سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آیین گرامیداشت روز اسناد ملی و میراث مکتوب به مناسبت روز اسناد ملی و پنجاه و ششمین سالگرد تأسیس آرشیو ملی ایران ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ در ساختمان آرشیو ملی ایران برگزار شد. نوزدهم اردیبهشت ماه به مناسبت تأسیس آرشیو ملی ایران، در تقویم رسمی کشور به‌عنوان «روز اسناد ملی و میراث مکتوب» ثبت شده است.

اسناد ملی، بازتاب‌دهنده تاریخ، فرهنگ، علم و هویت تمدنی ایران هستند و حفاظت از آن‌ها نقشی حیاتی در نگهداری و گسترش سرمایه‌های علمی و فرهنگی کشور ایفا می‌کند و این برنامه با هدف پاسداشت ارزش‌های اسناد ملی و تجلیل از اهداگران و حافظان میراث مکتوب کشور برگزار شد. در این مراسم، جمعی از شخصیت‌های علمی و فرهنگی به بررسی جایگاه اسناد ملی و نقش آن‌ها در حفظ و انتقال میراث مکتوب کشور پرداختند که گزارشی از سخنان ایشان از نظر می‌گذرد؛

پاسداشت اسناد فریضه و وظیفه است

علیرضا دباغی در ابتدای این مراسم با تاکید بر حفظ اسناد ملی در شرایط اکنون کشور گفت: در روزهایی که پاسداری، پاسبانی و حراست از وجب‌به‌وجب این جغرافیای اجدادی، این تمدن نخستین، این مطلع و بنیاد؛ رسالت است، میراث ملی و میراث مکتوب را فرصت و مجالی دیگر است، پاسداشت آن فریضه و وظیفه است که در شرایط ویژه و تاریخی برعهده این سازمان و همکاران متعهد و خبره آرشیو ملی است تا سندی باشیم بر آنچه این روزها، در احقاق حقوق وطن عزیزمان و دلاورمردی‌ها و جان‌فشانی‌ها برای حفظ و ارتقای ایران جان.

معاون اسناد ملی سازمان اسناد و کتابخانه ملی با اشاره به گزارشی از فعالیت‌های اسناد ملی در سال گذشته افزود: در حوزه شناسایی و اسناد مهم سوابق راکد ۱۷۱ دستگاه تعیین تکلیف شد. در این راستا ۸ میلیون و ۵۰۰ هزار سند تعیین تکلیف و ۱۵۶ هزار پرونده برای نگهداری دائم به سازمان منتقل شد. در بخش خریداری و اهدا نیز ۱۵ مجموعه در قالب ۲۳۴ ردیف به ارزش تقریبی ۲۸ میلیارد تومان خریداری و ۱۷ مجموعه اهدایی نیز از سوی اهداگران دریافت شد.

به گفته معاون اسناد سازمان اسناد و آرشیو ملی؛ از جمله با ارزش‌ترین مجموعه‌های منتقل شده می‌توان به اسناد امین‌السلطان و اسناد محمد مصدق اشاره کرد و از برگزاری نخستین دوره جایزه سیروس پرهام در سال جاری با تاکید بر مطالعات آرشیوی خبر داد و گزارشی از مرمت ۲۸ هزار سند در راستای حفاظت اسناد در سال گذشته ارائه داد.

دباغی در بخش دیگری از سخنانش به راه‌اندازی وب‌سایت آرشیو اسناد ایرانی به زبان فارسی خبر داد و گفت: برای معرفی و شناسایی اسناد فارسی در جهان با نظر به اهمیت تاریخ و تمدن ایران این وب‌سایت راه‌اندازی شده است. از جمله اقداماتی که در این راستا صورت گرفت، شناسایی اسناد ایرانی در کشور برزیل بود. او همچنین ضمن اشاره به افزایش ساعات خدمات‌رسانی در آرشیو ملی، از رفع دغدغه بایگانی‌های راکد در ساختمان آرشیو ملی با در نظر گرفتن دو محل جدید در خارج و بیرون ساختمان خبر داد.

سند حافظه ملی و تاریخ‌نگاری اندیشه سیاسی

سپس شجاع احمدوند، رئیس دانشگاه علامه طباطبایی درباره «سند حافظه ملی و تاریخ‌نگاری اندیشه سیاسی» سخن گفت:‌ مکتب کمبریج از مهمترین مکاتب تاریخ‌نگاری اندیشه است. این مکتب روی دوش مورخانی چون پیتر لسلت؛ جان پولاک، جان دان و کوئینتن اسکینر است. کار عمده او تدارک چارچوب‌های روش‌شناختی برای تاریخ‌نگاری اندیشه در مقابل روش‌های سنتی تاریخ‌نگاری است.

وی به ماکیاولی و شهریار غیرفضلیتمند نیز اشاره کرد و افزود: به نظر اسکینر برای فهم معنای تاریخی، کافی نیست تنها معنای گفتاری یک سند را در نظر بگیریم بلکه ضرورت دارد بدانیم آن سند چه کاری کرده است؟ در فصل شانزدهم ماکیاولی اندرز می‌دهد که «شهریاران می‌بایست یاد بگیرند چه زمانی فضلیت‌مند نباشند. به نظر اسکینر این گزاره مهم و نامتعارف را باید در دو سطح تفهم کرد: نخست فهم گفتاری این گزاره که مفهوم و دلالت واژگان و اینکه کدامین مفهوم از فضلیت‌مندی مورد نقد است و ماکیاولی شهریار را اندرز می‌دهد که آن‌ها را کنار بگذارد. دوم، فهمیدن اینکه ماکیاولی چرا چنین چیزی را نوشته؟ نه آن که صرفا چه نوشته است.

چرا ماکیاولی می‌خواهد اندرز «عمل فضیلت‌مندانه» شهریار را با «عمل غیرفضیلت‌مندانه» جایگزین کند؟ تفسیر اسکینر این است که چون زمینه و بستر اجتماعی (فلورانس زمان ماکیاولی) گونه‌ای است که یک شهریار فضیلت‌مند و پاستوریزه نمی‌تواند ملت را حفظ و از کشور دفاع کند. اسکینر این جابه‌جایی عمل فضیلت‌مندانه با عمل غیرفضیلت‌مندانه یعنی تغییر گفتمان اندرز سیاسی از شاه با فضیلت به شاه حیله‌گر را تصرف در هنجار مرسوم یا ایدئولوژی در دسترس تعریف می‌کند.

وی ادامه داد: اسکینر می‌گوید فهم این گزاره غیرمتعارف ماکیاولی مستلزم شناخت هنجار مرسوم زمانه است که در آثار و اسناد اندرنامه‌ای زمانه ماکیاولی بازتاب پیدا کرده است. هنجار مرسوم حاکم بر اندرزنامه‌های زمان ماکیاولی به طور خلاصه این بوده: «اندرز به شاه برای عمل فضیلت‌مندانه» ماکیاولی می‌خواهد این هنجار مرسوم را به چالش بکشد، از این رو فهم درست این سند و اینکه چه هنجار مرسومی را می‌خواهد به چالش کشیدن و رد یک امر معمول اخلاقی پذیرفته شده است.

او در نتیجه‌گیری سخنانش گفت: نکته مهم بحث اسکینر این است که برای اینکه هنجار مرسوم زمانه سند را شناسایی کنیم تا بتوانیم دستکاری آن هنجار را به درستی تبیین کنیم و به ایده خلاقانه سند برسیم، گام مهم ما تکیه بر متون غیرکلاسیک است. در واقع تکیه بر متون بزرگ و کلاسیک کمکی به ما نمی‌کند که بتوانند مفصل‌بندی آن گفتمان و هنجار مرسوم را برای ما ترسیم کنند. چنین اسنادی صرفا در میان متن‌های کوچک و حاشیه‌ای مکنون‌اند؛ متونی که کمتر کسی به آن‌ها دست یافته است. بحث اصلی اسکینر حوب همین اسناد کوچک، حاشیه‌ای و کمتر در دسترس است که ابعاد و مختصات هنجار مرسوم یا ایئدولوژی غالب در آن‌ها بازتاب یافته اما دانش سندشناسی وسیعی می‌خواهد تا بتوان درنمایه آن‌ها را شناخت و حافظه ملی یک ملت را از خلال آن‌ها ردیابی کرد.

آرشیو به مثابه زیست‌بوم

سپس سید مهدی ظاهری، استاد دانشگاه و عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی گفت: سند در بافت معنا پیدا می‌کند. ما ابزارها را می‌سازیم و سپس ابزارها ما را می‌سازند. یک سند فرایند و کنش‌های مختلفی در چرخه زندگی شکل می‌دهند. همچنین اگر سند را متن بدانیم بافت نحو آن است.

او ادامه داد: توسعه الگوهای مفهومی در بافت آرشیو Ric، نشانگر پارادایم‌ها در مدیریت اشیای آرشیوی است. تغییر پارادایم، بحثی صرفا فنی نیست بلکه مبتنی بر نگاهی نو به جهان اسناد و بافت آرشیو است. همچنین حرکت به سمت معنامحوری در بافت آرشیو (اطلاعات به دانش) از جمله محورهایی است که باید به آن اهمیت داد.

وی به طرح مساله نیز اشاره کرد و گفت: سند بدون بافت مساوی است با فقدان معنا و شناخت و گسست میان فراهم‌آوری، پردازش و توصیف، کشف و بازنمود و کارکردپذیری از جمله مواردی است که در طرح مساله مطرح می‌شود. تغییر پارادایم اجتناب‌ناپذیر است و ما با داده‌هایی مواجه هستیم که شبکه‌ای هستند، با معناهایی که چند لایه هستند، دارای چند منشاء و یا واقعیتی که به‌سادگی در قالب‌های سلسله‌مراتبی نمی‌گنجد.

طاهری به پارادایم سنتی نیز پرداخت و گفت: توصیف مستقل هر سند بدون توجه به جایگاهش در میان دیگر اسناد، ساختار سلسله مراتبی با محدودیت ثبت روابط در بافت، ایستایی در چگونگی توصیف اسناد، ارائه اطلاعات صرف در مورد سند و نه ارائه دانش از جمله محورهای پارادایم سنتی است. در این راستا در روابط اسناد، بافت هدف، عامل‌های مرتبط (کنش‌گران) و کارکردها و نیارهای بومی بافت فقدان وجود دارد که باید به آن بیشتر پرداخته شود. در واقع، سند در یک ساختار منجمد می‌شود؛ و از زیست‌جهانی که در آن تولید شده، جدا می‌شود.

طاهری به تغییر پارادایم پرداخت و گفت: سند درون بافت و در ارتباط با دیگر اسناد معنا می یابد. تغییر پارادایم به رویکرد بافت‌مدار در توصیف اسناد؛ توجه بیشتر به ارزش و جایگاه اسناد در بافت هدف؛ بهبود فرایند تولید معنا با برقراری ارتباط بین موحودیت‌ها و نگرش شبکه‌ای و حرکت از بازنمود اطلاعات به بازنمود دانش (کشف پذیری اسناد) از جمله محورهای تغییر پارادایم است.

او در جمع‌بندی سخنانش گفت: ضرورت توجه به فهم سند افزون بر توصیف صرفا ویژگی‌ها که فقط در بافت محقق می‌شود؛ توجه به بافت هدف برای بازنمود دانش و معنا درباره سند؛ بافت کلید معنا است؛ آینده آرشیو در گرو بازنمایی بافت است؛ همچننی اگر آرشیو نتواند بافت را بازنمایی کند، نه گذشته را درست خواهد فهمید و نه آینده را درست شکل خواهد داد.

اسناد تاریخی را باید وارد جامعه کنیم

غلامرضا امیرخانی با اشاره به این‌که بیش از هفت سال در ساختمان آرشیو ملی فعالیت کرده است و تجریبات ارزشمندی در این زمینه به دست آورده است، گفت: نگاه به سند باید تغییر کند، این‌که سند بایگانی شود و راکد بماند و در آرشیوها گرد و خاک بخورد درست نیست. این نکته مهمی است که سند را وارد جامعه کنیم و کار کرد و کاربرد سند در این بافت و ساختار مهم است، این‌جا است که سند می‌تواند مفهومی را به ما نشان دهد.

رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی گفت: تک‌تک افراد در شکل‌گیری تاریخ موثر هستند و این وظیفه کارشناس‌ها است که از اسناد درست استفاده و حقایق را پیدا کند. اسناد در این بافت و ساختار مهم است و این‌جاست که سند می‌تواند حقایق مختلف تاریخ را نشان دهد.

امیرخانی در پایان سخنانش افزود: سازمان اسناد و کتابخانه ملی متعلق به همه مردم با هر تفکری است و می‌تواند بر غنای آن بیفزاید. سازمان اسناد و کتابخانه ملی، پایگاهی امن برای نگهداری اسناد خانواده‌ها و اسناد دولتی و حکومتی به ویژه در روزهای جنگ است. مردم باید سازمان اسناد را پناهگاه امن بدانند و وجود یک مرکز مطمئن در بزنگاه‌های تاریخی مشخص می‌شود.

رهبر شهید برای نامگذاری روز اسناد به رفسنجانی نامه داده‌اند

احمد مسجدجامعی، عضو شورای اسناد ملی با تاکید بر این‌که باید جلسات بیشتری در شورای اسناد برگزار شود، گفت: نامگذاری روز اسناد ملی از نخستین نامگذاری روزها است و نامگذاری این روز به سال ۱۳۷۰ برمی‌گردد. یک دهه یا بیشتر در شورای فرهنگ عمومی بودم و در نامگذاری‌های متعدد حضور داشتم، به یاد ندارم که برای یک نامگذاری رهبر شهید نامه داده باشند، اما ایشان برای روز اسنادملی و میراث مکتوب نامه‌ای به اکبر هاشمی رفسنجانی رئیس‌جمهور وقت فرستادند و او به حسن حبیبی ارجاع داد. این سطح ار فرهنگی که شخصیت‌هایی مهمی در کشور درباره‌اش نامه‌نگاری کرده باشند نشان از اهمیت اسناد در ایران می‌دهد.

وی به حذف مقطعی این روز از تقویم اشاره کرد و افزود: بعد از مدتی مکاتبه‌ای با شورای عالی فرهنگ عمومی شد که چرا روز اسناد از تقویم حذف شده است. در واقع، سه‌بار برای یک موضوع بحث شد. علت نیز این بود که صرف خواست مسئولان اتفاقی را رقم نمی‌زند؛ اگر بستر فرهنگی آن کار فراهم نشود.

او با اشاره به اینکه در فرهنگ ما توجه به سند جدی نیست گفت: این امر دو معنا دارد؛ یکی از تواضع ایرانی‌هاست. وجه دیگر فرصت‌طلبی عده‌ای است که باعث می‌شود دیگران خود را کنار بکشند. من تهران‌گردی‌های بسیاری داشته‌ام و اسناد و اطلاعات درجه یک بسیاری از تهران‌پژوهی در دست دارم که باید به آنها توجه کرد. ما به لحاظ زیرساخت‌های فرهنگی باید بکوشیم که همه در این زمینه مشارکت کنند.

عضو شورای اسناد ملی با تاکید بر این‌که همه‌ مردم باید در ثبت اسناد کمک کنند، توضیح داد: اگر امروز می‌توانیم از عنوان «خلیج فارس» دفاع کنیم، به این دلیل است که به شکل رسمی ثبت شده است. مشکلی که در حفظ اسناد وجود دارد، این است که آن را از بین می‌برند. اگر به تاریخ شکل‌گیری خلیج‌فارس توجه کنیم درمی‌یابیم که پیش از میلاد خلیج فارس به همین اسم نامیده شده است.

ما به تاریخ پیش از اسلام بی‌مهری کرده‌ایم

مسجدجامعی با اشاره به لوح‌های هخامنشی و اهمیت آن‌ها توضیح داد: همواره صحبت از ۳۰ هزار لوح هخامنشی می‌شود و ما باید بیشتر بر این اسناد تاریخی پژوهش و تحقیق کنیم. اگر استوانه کوروش وجود دارد سند آن مکتوب است و زنده‌یاد استاد ارفعی خوانش آن را به عهده داشت و این سند ماندگاری برای ما ایرانیان شد. این الواح مهم هستند زیرا آن دوران تاریخ‌نگاری نشده است. در انتقال الواح اختلاف بود و در نهایت با رای دادگاه آمریکا به ایران بازگردانده شد.

مسجدجامعی با اشاره اطلاعاتی که در لوح‌ها نهفته است، گفت: اسناد نشان می‌دهد که نظام ساخته شده شهری وجود دارد، در آن‌ها هنر را می‌بینید و چندین ملیت را در آن‌ها مشاهده می‌کنید. برای نمونه به کارگاهی اشاره شده است که زنان در آن فعال هستند و مدیریت آن بر عهده یک زن است. زنی را می‌بینید که چند ماهی نبوده و وقتی به کارگاه بازمی‌گردد، همه متوجه می‌شوند که فرزند دارد. این اسناد پراهمیت نشان می‌دهد که زنان جایگاه ویژه‌ای در الواح تاریخ ایران باستان داشته‌اند. به همین دلیل است که یک سند یک تمدن درخشان را نشان می‌دهد.

او ادامه داد: تخت جمشید هنر مفهومی و ترکیبی است و ملیت‌های مختلف نشان از تمدن ایران دارد. این اسناد بسیار پراهمیت هستند زیرا تاریخ و تمدن درخشان ایران را به تصویر می‌کشند. ما به تاریخ پیش از اسلام بی‌مهری کرده‌ایم و بیشتر به تاریخ پس از اسلام پرداخته‌ایم. اگر امام رضا(ع) و حضرت علی(ع) در این بستر درخشیده‌اند به دلیل این است که ما عقبه فرهنگی داشته‌ایم.

افتتاح نمایشگاهی‌ از اسناد تاریخی، پخش کلیپ رهبر شهید انقلاب اسلامی(ره)، پخش کلیپ معرفی آرشیو ملی ایران، پخش کلیپ مصدق، تقدیر از اهداگران برتر، تقدیر از آرشیویست‌های نمونه و رونمایی از تازه‌های انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی از دیگر برنامه‌های گرامیداشت روز اسناد ملی و میراث مکتوب بود.

همچنین از سرورالصباح شجاع نوری به عنوان اهداگر برتر، حسین متین‌دفتری، نماینده خانواده دکتر محمد مصدق برای همکاری در انتقال اسناد آرامگاه دکتر محمد مصدق، محمدمهدی اردهالی، عضو هیات امناء آرامگاه دکتر محمد مصدق و محمدرضا شاه‌حسینی، عضو هیات امناء آرامگاه دکترمحمد مصدق با ارئه لوح تقدیر قدردانی شد.