سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ کاریکاتور از جمله هنرها و شیوههای بیانی است که در آن هنرمند میتواند با کمترین واژه و بیشترین ایجاز عمیقترین مفاهیم را به مخاطب منتقل کند. اثرگذاری این هنر نه فقط در اغراق شخصیتها و اتفاقات، بلکه در قدرت نمادسازی و نقد شرایط موجود است که همین ویژگیها باعث میشود کاریکاتور در شرایط مختلف یک جامعه نقشهای متفاوت ولی همیشه مؤثر ایفا کند.
در شرایط مختلف یک جامعه کاریکاتور بیشتر به عنوان ابزاری برای سرگرمی، نقد ملایم و بازتاب طنز روزمره عمل میکند. در این فضا، مخاطب با دیدی آرامتر به تصویر نگاه میکند و پیامها را بدون تنش میپذیرد؛ هنرمند کاریکاتوریست با استفاده از طنز، رفتارهای عمومی، عادتها و حتی کلیشهها را به چالش میکشد و گفتوگوی سالمی میان افراد ایجاد میکند.
اما در شرایط بحرانی، جنگ یا متلاطم جامعه، کاریکاتور به رسانهای قدرتمند برای بیان غیرمستقیم و گاه فشرده واقعیتها تبدیل میشود. اغراق در فرمها و نشانهها، به هنرمند امکان میدهد پیامهایی را مطرح کند که شاید به زبان صریح قابل طرح نباشند. مخاطب در چنین شرایطی آمادگی بیشتری برای دریافت پیامهای نمادین دارد و یک کاریکاتور میتواند در زمان کوتاهی موجی از همدلی، آگاهی یا حتی اعتراض ایجاد کند.
کاریکاتور و هشت سال دفاع مقدس
شاید بتوان گفت که بارزترین مثال این شرایط در ایران، شرایط ایران در هشت سال دفاع مقدس بود که جایگاه ویژهای داشت. زمانی که فضای مجازی و بستری برای عرضه آثار نبود و هنرمندان در مجلات این گونه آثار خود را منتشر میکردند.
جامعه در این دوره تحت فشارهای روانی، اقتصادی و عاطفی بزرگی بود و مردم بیش از هر زمان دیگری نیاز به ابزارهایی داشتند که بتوانند بخشی از سنگینی واقعیت را سبک کنند. کاریکاتور با زبان نمادین، طنز و اغراق، یکی از مؤثرترین رسانههای تصویری برای انتقال پیامها در این دوران شد.
در این شرایط از کارکردهای هنر کاریکاتور این بود که با خلق تصویرهایی طنزآمیز از مشکلات روزمره تا تقویت روحیه عمومی کمک میکرد و با بهرهگیری از نمادسازی و بیان غیرصریح، امکان مطرحکردن موضوعات را فراهم میکرد.
در کنار اینها، کاریکاتور در عین همراهی با فضای عمومی، گاهی نقدی ملایم از ناهماهنگیها و مسائل پشتصحنه زندگی جنگی ارائه میداد و زمینه گفتوگو را در جامعه حفظ میکرد.
فضای رسانهای و شرایط اجتماعی این دوره مستلزم آن بود که هنرمندان بیشتر با زبان نمادین، غیرصریح و ملایم به جنگ بپردازند. کاریکاتورهای مربوط به جنگ معمولاً به جنبههای انسانی و روزمره آن توجه داشتند؛ از سختی زندگی مردم و مشکلات ناشی از کمبودها گرفته تا تجربههای مشترکی مانند خاموشیها، رفتن به پناهگاه، صفها و مهاجرت از مناطق جنگزده. این آثار تلاش میکردند بخشی از فشار روانی جامعه را سبک کنند و از طریق طنز ظریف، امکان مواجهه مردم با واقعیتهای تلخ و سنگین جنگ را فراهم سازند.
کاریکاتور در سالهای جنگ، با وجود محدودیتها و حساسیتهای آن دوران، توانست بخشی مهم از تجربه اجتماعی مردم را ثبت کند. این آثار تصویری، روایت غیرمستقیمی از واقعیتهای جنگ را ارائه میدهند و نشان میدهند چگونه طنز حتی در سختترین شرایط میتواند زبانی مشترک برای تحمل، درک و بازنمایی زندگی باشد.
کاریکاتوریست با هنرش، عرق خود را نشان میدهد
احمد عربانی از پیشکسوتان مطبوعات در حوزه هنر کاریکاتور است که از دهه ۱۳۵۰ فعالیت خود را آغاز کرد و سابقه فعالیت در نشریاتی مانند «کیهان بچهها»، «توفیق»، «گلآقا» و سایر مجلات طنز را دارد.
عربانی درباره فعالیت هنرمندان و کاریکاتوریستها در شرایط جنگی گفت: کسانی که عرق میهن خود را دارند، این عرق در کارشان هم دخیل است. کسی که در این مملکت بدنیا آمده باشد و در این خاک بزرگ شده باشد قطعا برایش مهم است و با کار و هنرش این عرق را نشان میدهد.
وی ادامه داد: این طراحیها و کاریکاتورها مانند شعار است. همانطور که افراد با کلمات و لفظ شعار میدهند، کاریکاتوریستها نیز با طراحیهای خود حرفشان را میزنند. برخی میتواند و قلمی دارند که میتواند فراگیر باشد و به کاری که میکنند عقیده دارند.
کاریکاتور هنری سفارشی نیست
عربانی با اشاره به اینکه این نوع هنرها سفارشی نیستند، گفت: این مباحث از دل برمیآید و سفارشی نیست. کاریکاتور و طراحی هم همین طور. هر کس قلمش در آن راستا پرورش پیدا کرده و استعداد دارد؛ واکنشش را با کارش نشان میدهد.
این کاریکاتوریست پیشکسوت با اشاره به کاریکاتورهایی با موضوع جنگ اخیر، گفت: اخیرا برخی از کاریکاتورهای خارجی را با موضوع جنگ اخیر دیدم که کیفیت بسیار خوبی داشتند. مثلا یکی از کاریکاتوریستها، طراحی مربوط به یکی از صحبتهای ترامپ را در اشاره به «عصر حجر» کشیده بود که خود ترامپ مانند انسان های عصر حجر نشسته و یک قطعه چوب در دست دارد و چوب میخورد. به نظرم کاریکاتور بسیار خوبی بود و ایده آن بسیار قوی بود.
عربانی ادامه داد: در میان آثار داخلی هم کاریکاتورهای مسعود شجاعی را میپسندم که بسیار قوی است. او یکی از قویترین کارکاتوریستهای داخلی است که کارهایی انجام داده است. او نیز به صورت دلی در این مفاهیم کار میکند و کارش هم بسیار خوب است.
عربانی درباره اثربخشی هنر کاریکاتور در این شرایط گفت: به نظرم اگر کاری خوب و قوی باشد بسیار موثر است. به هر حال این هم یک حربه و وسیله بیانی است و اگر بتواند خوب اجرا شود قطعا موثر خواهد بود. در این صورت هنر میتواند اثر گذار باشد.
این هنرمند پیشکسوت در پایان بیان کرد: همانطور که آن کاریکاتور خارجی که روی من تاثیر گذاشت، اگر کاری خوب، قوی و پخته باشد، میتواند موثر باشد و مخاطب را در فکر فرو ببرد. هنر کاریکاتور ایران در سطح بسیار خوبی است. مردم قضاوت میکنند و صد درصد این هنر موثر است.
نظر شما