سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - اکرم عباسی: خراسان شمالی به عنوان گنجینه فرهنگها، هر سال در ماه محرم صحنه ظهور جلوههای متنوعی از آیینها و ادبیات حسینی است؛ میراثی که اقوام مختلف استان با زبانها، گویشها و سنتهای خود آن را زنده نگه داشتهاند و نسل به نسل انتقال میدهند.
صدای نوحههای محلی، زمزمه مرثیههای کهن، طنین مقتلخوانی در تکایا و حرکت علمها در کوچههای شهرها و روستاها، نشانههایی از تداوم روایت محرم در خراسان شمالی است؛ روایتی که تنها در آیینهای عزاداری خلاصه نمیشود و در دل ادبیات عاشورایی، فرهنگ شفاهی و سنتهای ماندگار مردمان این سرزمین ریشه دارد.
دز خراسان شمالی؛ سرزمینی که به «گنجینه فرهنگها» شهرت دارد و اقوام مختلف آن از کُرد و ترک گرفته تا تات، فارس و ترکمن، هر یک با آیینها، نوحهها و سنتهای ویژه خود یاد و نام شهدای کربلا را در این ماه زنده نگه میدارند.
در این خطه از ایران، محرم تنها یک آیین و مراسم مذهبی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی مردم به شمار میرود. از علمگردانیهای تاریخی جاجرم تا آیین «حسن، حسین» در روستاهای استان، از حلیمپزانهای نذری تا مقتلخوانیها و تعزیههای سنتی، محرم در خراسان شمالی تنها یادآور یک واقعه تاریخی نیست.
محمدحسن بهنامفر مولف و پژوهشگر اسفراینی در گفتوگو با خبرنگار ایبنا در رابطه با آیین و ادبیات محرم خراسان شمالی گفت: با فرا رسیدن ماه محرم، خراسان شمالی، سرزمین اقوام و فرهنگهای متنوع ایران، بار دیگر رنگ و بوی عاشورا به خود میگیرد. در این خطه که کرد، ترک، تات، ترکمن و فارس قرنها در کنار یکدیگر زیستهاند، آیینهای سوگواری سیدالشهدا(ع) نه تنها جلوهای از ارادت به اهل بیت(ع) بلکه نمادی از همبستگی فرهنگی و هویت دینی مردمان این دیار است. ماه محرم در این دیار، عرصهای برای بازآفرینی میراثی ارزشمند از باورها، سنتها و ادبیات شفاهی است که نسل به نسل منتقل شده و امروز به بخشی از هویت فرهنگی این استان تبدیل شده است.
عاشورا؛ نقطه پیوند اقوام در خراسان شمالی
وی عنوان کرد: خراسان شمالی که به «گنجینه فرهنگها» شهرت دارد، در ایام محرم جلوهای کمنظیر از وحدت اقوام را به نمایش میگذارد. از نخستین روز ماه محرم، بیرقهای سیاه عزای امام حسین(ع) بر فراز حسینیهها، مساجد و منازل برافراشته میشود و نوای نوحه و مرثیه در کوچهها و محلات طنینانداز میشود.
بهنامفر افزود: در این استان، عشق به اهل بیت(ع) مرزهای قومی و زبانی را درنوردیده و همه اقوام با حفظ آداب و رسوم ویژه خود، در برگزاری آیینهای عزاداری مشارکت میکنند.
علمبندی و علمگردانی؛ نماد استقامت و وفاداری
بهنامفر در ادامه افزود: یکی از شاخصترین آیینهای محرم در خراسان شمالی، مراسم علمبندی و علمگردانی است. این آیین که نمادی از پرچم و بیرق کربلا به شمار میرود، با حضور گسترده مردم و سادات برگزار میشود.
وی بیان کرد: در بسیاری از مناطق استان، علم در پیشاپیش دستههای عزاداری حرکت میکند و نشانهای از پایداری، مقاومت و وفاداری به آرمانهای عاشوراست. در شهرستان جاجرم، آیین علمگردانی از حسینیه بزرگ این شهر و در مجاورت نارینقلعه تاریخی آغاز میشود؛ مراسمی که هر سال جمع زیادی از عزاداران را گرد هم میآورد و به یکی از جلوههای ماندگار میراث معنوی منطقه تبدیل شده است و قدمتی طولانی بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ سال دارد.
نذر و اطعام؛ میراثی ماندگار از فرهنگ عاشورایی
وی گفت: نذر و اطعام در ماه محرم از مهمترین جلوههای فرهنگ عاشورایی در خراسان شمالی است. در این میان، آیین حلیمپزان جایگاه ویژهای دارد.
بهنامفر بیان کرد: حلیم محرم در بسیاری از شهرها و روستاهای استان با مشارکت عمومی مردم پخته میشود. روایتهای شفاهی، پیشینه این سنت را به بیش از دو قرن پیش نسبت میدهند. در تمام مراحل پخت، ذکر صلوات و یاد شهدای کربلا جاری است و عزاداران با نیت تبرک و ادای نذر در آمادهسازی آن مشارکت میکنند.
وی ادامه داد: یکی از بخشهای شاخص این مراسم، «چومبهزنی» است؛ مرحلهای دشوار که نیازمند توان جسمی بالا بوده و جوانان روستا برای مشارکت در آن صف میکشند. آیین حلیمپزان در روستاهای برج و بزنج اسفراین از شهرت خاصی برخوردار است و هر سال با شکوه فراوان برگزار میشود.
عصر تاسوعا در رویین؛ تلفیق معنویت و طبیعت
بهنامفر با اشاره به روستای گردشگری روئین تصریح کرد: روستای تاریخی و پلکانی رویین در شهرستان اسفراین، یکی از مهمترین کانونهای برگزاری آیینهای محرم در استان به شمار میرود.
وی عنوان کرد: عصر تاسوعا در این روستا، دستههای عزاداری در فضایی سرشار از معنویت و در جوار امامزاده تاریخی منطقه گرد هم میآیند و آیینهایی باشکوه را برگزار میکنند. نظم مثالزدنی مراسم، حضور گسترده مردم و چشمانداز کمنظیر طبیعت رویین، تصاویری ماندگار از فرهنگ عاشورایی این منطقه خلق میکند.
این مولف ادامه داد: آیین شام غریبان نیز در این روستا با حضور گسترده عزاداران و در فضایی آکنده از حزن و اندوه برگزار میشود.
یازدهم محرم در امامزاده کوران؛ میعادگاه عاشقان اهل بیت(ع)
پژوهشگر اسفراینی بیان کرد: امامزاده احمدرضا کبیر معروف به امامزاده کوران، واقع در غرب شهرستان اسفراین، هر سال در یازدهم محرم میزبان هزاران نفر از عزاداران حسینی است. مردم روستاهای مختلف منطقه با تشکیل دستههای سینهزنی و زنجیرزنی مسیرهای طولانی را طی کرده و خود را به این بقعه متبرکه میرسانند. حضور گسترده عاشقان اهل بیت(ع) در این مکان مذهبی، جلوهای از پیوند عمیق فرهنگ بومی با اعتقادات دینی مردم منطقه را به نمایش میگذارد.
ادبیات عاشورایی؛ میراث شفاهی زنده در خراسان شمالی
وی گفت: در کنار آیینهای عزاداری، ادبیات عاشورایی نیز جایگاه ویژهای در فرهنگ مردم خراسان شمالی دارد. نوحهها، مرثیهها، مقتلخوانیها و اشعار مذهبی که به زبانها و گویشهای مختلف محلی اجرا میشوند، بخش مهمی از میراث ناملموس این استان را تشکیل میدهند.
بهنامفر یادآور شد: نوحههای کردی کرمانجی، اشعار ترکی و مراثی فارسی که سینه به سینه منتقل شدهاند، روایتگر عشق و ارادت مردم این سرزمین به امام حسین(ع) و یاران باوفایش هستند. این آثار ادبی علاوه بر کارکرد مذهبی، نقش مهمی در حفظ هویت فرهنگی اقوام استان نیز ایفا میکنند.
عاشورا؛ فرهنگی جاری در زندگی مردم
مولف خراسانی بیان کرد: فرهنگ عاشورایی در خراسان شمالی تنها به برگزاری مراسم عزاداری محدود نمیشود؛ بلکه در سبک زندگی، باورها، رفتارهای اجتماعی و سنتهای مردمان این دیار ریشه دوانده است. آیینهای محرم در این استان جلوهای از همدلی، مشارکت اجتماعی، حفظ میراث فرهنگی و انتقال ارزشهای دینی به نسلهای آینده است.
وی گفت: خراسان شمالی در روزهای محرم، تصویری روشن از پیوند ایمان، فرهنگ و هویت را به نمایش میگذارد؛ سرزمینی که در آن، عشق به امام حسین(ع) نه تنها در آیینها و مراسم، بلکه در جان و دل مردمانش جاری است.
تعزیه؛ تلفیق ادبیات، موسیقی و نمایش
بهنامفر ادامه داد: اگر ادبیات محرم روح فرهنگ عاشورایی باشد، تعزیه بیتردید جسم و نمود عینی آن است. تعزیه در خراسان شمالی یکی از مهمترین اشکال نمایش آیینی محسوب میشود. هنری که در آن شعر، موسیقی، بازیگری و روایت در کنار یکدیگر قرار میگیرند تا حماسه عاشورا را بازآفرینی کنند و تعزیه در اصل یک نمایش منظوم است که شخصیتها به جای گفتوگوی عادی، اشعار خود را میخوانند. هر شخصیت لحن، دستگاه موسیقایی و شیوه اجرایی ویژه خود را دارد. در این نمایش، اولیاخوانها نقش شخصیتهای مثبت را بر عهده دارند. آنان با لحنی آرام، آهنگین و اندوهگین سخن میگویند. در مقابل، اشقیاخوانها با صدایی بلند و خشن ظاهر میشوند تا تضاد میان حق و باطل برای مخاطب آشکار شود و همین تقابل هنری سبب میشود تعزیه نه تنها یک مراسم مذهبی، بلکه یک اثر نمایشی قدرتمند باشد.
محرم در خراسان شمالی تنها در هیأتها، دستههای عزاداری و آیینهای سوگواری خلاصه نمیشود؛ این ماه در تار و پود فرهنگ، ادبیات و زندگی مردمان این سرزمین جریان دارد و از نوحههای کرمانجی و مرثیههای محلی گرفته تا شبیهخوانی، مقتلخوانی، علمگردانی و نذرهای مردمی، همه و همه روایتگر پیوند عمیق نسلهای مختلف با فرهنگ عاشورا هستند و به جرات میتوان گفت شاید راز ماندگاری محرم در خراسان شمالی را باید در همین پیوند میان آیین و ادبیات جستوجو کرد آنجایی که نوای مرثیههای محلی با حرکت علمها و شبیهخوانیها در هم میآمیزد و روایت کربلا را زنده نگه میدارد.
نظر شما