سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- اکبر ایرانی، مدیرعامل مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب: امسال ما در یکی از حساسترین برهههای تاریخی ایران قرار داریم و چنین شرایط و بحرانی را هیچکس به این وسعت پیشبینی نمیکرد. طبعاً همه موسسههای فرهنگی و هنری، مانند دیگر سازمانها و ارکان حکومتی و دولتی، دچار چالش و آسیب شدند. دلیل آن هم این است که هم گردش مالی و اقتصادی کشور با مشکلات جدی مواجه شده و هم درآمدهای دولت کاهش یافته است. به طبع، کمک دولت به بخش فرهنگ و هنر نیز نامتوازن بوده و شاید هیچگاه سابقه نداشته که اهل فرهنگ و هنر تا این حد با مشکلات روبهرو شوند.
در گذشته، روز نوزدهم اردیبهشت در تقویم رسمی کشور به عنوان «روز اسناد ملی» نامگذاری شده بود. بنده هنگامی که با شورای عالی انقلاب فرهنگی نامهنگاری کردم تا «روز میراث مکتوب» هم به تقویم اضافه شود، این روز با «اسناد ملی» تلفیق شد و اصلاحیهای صادر شد که نام آن به «روز اسناد ملی و میراث مکتوب» تغییر یافت.
هر سال، این روز مصادف با ایام باشکوه نمایشگاه کتاب بود؛ اما در ایام کرونا و اکنون نیز در شرایطی که امکان برگزاری نمایشگاه حضوری فراهم نیست، این مناسبت برگزار نمیشود. در سالهای گذشته، در چنین روزی در نمایشگاه کتاب، استادان علاقهمند به میراث مکتوب که آثار آنها را منتشر کردهایم یا متونی را تصحیح و تحقیق کرده بودند، هر سال در سرای اهل قلم یا کوشک کتاب سخنرانی میکردند. از جمله بزرگان این حوزه میتوان به علیاشرف صادقی و محمود عابدی اشاره کرد که درباره اهمیت توجه به میراث مکتوب و چالشهای این حوزه نکات مهمی مطرح میکردند.
میراث مکتوب حاصل دستاوردهای فکری و نخبگانی
میراث مکتوب، که حاصل دستاوردهای فکری و نخبگانی دانشمندان ایرانی در طول تاریخ است، جزو گنجینههایی به شمار میرود که هم باعث افتخار ما بوده و هم نگاه آیندهنگرانهای به آن داشتهایم. همین مسأله، یعنی استفاده از مواریث گذشته برای شناخت بهتر آینده کشور، کاری است که هر کشوری که ریشه در تاریخ دارد، انجام میدهد. کسانی که ریشه در تاریخ ندارند، یا باید به ریشههای تاریخی دیگران چنگ بزنند و آن را مصادره کنند، یا به چیزهایی متوسل شوند که ارزش تاریخی و فرهنگی ندارند.
ایران به لحاظ قدمت تاریخی، چه پیش از اسلام و چه در دوره اسلامی، دستنوشتههای متعددی دارد؛ چه روی سنگنوشتهها و کتیبهها و چه پس از آن که به روی کاغذ منتقل شده است. اینها حامل اندیشههای بزرگان بودهاند و این اندیشهها پرواز کرده و به نقاط مختلف دنیای غرب رسیدهاند. حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ سال پیش، قانون ابنسینا و الحاوی رازی چاپ شده و حتی تدریس میشده و الگوریتمها از روی الخوارزمی جایگزین شده و استفاده میشده است. بنابراین نقش میراث مکتوب و تأثیر آن بر علم، بر کسی پوشیده نیست.
اگر بزرگان فرهنگ ما پیش از دیگران به این مجموعه آثار که در دنیای غرب و شرق نگهداری میشد، توجه بیشتری میکردند، اکنون شاهد بودیم که بسیاری از این نسخهها در کتابخانههای مختلف وجود داشته و دیجیتال میشدند و در اختیار عموم قرار میگرفتند. امروز دنیا، دنیای دسترسی است و به خصوص فضاهایی که امکان دسترسی فراهم میکنند و از کتابخانههای دنیا نسخههای خطی را به صورت آنلاین ارائه میدهند و در اختیار محققان قرار میدهند. یکی از برکات ایام کرونا این بود که ما موفق شدیم ۱۵۰ نسخه خطی فارسی کتابخانه کنگره آمریکا را که به صورت آنلاین در دسترس قرار گرفته بود، دانلود و فهرستنویسی کنیم و به عنوان یک کتاب منتشر کنیم. همچنین نامهای به کنگره نوشتیم و اشکالات فهرستنویسی آنها را نیز بیان کردیم.
روز اسناد ملی فرصتی برای دارندگان نسخههای خطی
روز میراث مکتوب و اسناد ملی فرصتی است برای دارندگان نسخههای خطی و کسانی که در کتابخانهها و سازمانهای خود نسخههای خطی نگهداری میکنند تا اعلام کنند که در این ایام و دوران، چه تعداد نسخه را مرمت کردهاند، چه تعداد نسخه خریداری کردهاند و چه تعداد نسخه برای آنها آورده شده است. شاید ماهی نباشد که با کسانی مواجه نشویم که دارای سند یا نسخه خطی هستند. اخیراً توفیق داشتم از موزه بیمارستان خیریه مهرانه در زنجان دیدن کنم و مشاهده کردم که تعداد زیادی از اسناد خاندان میرزایی از دورههای قاجار، شامل فتحعلیشاه، ناصرالدینشاه و مظفرالدینشاه، در آنجا نگهداری میشود. تاریخ زنجان و فرهنگ این منطقه در این اسناد منعکس شده است و محققان بخشهایی از آنها را در روزنامهها منتشر کرده و مشغول تحقیق و بازخوانی هستند.
این وضعیت به نوعی در همه شهرها وجود دارد و امکانات دیجیتالسازی آنها نیز فراهم است. در آینده باید توجه بیشتری به این مسئله شود که دسترسی محققان به این منابع تسهیل شود و پایاننامهها به خوانش اسناد و تحقیق و تصحیح نسخهها اختصاص یابد. در طول این سالها، نهضت و جنبش احیای نسخ خطی هر سال بهتر از سال گذشته پیش رفته و بهرغم همه محدودیتهای مالی و مشکلات، شاهدیم که چه پایاننامههای کارشناسی ارشد و دکتری به این موضوعات اختصاص یافته و چه رسالههای زیادی، بخشی از تاریخ ایران را روشن کردهاند. این آثار شناسایی و منتشر شده و وقتی در مجلات معرفی میشوند، انسان از مشاهده آنها لذت میبرد.
یکی از کارهای ارزشمندی که سال گذشته توسط میراث مکتوب انجام شد، انتشار اسناد مربوط به تحدید حدود و ثغور مرزهای غربی ایران بود که توسط میرزا محبعلیخان ناظمالملک مرندی یکانلو جمعآوری و نظرات آنها منعکس شده است. میرزا محبعلیخان ناظمالملک مرندی یکانلو از اواخر دوره محمدشاه قاجار تا سال ۱۳۰۹ قمری، کمی بیش از پنجاه سال به عنوان یکی از رجال وزارت امور خارجه، عهدهدار مسئولیتهای مهم بود. وی کار خود را با دستیاری و منشیگری میرزا جعفرخان مشیرالدوله آغاز کرد و همراه او به مأموریت عثمانی رفت. پس از درگذشت میرزا جعفرخان، به عنوان رئیس کمیسیون سرحدی ایران و عثمانی جانشین وی شد و به مدت چند دهه عهدهدار این مسئولیت بود. با وجود چند دهه تلاش مستمر عملی و قلمی در راه دفاع از تمامیت ارضی ایران در مرزهای غرب و شمالشرق کشور، متأسفانه هنوز در زمره رجال ناشناخته معاصر باقی مانده است.
اسنادی که رجال ناشناخته را شناسایی میکند
خوشبختانه هزاران سند دفاعیات میرزا محبعلیخان در مرکز اسناد علوم سیاسی وزارت امور خارجه موجود است که هم مربوط به غرب و هم شرق ایران است. این اسناد در دسترس هستند و نمایشگاهی نیز در این زمینه در همایش «آذربایجان، دیپلماسی و تمامیت ارضی» برگزار شد. در این همایش، بیش از ۳۰ سخنران در دانشگاه تبریز مقاله ارائه کردند. این برای اولینبار بود که این تعداد استاد تاریخ کشور برای بحث درباره دیپلماسی و حدود مرزی به تبریز سفر کرده و برای بزرگداشت سیاستمداری زیرک و باهوش، میرزا محبعلیخان ناظمالملک مرندی یکانلو گرد هم آمده بودند.
معرفی شخصیتی که بیش از پنجاه سال از عمر پُربرکت خود را در کمیسیونهای چهارگانه روس، انگلیس، عثمانی و ایران گذراند و با نوک قلم، منطق و استدلال، طرف مقابل را سر جای خود نشاند، و صدها فرسخ را محاسبه و متر کرد و توانست پنجاه کیلومتر از مساحت ایران را استرداد کند. خاک زرخیز آذربایجان، دلیرمردانی چون باقرخان و ستارخان را در خود دیده است و اکنون محبعلیخان است که معرفی میشود؛ کسی که با قلم و قدرت بیان، چشم دشمن را از خاک پاک وطن راند و حقانیت ایران را اثبات کرد.
زندگی ناظمالملک، که لقبی با مسماست، باید سرلوحه سیاستمداران کشور قرار گیرد؛ کسانی که از مذاکره بیم نداشته باشند، برای منافع ملی بجنگند و نشان دهند که هوش، ذکاوت و منطق ایرانی همواره زبانزد بوده است. بیشک گرهای که با مذاکره و دیپلماسی باز میشود، با هزاران سرنیزه باز نمیشود. سخن او را باید با طلا نوشت: «با نوک قلم سرحدّاتِ وطن اِسترداد شد نه با قشون هزاران سرنیزه.» این جمله نشان میدهد که به تعبیر امیرکبیر، زور میرزایی و قوه انشایی میرزا محبعلیخان توانست این موفقیت را عملی کند.
نسخههای خطی عربی که حوزه تمدن ایران را دربرمیگیرد
درباره اسناد مربوط به مرزهای ایران در غرب کشور و استرداد قُطور، که شهری در خوی است، مجموعه اسناد دیگری نیز در دست داریم که در آینده منتشر خواهد شد. اسناد ممکن است ورقورق باشند، اما نسخههای خطی به نوعی کتابهای مفصلتر و مجموعهای هستند که آغاز و پایان آنها به یک موضوع اختصاص دارد. در کتابخانههای ایران حدود ۷۰۰ هزار نسخه خطی احصا شده است و البته تعداد واقعی بیشتر بوده و مرتب شناسایی میشود. این نسخههای خطی، نیمی عربی و نیمی فارسی هستند. در دنیا نیز نسخههای خطی فارسی و عربی بسیار زیاد وجود دارد؛ نسخههای خطی عربی که حوزه تمدن ایران را دربرمیگیرد و نویسندگان آن ایرانی هستند.
به هر حال، این ایام تلخ خواهد گذشت و مجدداً کار تحقیق و تصحیح به رونق خود بازخواهد گشت. ما اکنون در شرایط سختی هستیم، هم از لحاظ اقتصادی، هم نظامی و سیاسی، و نتوانستیم همکارانمان را مانند سال قبل حفظ کنیم؛ با آنها به صورت پارهوقت و پروژهای در ارتباط هستیم و این آسیب جدی به موسسه میراث مکتوب وارد کرده است. امیدواریم علاقهمندان و نیکوکاران کمک کنند تا ما بتوانیم با ارتباطات گستردهای که با ایرانشناسان و مراکز علمی دنیا داریم، این اعتبار و آبرویی که به دست آوردهایم، حفظ کنیم و همچنان نام ایران را با نسخههای خطی و آثاری که احیاگر آن بودهایم، اعتلا ببخشیم. از استعدادهای جوانان نیز استفاده کردهایم و تعداد زیادی از علاقهمندان جوان به این جمع پیوسته و به تحقیق و احیای متون علاقهمند شدهاند.
نظر شما