سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ ۷ فروردین، برابر با ۲۷ مارس، روز جهانی تئاتر، فرصتی مغتنم برای تأمل در جایگاه این هنر کهن و تأثیرگذار در حیات اجتماعی جوامع است. تئاتر فقط یک رویداد هنری نیست، بلکه آیینه تمامنمای فرهنگ، احساسات و پویایی یک ملت محسوب میشود. در شرایط حساس و پیچیده این روزها که جامعه با چالشهای متعدد روحی و اجتماعی دستوپنجه نرم میکند، کارکردهای عمیق تئاتر در تقویت روحیه عمومی و حفظ انسجام ملی بیش از پیش خود را نشان میدهد.
تئاتر مثل یک «آیین جمعی» مدرن، فضایی امن برای تخلیه عواطف و همذاتپنداری جمعی فراهم میآورد. حضور در یک سالن نمایش، تجربهای منحصربهفرد از همتنفسی است. وقتی تماشاگران در لحظاتی مشخص میخندند، میگریند یا در سکوت عمیق فرو میروند، در واقع شبکهای از همدلی و همحسی را بازتولید میکنند.
تلطیف روح جمعی جامعه
از منظر روانشناسی اجتماعی، تئاتر با نمایش روایتهای مشترک از رنجها، امیدها و پیروزیها، به مردم کمک میکند تا فشارهای روانی فردی را در قالبی جمعی مدیریت کنند. کمدیهای هوشمندانه با نقد شیرین آسیبهای اجتماعی، اضطراب را کاهش میدهند و تراژدیهای اصیل با نمایش ظرفیت انسان برای ایستادگی، حس تابآوری را در جامعه تقویت میکنند. در واقع، تئاتر درمانگر جمعی است که بدون شعار، روح جمعی را تلطیف و امید به زیستن را تعمیق میبخشد.
انسجام ملی در جامعه پیچیده امروزمان، تنها از طریق خطابههای سیاسی حفظ نمیشود، بلکه در بستر فرهنگ و هنر معنا مییابد. تئاتر با تکیه بر گفتوگو به عنوان جوهره ذات خود، الگویی از زیست مسالمتآمیز را به نمایش میگذارد.
در یک اجرای نمایشی، بازیگرانی با سلایق و باورهای مختلف در کنار هم قرار میگیرند تا یک روایت واحد را خلق کنند. این هماهنگی در عین حفظ تفاوتها، الگویی عینی برای همبستگی اجتماعی است. علاوه بر این، تئاتر بستری برای روایت خاطره مشترک یک ملت است. نمایشهای فولکلوریک، بازخوانی حماسههای ملی و روایتهای بومی، حس تعلق به یک سرزمین و فرهنگ واحد را تقویت کرده و به عنوان سدی در برابر گسست هویتی عمل میکند. تئاتر با اولویت دادن به «ما» به جای «من»، زبان مشترک احساسی جامعه را زنده نگه میدارد.
پویایی تئاتر تنها به صحنه خلاصه نمیشود؛ بلکه زیرساخت اصلی آن به «کتاب» و «متن» گره خورده است. برای پایداری و تعمیق این هنر، چاپ و انتشار کتابهای مرتبط با تئاتر از حیاتیترین ارکان توسعه آن است. هنرجویان و علاقهمندان به تئاتر برای آنکه از تماشاگر صرف به کنشگران حرفهای تبدیل شوند، نیازمند مطالعه متون کلاسیک و معاصر جهان، دانش نظری کارگردانی، بازیگری و نمایشنامهنویسی هستند. در شرایطی که آموزشهای عملی محدودیتهای زمانی و مکانی دارد، کتاب میتواند به عنوان «آموزشدهنده همیشگی» در دسترس باشد.
اهمیت چاپ کتابهای حوزه تئاتر
تأکید بر نشر کتابهای تئاتری (اعم از نمایشنامه، پژوهشهای نظری و تاریخ شفاهی تئاتر) چند کارکرد اساسی دارد که بر چند مورد آن می توان اشاره کرد. یکی ایجاد حافظه تاریخی است؛ تئاتر بدون کتاب، هنری لحظهای و فراموششونده است. ثبت اجراها و متون در قالب کتاب، دانش تجربی را برای نسلهای آینده ماندگار میکند.
دیگری کیفیسازی مخاطب است، مخاطبی که به متون نمایشی دسترسی دارد، ذهنیتی نقادانهتر و دقیقتر پیدا میکند و توقع او از اجراها افزایش مییابد که خود به ارتقای کیفی کلی تئاتر منجر میشود. در انتها باید به عدالت فرهنگی اشاره کرد. در حالی که اجراهای تئاتر عمدتاً متمرکز در پایتخت یا کلانشهرها هستند، کتابهای تئاتری میتوانند به دورافتادهترین نقاط سفر کنند و استعدادهای نهفته در شهرستانها را شکوفا سازند.
یک جامعه زنده، جامعهای است که در آن پرسشگری، تخیل و حس جمعی معنا داشته باشد. تئاتر محل تلاقی این سه عنصر است. هرگاه تئاتر در جامعهای پویا، پررونق و با استقبال روبهرو باشد، میتوان از سلامت نسبی آن جامعه سخن گفت. پویایی تئاتر یعنی تعدد گروههای مستقل، تنوع ژانرها، جسارت در مضامین و حضور نسل جوان در عرصه اجرا و نویسندگی. چنین فضایی نشان میدهد که جامعه از انعطافپذیری، تحمل معناهای مختلف و نشاط مدنی برخوردار است. برعکس، افول تئاتر یا محدودیت آن، نشانهای از خشکشدگی گفتمان عمومی، کاهش همدلی و گریز از مواجهه جمعی با مسائل است. بنابراین، رونق تئاتر تنها یک رویداد هنری نیست، بلکه شاخصی کلان برای سنجش نشاط اجتماعی و بلوغ فرهنگی یک ملت به شمار میآید.
تئاتر در روزگار کنونی، فراتر از یک هنر نمایشی، «نیاز ملی» است. این هنر آیینی-مدرن میتواند با تقویت روحیه عمومی و ایجاد همدلی، خلأهای عاطفی جامعه را پر کرده و انسجام ملی را مستحکم کند. اما این مهم محقق نمیشود مگر با تقویت بنیانهای مکتوب آن (کتاب) و حمایت از پویایی و آزادی عمل گروههای نمایشی. سرمایهگذاری بر تئاتر، سرمایهگذاری بر «زندگی جمعی» است. در روز جهانی تئاتر، باید اذعان کرد که زنده بودن یک جامعه را نه در آمارهای صنعتی، که در شور و حال تماشاگرانی میتوان یافت که پس از پایان نمایش، همچنان در کوچههای پشتی سالنهای تئاتر به گفتوگو درباره خودشان و جامعهشان مشغولاند.
نظر شما