سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، کتاب «تقدیرگرایی در تاریخنگاری دورهی تیموری» تالیف مریم ریاحیفر از سوی انتشارات افقاندیش منتشر شد.
اعتقاد و التزام به سرنوشت و تقدیر از باورهای کهنی است که در طول تاریخ ایرانیان به آن گرایش داشتهاند. در اغلب مباحث تجربی و نظری به تقدیرگرایی به منزله نوعی باور و اعتقاد فرهنگی پرداخته شده است که بر اساس آن، انسان موجودی با تواناییهای اندک در نقشبازیهایش در جهان اطراف و امور وقایع زندگیاش به تصور آمده است و باور او در مورد محدودیتها و ناتواناییهایش باعث میشود که احساس بیقدرتی کرده و خود را در برابر شناخت علل پدیدهها و پیشبینی وقایع و کنترل آینده ناتوان احساس کند.
این کتاب به طور کلی به «تقدیرگرایی در تاریخنگاری دورهی تیموری» پرداخته است و برای شرح و بسط موضوع در چهار فصل به بررسی و معرفی منابع پژوهش، تقدیرگرایی و بازتاب آن در تاریخنگاری ایران، علل گرایش به تقدیرگرایی، وضعیت تاریخنگاری در دوره تیموریان، سیاست مذهبی تیمور، بررسی تقدیرگرایی در منابع دوره تیموری، دیدگاه مورخان تیموری نسبت به تقدیر، قضا و قدر و روایت تقدیرگرایانه مورخان تیموری از مشروعیت حکومت میپردازد.
در فصل دوم تقدیرگرایی و بازتاب آن در تاریخنگاری ایران میخوانیم: «اندیشه تقدیرگرایی از جمله مسائلی است که در تمام تمدنها وجود داشته و انسانها به سمت آن کشیده شدهاند. باور به تقدیر و سرنوشت در قصهها و داستانها به وفور دیده میشود و در اشعار شاعران به مثابه عاملی مرموز به آن پرداخته شده است.
انسانها در دوران قبل از یکتاپرستی این عقیده را داشتند که خدایان متعدد سرنوشت انسانها را رقم میزنند، اما با ظهور ادیان توحیدی تقدیرگرایی بر اساس اندیشههای دینی برآمده از ادیان توحیدی بود و هر صحبتی که مورخان در مورد تقدیرگرایی میکردند برخاسته از اندیشه دینی آنان بود. به همین دلیل میتوان تقدیرگرایی را حاکمیت مشیت الهی بر سرنوشت انسان دانست.
باور به تقدیرگرایی سبب میشود که انسانها در هر کاری خود را بیاختیار بدانند و باور به جبر خداوند داشته باشند که این باور باعث میشود که برای انجام دادن امور خود به اندازه کافی سعی و تلاش نکنند.
اندیشمندان غربی عقیده دارند که باور به تقدیرگرایی به معنی این است که زمام امور به دست نیرویی خشن و کوبنده سپرده شود. آنها بر این باور هستند که ملتی که به قضا و قدر اعتقاد داشته باشند از نیروهای طبیعی خود استفاده نمیکنند و ثمره عقل و شعور و معرفتی را که خداوند به آنها عطا کرده است از دست میدهند.»
مولف در فصل چهارم به بررسی تقدیرگرایی در منابع دوره تیموری میپردازد: «در مقدمه کتاب زبدهالتواریخ چنین آورده شده است: که حافظ ابرو بنای تاریخنگاری را بر درستی و راستی استوار میداند و مینویسد که مورخ همانطور که خصلتهای خوب و نیکیها و بخشش سلاطین یا بزرگان را مینویسد باید بدیها و زشتیها و خصلتهای ناپسند آنها را هم مخفی و پوشیده ندارد. اما خود حافظ ابرو در کتابش برای پادشاه، هیچگاه لغزش و گناهی متصور نمیشود و تیمور را مظهر تجلیات جمال و جلال پروردگار میداند و کارهای او را بر حسب الهامات غیبی بیان میکند. حافظ ابرو در کتاب خود، نمونههای بسیاری از ظلم و ستم و غارت و کشتار و تجاوز را که همه به دستور تیمور انجام میشده را تحت این عنوان که قهر و غضب پادشاه زبانه کشید و آتش خشم و غضب خسروانه شدید شد، بیان میکند.
یزدی در ظفرنامه، حتی انجام کارهای سخت و دشوار که تیمور خواستار انجام آنها بوده است، را هم به تقدیر مرتبط میداند و میگوید هر کار بزرگ و سختی که تیمور به انجام آن تمایل نشان دهد و توجه کند از کارخانه تقدیر بدون هیچ تاخیری آماده و حاضر میگردد.
حافظ ابرو در بخشی که در مورد نصیحت شاهرخ به فرزندش در مورد مراقبت از مرزها میپردازد چنین آورده است: اندیشه کردن در کارهای صلاح و مهم وقتی به کار آید که انسان اختیار دارد نه آنگاه که مجبور باشد و بهانهای جز رضایت دادن به تقدیر الهی برای او وجود نداشته باشد.
یزدی هم در مورد تقدیر چنین آورده که: در برابر تیر کوچک و نوکتیز تقدیر الهی که چشمها را کور میکند، سپر آهنی، مانند کاغذ نم گرفته و مرطوب ناتوان و بیفایده است. در برابر تیر قضای الهی افراد هوشیار دنبال سپر نیستند، چون میدانند که بیفایده است. وقتی تقدیر الهی حملهور میشود چه در صحرا و بیابان و چه در قلعه و حصار باشیم، فرقی ندارد در هر صورت ناتوان هستیم.»
به طور کلی مولف تقدیرگرایی را یکی از ویژگیهای برجسته آثار مورخان دوره تیموری برمیشمرد. مورخان تیموری قدرت یافتن تیمور و حکومت او را با رویکرد تقدیرگرایانه تبیین کردهاند. آنها برای اثبات اینکه پادشاهی و فرمانروایی از روز ازل در تقدیر و سرنوشت تیمور رقم خورده بود، مثالهای فراوانی را در آثار خود ذکر کردهاند.
کتاب «تقدیرگرایی در تاریخنگاری دورهی تیموری» تالیف مریم ریاحیفر با ۱۳۶ صفحه، شمارگان ۱۰۰۰ نسخه و بهای ۱۹۵ هزار تومان از سوی انتشارات افقاندیش منتشر شد.
نظر شما