به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در اصفهان، نشست «تابآوری در دوران سخت» شامگاه دوشنبه در خانه صفوی اصفهان برگزار شد؛ نشستی که با استقبال گسترده علاقهمندان مباحث روانشناسی و کتابخوانی همراه بود و طی آن علیرضا شیری، روانشناس و نویسنده، با زبانی صریح و روایتمحور به واکاوی تجربه زیسته جامعه ایرانی طی سالهای اخیر، مفهوم اضطرابهای جمعی، ظرفیت تحمل روانی و نقش کتابخوانی در حفظ سلامت ذهنی پرداخت.
سخنان وی که بیش از دو ساعت ادامه یافت، ترکیبی از تحلیلهای تخصصی، روایتهای شخصی، نمونههای تاریخی و ارجاعات به تجربه روانشناسان بزرگ جهان بود؛ رویکردی که در مجموع تلاش داشت معنایی عملی و قابلفهم از تابآوری در روزگار بحران ارائه کند.
شیری سخنان خود را با اشاره به فشارهای چندسالهای آغاز کرد که به تعبیر وی پیکره روانی جامعه را در معرض فرسایش کمسابقه قرار داده است.
این روانشناس با تاکید بر افزایش چشمگیر میزان تعرضات روانی و عاطفی شهروندان، از تجربه پاندمی کرونا و شوکهای اجتماعی و اقتصادی پس از آن یاد کرد و سطح تنشهای عمومی را در قیاس با کشورهای همسایه بیسابقه دانست. به گفته وی، این حجم از تراکم رویدادهای تکاندهنده، هر جامعهای را دچار لرزشهای عمیق میکند و بسیاری از مردم در چنین زمانهای با حملات شدید اضطراب، ناامیدی، فروریزش هیجانی و حتی افکار مخرب مواجه میشوند.
شیری با تأکید بر اینکه تجربه احساسات متناقض نشانه ضعف نیست، بلکه واکنشی طبیعی به شرایط بحرانی به شمار میآید، به تشریح دستههای مختلف نشانههای اضطراب پرداخت و توضیح داد:بدن و ذهن انسان در وضعیت خطر، مشابه عملکرد رفلکسهای عصبی در برابر حرارت، از سطح تحلیل منطقی خارج میشود و واکنشهای مستقیم و غریزی نشان میدهد.
وی با اشاره به مدلهای درمانی و مداخلهای موجود، تاکید کرد: بسیاری از افراد به اشتباه تصور میکنند تنها هستند؛ در حالی که بخش قابلتوجهی از همنسلان آنها در همین چرخه قرار دارند و نیازمند توجه و حمایت حرفهایاند.
بحران ابهام و نقش میکروکنترلها در حفظ تعادل روانی
این نویسنده در بخش مهمی از سخنانش، مفهوم عاملیت و توانایی کنترل بخشهای کوچک زندگی را محور تحلیلهای خود قرار داد. وی اشاره کرد که در روزگار پرابهام، انسان سالم آن نیست که همه امور را کنترل کند، بلکه فردی است که تشخیص میدهد کدام بخشهای کوچک زندگی هنوز قابل مدیریت است.
وی افزود: در شرایطی که اشتغال، امنیت اجتماعی، برنامهریزیهای ساده خانوادگی، معاشرتها و حتی تصمیمهای روزمره تحت تأثیر فضای عمومی قرار گرفتهاند، تمرکز بر کنترلهای ریز و روتینهای کوچک میتواند مانند سنگری در برابر اضطراب و آشفتگی عمل کند.
شیری با بیان نمونههایی از روتینهای کوچک برای جوانان و بزرگسالان، افزود: تعهدهای روزمره مانند بیدار شدن در ساعت ثابت، خواندن یک غزل، پیادهروی کوتاه یا دنبال کردن یک پادکست، گرچه سادهاند اما نقش مهمی در بازگشت مغز به وضعیت تنظیم دارند.
وی تاکید کرد: حتی اگر حسرت بسیاری از برنامههای بزرگ و ناتمام در دل افراد مانده باشد، بازگشت به روتینهای جزئی میتواند احساس غوطهور بودن در آشوب را کاهش دهد و نوعی تعادل روزانه را ایجاد کند.
این روانشناس با مثالهایی از تجربههای شخصی و مشاهداتش در روزهای ابتدایی جنگ و بحرانهای اخیر، توضیح داد: مغز انسان تحمل محدودی در برابر شوکهای پیدرپی دارد و اگر فرد مراقبت روانی و رفتاری نداشته باشد، ناتوان از تصمیمسازی منطقی میشود.
از نگاه شیری، یکی از مشکلات اساسی این روزها کاهش توان جامعه در تحمل ابهام است؛ ابهامی که در بسیاری از موارد از جنس ترس نیست، بلکه از ناتوانی در فهمیدن شرایط ناشی میشود.
بازخوانی میراث تابآوری از دل تاریخ؛ از قحطی اصفهان تا تجربه کارآفرینان ایرانی
بخشی از سخنان این نویسنده به روایتهای تاریخی اختصاص داشت؛ روایتهایی که وی با اشتیاق و جزئیات فراوان بازخوانی کرد تا نشان دهد تابآوری و عاملیت در تاریخ ایران ریشهدار بوده و الگوهای الهامبخش فراوانی دارد.
وی با اشاره به بازدیدش از اسناد تاریخی مربوط به ابراهیم ملکالتجار اصفهانی، نمونهای برجسته از مقاومت اخلاقی و اجتماعی در دوره قحطی را شرح داد. به گفته شیری، رفتار ملکالتجار در خریدن و سپس بازگرداندن سند خانههای مردم، نمونهای تاریخی از عاملیت مسئولانه است؛ الگویی که نشان میدهد حتی در دل فاجعه نیز میتوان انسانیتر رفتار کرد.
وی همچنین با استناد به تاریخ شفاهی ایران پروژه هاروارد، نمونههای دیگری از کارآفرینان ایرانی مانند خاندان لاجوردی، خسروشاهی و بنیانگذاران صنایع بزرگ را برشمرد و توضیح داد:بخش مهمی از توسعه صنعتی و سازمانی ایران مدیون ذهنیتهایی بوده که مسئولیت اجتماعی و عاملیت را جدی گرفتهاند. روایاتی که وی درباره رفتارهای اخلاقی بنیانگذاران صنعت داروسازی، نحوه مواجهه کارگران با تغییرات سیاسی و نقش ارزشهای فردی در دوران مصادره و بحران بیان کرد، با استقبال و واکنش احساسی حاضران همراه شد.
شیری با اشاره به تجربه دیدارش با فرزندان برخی از کارآفرینان ایرانی در خارج از کشور، تأکید کرد: حتی در پشتصحنه سالهای سخت، انسانهایی بودند که تعریف خود از ارزش، کار و اخلاق را گم نکردند و همین نگاه توانسته است نسلهای بعدی را به کار و تلاش دوباره پیوند دهد. وی این نمونهها را یادآوری کرد تا تاکید کند که جامعه امروز ایران نیز در دل بحرانهای متوالی میتواند روایتهای مشابهی بسازد، به شرط آنکه عاملیت فردی و جمعی را جدی بگیریم.
سلامت روان در عصر هجوم اخبار؛ ضرورت رژیم رسانهای و بازگشت به کتابخوانی
بخش مهمی از این طرحواره درمانگر به آسیبهای روانی ناشی از مصرف بیقاعده اخبار اختصاص داشت. وی با بیان تجربه شخصی خود از نصب ماهواره و مواجهه با تضادهای رسانهای، تاکید کرد که بسیاری از رسانهها در هر سوی طیف برای ایجاد برانگیختگی هیجانی طراحی شدهاند و این وضعیت توان تصمیمسازی ذهن را مختل میکند. به گفته وی، ذهن انسان در برابر شایعات، اخبار متناقض و روایتهای هیجانی بیدفاع میشود و به همین دلیل لازم است هر شخص برای خود یک رژیم خبری دقیق تعریف کند.
شیری سپس وارد بحثی گسترده درباره سلامت جسم، روان و جان شد و توضیح داد: مراقبت از بدن و ذهن مجموعهای از مهارتها و انتخابهاست.
وی با اشاره به نقش ورزشهای سبک، تکنیکهای ذهنآگاهی، یوگا و فعالیتهای خرد مراقبتی، تاکید کرد: بسیاری از فروپاشیها با اقدامات کوچک قابلپیشگیریاند.
یکی از بخشهای پرمخاطب سخنان وی ارائه مدل پنجگانه مواجهه با مسئله بود: فهم مسئله، حل مسئله، هضم مسئله، حذف مسئله و پرهیز از حمل مزمن مسئله. وی با ارائه مثالهای متعدد توضیح داد که بسیاری از افراد در یکی از این مراحل گیر میکنند و همین گیرکردن به بحرانهای بزرگتری میانجامد. از نگاه وی، فرد سالم کسی است که میداند چه چیزی در حیطه حلپذیری اوست و کدام بخشها را باید رها کند تا زندگیاش از فرسایش نجات یابد.
در ادامه، شیری به اهمیت داشتن چهار رفیق خوب و نقش بیبدیل معنویت با هر شکل و از هر منبع در زندگی انسان پرداخت.
وی تاکید کرد: معنویت توانایی دیدن تصویر بزرگتر زندگی است و میتواند ذهن را از باتلاق اضطراب نجات دهد.
کتابخوانی بهمثابه تابآوری؛ از یونگ تا جلال ستاری
شیری در بخش پایانی نشست با رویکردی پرشور درباره نقش کتابخوانی سخن گفت و تاکید کرد: جامعه بدون کتاب راهی به سوی بهبود ندارد.
وی با اشاره به تجربه راهاندازی نشستهای یونگخوانی در میانه شرایط بحرانی، گفت: مطالعه جمعی کتاب خاطرات، رویاها و اندیشههای کارل گوستاو یونگ برای صدها نفر امکان نوعی بازسازی روانی فراهم کرد.
این روانشناس توضیح داد: حتی زمانی که اینترنت قطع و نشستها نیمهکاره میشد، ادامه جلسات زیر صدای هواپیما و انفجار برای بسیاری از شرکتکنندگان معنای مقاومت داشت.
وی سپس با ارائه بخشهایی از کتاب یونگ، مفهوم ناخودآگاه، رمزپردازی رویاها و تناظر آنها با زندگی روزمره را تشریح کرد و با ذکر نمونههایی از خوابدیدنها، نقش تصاویر روانی در هشدارهای مهم زندگی را توضیح داد.
در ادامه، شیری به روایت دیدارش با جلال ستاری پرداخت؛ اندیشمندی که با وجود تمام محدودیتها و مصادرهها، هرگز دچار کینه و نفرت نشد و صدها اثر پژوهشی نوشت.
وی با نقل تجربهای از استاد تحصیلات تکمیلی خود در انگلستان، اهمیت تفکر انتقادی و پرسشگری هنگام کتابخوانی را توضیح داد و چهار پرسش کلیدی برای مطالعه عمیق ارائه کرد: نویسنده چه گفت؟، بر چه فرضیاتی استوار است؟، چه دلیلهایی ارائه کرده؟ و سخن او چه نسبتی با زندگی من دارد؟. به باور شیری، کتابخوانی تنها خواندن نیست؛ تمرین اندیشیدن، تحلیل و درک خود است.
وی مخاطبان را دعوت کرد که در این روزهای آکنده از بلاتکلیفی و غم، یک کتاب دلخواه بردارند، با مدادی در دست حاشیهنویسی کنند، پرسش بپرسند و اجازه دهند هر پاراگراف جرقهای برای فهم بهتر زندگی باشد.
نشست تابآوری در دوران سخت در خانه صفوی اصفهان بیش از آنکه یک جلسه روانشناختی متعارف باشد، به محفلی برای بازاندیشی درباره زندگی در وضعیت بحران تبدیل شد. سخنان علیرضا شیری با ترکیب روایتهای شخصی، تحلیلهای تخصصی، نمونههای تاریخی و تاکید بر نقش کتابخوانی، برای بسیاری از حاضران یادآور این نکته بود که حتی در تاریکترین زمانهها، عاملیت فردی و جمعی میتواند چراغی برای ادامه راه باشد.
نظر شما