حسینعلی خودکار در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در زاهدان، به تشریح چالشها و فرصتهای توسعه کتابخانههای عمومی در استان پرداخت.
سرپرست اداره کل کتابخانه های عمومی استان در پاسخ به مهمترین چالشهای کتابخانههای عمومی گفت: کتابخانههای عمومی در سیستان و بلوچستان با توجه به بافت خاص اجتماعی، اقتصادی و جغرافیایی استان با چالشهای منحصربهفردی روبهرو هستند. یکی از مهمترین این چالشها، دسترسی نابرابر به منابع و خدمات کتابخانهای به دلیل گستردگی جغرافیایی و پراکندگی جمعیت است. از سوی دیگر، در جامعه سنتی و مذهبی استان، گاهی لازم است خدمات فرهنگی با رویکردی حساس و بومیسازیشده ارائه شود تا بهتر مورد پذیرش قرار گیرد. همچنین در برخی نگاههای توسعهای، تمرکز بیشتر بر پروژههای عمرانی یا زیرساختهای امنیتی است و در نتیجه ممکن است به اهمیت زیرساختهای نرم فرهنگی مانند کتابخانهها کمتر توجه شود.
وی افزود: با این حال، رویکرد «کتابخانه تحولساز» میتواند این چالشها را به فرصت تبدیل کند. در این نگاه، کتابخانه صرفاً محل نگهداری کتاب نیست، بلکه فضایی پویا برای توانمندسازی جامعه محسوب میشود؛ جایی که با طراحی برنامههای خلاقانه و هدفمند میتوان به نیازهای واقعی جامعه، بهویژه جوانان و اقشار کمبرخوردار، پاسخ داد. ایجاد شبکهای یک پارچه از کتابخوانها، بهرهگیری از فناوریهای نوین برای ارائه خدمات از راه دور و برگزاری کارگاههای فرهنگی و آموزشی متناسب با نیازهای بومی از جمله راهکارهایی است که میتواند به مدیریت این چالشها کمک کند.
خودکار، در مورد راهکارهای افزایش سرانه مطالعه در استان بیان کرد: افزایش سرانه مطالعه در سیستان و بلوچستان نیازمند رویکردی فراتر از روشهای سنتی است. باید با برنامهریزی و ریلگذاری مناسب، زمینه فعالیت کتابخانههای عمومی تحولساز فراهم شود تا کتابخانهها به عاملی فعال در تغییر اجتماعی و توانمندسازی افراد تبدیل شوند.
وی در ادامه گفت: در این چارچوب، کتابخانه باید به مرکزی پویا و جذاب تبدیل شود که علاوه بر امانت کتاب، برنامههای متنوع فرهنگی و آموزشی ارائه دهد. کارگاههای قصهگویی برای کودکان، نشستهای معرفی و نقد کتاب با حضور نویسندگان بومی، نمایشگاههای موضوعی کتاب و برنامههای مهارتمحور برای جوانان از جمله اقداماتی است که میتواند به جذب مخاطبان بیشتر کمک کند. همچنین با توجه به گستردگی استان، استفاده از ظرفیت کتابخانههای سیار و ایجاد مراکز کوچک و در دسترس در مناطق محروم، نقش مهمی در تحقق عدالت فرهنگی و افزایش دسترسی به منابع دارد.
وی اضافه کرد: در نهایت، افزایش سرانه مطالعه به معنای شکلگیری یک فرهنگ پایدار مطالعه است؛ فرهنگی که در آن کتابخانه به عنوان «خانه دوم مردم» شناخته شود.
وی در مورد اینکه چگونه کتابخانهها در جامعه سنتی و مذهبی استان میتوانند به خانه دوم مردم تبدیل شوند، گفت: برای تحقق این هدف، نخست باید درک عمیقی از ارزشها و هنجارهای فرهنگی منطقه داشت. کتابخانه نباید فقط محل مطالعه باشد، بلکه باید به فضایی امن، صمیمی و پذیرا تبدیل شود که همه اقشار جامعه در آن احساس تعلق کنند.
برگزاری برنامههای فرهنگی متناسب با نیازهای بومی، مانند حلقههای کتابخوانی با محوریت متون دینی و اخلاقی، آموزش مهارتهای زندگی، کارگاههای هنری و صنایع دستی و برنامههایی ویژه کودکان و سالمندان میتواند به جذب گروههای مختلف جامعه کمک کند. همچنین استفاده از ظرفیت معتمدان محلی، ریشسفیدان، روحانیون و فعالان فرهنگی برای معرفی خدمات کتابخانه، نقش مهمی در جلب اعتماد اجتماعی دارد. در مناطق دورافتاده نیز راهاندازی کتابخانههای سیار یا پیشخوان خدمات کتابخانهای میتواند این ارتباط را تقویت کند.
خودکار برای دسترسی عادلانه به خدمات کتابخانهای در استان نیز بیان کرد: گستردگی جغرافیایی استان یکی از مهمترین موانع دسترسی عادلانه به خدمات کتابخانهای است. در رویکرد کتابخانه تحولساز تلاش میکنیم این محدودیت را به فرصتی برای گسترش خدمات تبدیل کنیم.
وی عنوان کرد: یکی از مهمترین راهکارها، توسعه کتابخانههای سیار است که میتوانند بهصورت منظم در روستاها، مناطق عشایری و حاشیه شهرها حضور یابند و علاوه بر امانت کتاب، برنامههای فرهنگی و آموزشی نیز برگزار کنند. همچنین ایجاد پیشخان خدمات کتابخانههای عمومی در نقاط جمعیتی کوچک و استفاده از فناوریهای نوین مانند کتابخانههای دیجیتال و خدمات آنلاین میتواند دسترسی به منابع را تسهیل کند.
وی در ادامه گفت: در همین راستا، اعضای جدید و تمدیدی کتابخانههای عمومی در اسفند ۱۴۰۴ و فروردین ۱۴۰۵ علاوه بر استفاده از خدمات فیزیکی کتابخانهها، امکان بهرهمندی از ظرفیت «طاقچه بینهایت» را نیز پیدا کردهاند.
خودکار در خصوص اهمیت جایگاه کتابخانه ها به عنوان زیرساخت نرم توسعه برای مدیران و تصمیم گیران عنوان کرد: در بسیاری از جوامع، کتابخانهها تنها مراکز فرهنگی نیستند، بلکه موتور محرکه توسعه پایدار و ارتقای سرمایه انسانی به شمار میروند. برای تبیین این موضوع باید ارتباط مستقیم فعالیتهای کتابخانهای با اهداف کلان توسعه استان را نشان داد.
سرپرست اداره کل کتابخانه های عمومی استان گفت: سوادآموزی، آموزش مهارتهای فنی، ترویج فرهنگ کارآفرینی و تقویت تفکر انتقادی از طریق برنامههای کتابخانهای میتواند به کاهش آسیبهای اجتماعی و حتی تقویت امنیت پایدار کمک کند. وقتی جامعهای از نظر دانایی و مشارکت اجتماعی تقویت شود، بسیاری از مشکلات اجتماعی نیز کاهش مییابد.
وی در ادامه در مورد نقش کتابخانه ها در نهادینه سازی فرهنگ مطالعه میان جوانان گفت: برای نهادینهسازی فرهنگ کتابخوانی در میان جوانان باید رویکردی خلاقانه و پایدار اتخاذ کرد. کتابخانهها باید علاوه بر ارائه منابع، محیطی جذاب برای تعامل، یادگیری و مشارکت ایجاد کنند.
خودکار، برگزاری کارگاههای مهارتی، برنامههای آموزشی مرتبط با علایق جوانان و ایجاد فضاهای تعاملی مانند کافه کتاب یا فضای کار اشتراکی میتواند نقش مؤثری در جذب نسل جوان داشته باشد. در حال حاضر چنین فضاهایی در کتابخانههای آیتالله کفعمی زاهدان، شهید بهشتی خاش و استاد ایرج افشار سیستانی زابل راهاندازی شده است.
وی در پایان با تأکید بر اهمیت سرمایه انسانی استان گفت: آینده سیستان و بلوچستان بیش از هر چیز به توانمندی جوانان بومی آن گره خورده است. اگر بتوانیم فرصت یادگیری، گفتوگو و رشد را برای آنان فراهم کنیم، کتابخانهها میتوانند به نقطه اتصال دلها و اندیشهها تبدیل شوند؛ خانه دومی که در آن کودک، نوجوان، دانشجو، مادر خانواده و سالمند هر کدام سهمی از رشد و مشارکت دارند. تحقق چنین جایگاهی برای کتابخانهها، در واقع ایجاد یک زیرساخت نرم اما ماندگار برای توسعه پایدار استان است.
نظر شما