سرویس بین‌الملل خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- الهه شمس: به کلماتی فکر کنید که ظاهرشان گویای معنایشان است. برای نمونه، کلمه bed (تخت‌خواب) را در نظر بگیرید؛ خطوط عمودی در دو طرف کلمه، یادآور پایه‌های تخت هستند. یا واژه Loop (حلقه) که حروفش خود تداعی‌کننده شکلِ یک حلقه است. برخی واژه‌ها نیز به شکلی ظریف‌تر عمل می‌کنند؛ مثلاً در کلمه blizzard (کولاک)، حروف زیگزاگیِ آن به نوعی بازتاب‌دهنده آشوب و هرج‌ومرج است.

در زبان‌شناسی به این پدیده «شمایل‌گونی» (iconicity) می‌گویند. اگرچه مطالعات پیشین عمدتاً بر جنبه‌های آوایی این موضوع متمرکز بود مانند کلمه meow (میو) که شبیه به صدای گربه است، اما مطالعه اخیر برای نخستین‌بار شمایل‌گونی را در ظاهر بصری کلمات انگلیسی بررسی کرده است. نتایج نشان می‌دهد که شباهت فیزیکی حروف با معنای کلمه، سرعت و دقت پردازش مغز را افزایش می‌دهد.

ریشه‌های بصری الفبا

حروف الفبای لاتین که امروز از آن استفاده می‌شود، در اصل نمادهای بصری بوده‌اند که گمان می‌رود از هیروگلیف‌های مصری ریشه گرفته باشند. در خط پروتو-سینایی، از نمادها برای بازنمایی صدای نخستِ شیءِ ترسیم‌شده استفاده می‌شد. برای نمونه، حرف M از نمادی برای آب گرفته شده که صدای نخست واژه mayim (آب) را در خود دارد.

هرچند حروف امروزی نسبت به ریشه‌های باستانی خود چنان تغییری کرده‌اند که آن پیوندها دیگر نقشی در خواندن ندارند، اما شواهدی وجود دارد که شکل حروف هنوز با ویژگی‌های آوایی آن‌ها در ارتباط است. با این حال، پرسش اصلی این پژوهش این بود که آیا شکل حروف با معنای کلمات نیز پیوند دارد یا خیر.

از حباب تا تکان خوردن

در این پژوهش، از شرکت‌کنندگان خواسته شد بیش از ۳۰۰۰ کلمه را بر اساس میزان شباهت شکل حروفشان به معنای کلمه، در مقیاسی از یک تا هفت امتیازدهی کنند. نتایج حاکی از توافق قابل‌توجه میان شرکت‌کنندگان بود. کلماتی مانند bubble (حباب)، look (نگاه)، wiggle (تکان خوردن)، loop (حلقه)، puppy (توله سگ) و bed (تخت‌خواب) بالاترین امتیازها را کسب کردند.

بررسی دقیق‌تر داده‌ها نشان داد که کلماتِ مربوط به اشیاء «گرد» (مانند O، G و C) و اشیاء «نوک‌تیز» (مانند W، Z و X)، به ترتیب با استفاده از حروف گرد یا زاویه‌دار، امتیازهای بالاتری دریافت کرده‌اند. همچنین، واژگانِ مربوط به اشیاء کوچک وقتی با تعداد حروف کمتر نوشته می‌شدند، امتیاز بیشتری گرفتند.

این یافته‌ها نشان می‌دهد که امتیازدهی‌ها واقعاً بر پایه شباهت بصری میان ظاهرِ کلمه و معنای آن استوار بوده است. اما آیا این مسئله در پردازش واقعی زبان اهمیت دارد؟ برای پاسخ، از سه پایگاه‌داده معتبر در روان‌شناسی زبان استفاده شد که سرعت شناسایی کلمات واقعی از کلمات ساختگی را اندازه‌گیری می‌کردند. نتایج در هر سه پایگاه‌داده یکسان بود: افراد کلماتی را که ظاهرشان شبیه معنایشان بود، سریع‌تر و دقیق‌تر پردازش می‌کردند. این اثر حتی پس از کنترل متغیرهایی چون میزان رواج واژه، طول کلمه و سهولتِ تصویرسازیِ معنای آن نیز پایدار بود. علاوه بر این، چنین کلماتی معمولاً در سنین پایین‌تری آموخته می‌شوند.

امروزه بیش از پیش درک می‌کنیم که زبان فراتر از زنجیره‌ای از کلمات و معانی است؛ زبان شامل لحن، ژست، نگاه و اکنون، نشانه‌ای ظریف دیگر یعنی «شکل حروف» است که به مغز در درک سریع‌تر مفاهیم یاری می‌رساند.

منبع: theconversation, May 13, 2026