعی صاحب فتوا و عالمی روشناندیش و بصیر، طرح مسائل غلط و خلاف آموزه های دینی و قرآنی را در شعر آیینی جایز نمیدانستند و همواره بر این دقیقه پای میفشردند که شعر اصیل دینی باید «متکی و مستند به معارف حقه الهیه» باشد. توصیه همیشه رهبر حکیم به جامعه شاعران و ذاکران خاندان رسالت، حفظ میراث قرآن و عترت و صیانت از این میراث گرانسنگ در برابر تحریفات و خرافات بود. ایشان میفرمودند: «مدح و مصیبت ائمه (علیهمالسلام) بخش مهمی از شعر دینی است، اما در این بخش باید سخنان معقول، منطقی و برخاسته از نگاه و سلیقه درست به کار برده شود و از برداشتهای عامیانه و سطحی، و بیان مسائل جعلی و توهمی پرهیز شود.»
مهم ترین درسی که شاعران جوان از ایشان میگیرند چیست؟
انگشت اشاره رهبر شهید انقلاب در شعر همواره به سمت قلهها بود، به سمت شاعرانی چون فردوسی، ناصرخسرو، عطار، مولانا، سعدی، حافظ، صائب و توصیه امین شعر انقلاب همچون «نظامی» به شاعران جوان این بود:
هر چه در این پرده نشانت دهند
گر نپسندی به از آنت دهند
ایشان ضمن اظهار رضایت از شعر شاعران انقلاب و تایید و تشویق آنان، روی این نکته همواره پای میفشردند که ما برای رسیدن به قلههایی چون حافظ و صائب هنوز راه زیادی داریم و میفرمودند: «ما هنوز چشم به راه رسیدن «صائب»ها و «محمدجان قدسی»ها و «نظیری»ها هستیم. من نمیخواهم مبالغه کرده باشم. اینجور نیست که ما بگوئیم حالا چون دوره خودمان را با آن دوره تشبیه میکنیم، [به لحاظ کمیت] پس امروز ما صائب داریم، یا کلیم داریم، یا نظیری داریم، یا طالب آملی داریم، یا محمدقلی سلیم تهرانی داریم؛ نه، انصافاً هنوز کار دارد تا اینکه شعرای ما به آن رتبهی عالیِ ممتازِ کمنظیرِ شعریِ کسانی که اسم آوردم و دیگرانی که الی ماشاءاللَّه زیادند، برسند.» دیگر اینکه رهبر شهید، راه رشد در ادبیات را زانوی ادب زدن در برابر پیران و پیشکسوتان و دعوت به بهرهگیری از تجربیات آنان میدانستند. از همین رو به شاعران جوان توصیه میکردند که در حوزه شعر و ادبیات باید «نقدپذیر» باشند. ایشان میفرمودند یک شاعر هر چقدر هم شاعر خوبی باشد، نباید در این مسیر متوقف شود و همواره باید به دنبال فتح قلههای جدید باشد. آن بزرگوار که به راستی و درستی به حوزه ادبیات کلاسیک و معاصر تسلط و اشراف داشتند، در مقام ادیبی نکته سنج و تیزبین میفرمودند که شاعران جوان برای بالندگی و زایندگی بیشتر باید در انجمنهای ادبی و کارگاههای آموزشی شرکت کنند و اشعارشان را در این انجمنها به دست نقد بسپارند.
نظر شما