سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- کتاب «نشان اسطوره بر جغرافیای ایرانشهر» نوشته مانی زیاری از سوی انتشارات مهر نیک منتشر شد.
این کتاب در هفت فصل تنظیم شده است. اسطوره بر بستر جغرافیا، ردی از پیشدادیان، نشانهایی از کیانیان، پهلوانان ایرانشهر، نقشی از زنان اساطیری و پریان، جایماندی از دیوها و دشمنان و گفتار پایانی یا نشانها چه میگویند؟ فصلهای کتاب را دربردارند. پایانبخش کتاب نیز کتابنامه، فهرست اشخاص و مکانها آمده است.
برای آنان که نسبت به جغرافیای پیرامونی و تاریخ منطقهای خود بیتفاوت نیستند، شاید پیش آمده باشد که در سفری کوتاه و محلی یا طولانی و منطقهای با ردی از اساطیر کهن برخورد نموده باشند. در بیشتر کتابهای تاریخی که امروزه به عنوان منابع دستاول میشناسیم، سرآغاز تاریخ ایران از کیومرث است و پادشاهی جمشید که امتداد در یک توالی مشابه، به گشتاسب و اسکندر و ظهور ساسانیان و حمله اعراب میرسند. در این نگاشتهها گاه بنیاد شهری را به چهرهای اسطورهای نسبت دادهاند یا دژی را از آن پهلوانی حماسی دانستهاند.
در کتابهای جغرافیای بازمانده از سدههای اول اسلامی نیز این پدیده پررنگ و متداول است.
همپایه با این نکتههای جغرافیایی و تاریخی، در فرهنگ عامیانه مردمان فلات ایران یا در روایتهای شفاهی نیز بازتابی از داستان اسطورهها را بر این سرزمین میبینیم. در باور ساکنان این اقلیم، جایی، غاری به کیخسرو نسبت داده میشود؛ در مکانی، ردی از تل آتش سیاوش باقی است و صحرایی دیگر نبردگاه رستم است با اسفندیار. شاید آشناترین مکان منسوب به شخصیتی اسطورهای، مجموعه کاخهای پارسه باشد که تا به امروز نزد ایرانیان به تخت جمشید معروف است؛ با آنکه به مدد تلاش باستانشناسان در دو سده اخیر هویت تاریخی و گوشههای رمزآلود آن آشکار شده، هنوز به نام تختگاه جمشید، بزرگترین پادشاه اساطیری ایران باقی است.
در این پژوهش کوشیده شده تا ردپای اسطورههای ایرانی در منابع تاریخی، کتابهای جغرافیایی و آثار مکتوب جمعآوری شده از فرهنگ عامه مورد شناسایی قرار گیرد. گاه در صورت امکان همپوشانی بین روایتها نیز بررسی شده است. افسانههای عامیانه هرچند دارای اشاراتی به شخصیتهای اسطورهای هستند، به سبب عدم تناسب با تعریفی از اسطوره که در این نگاشته مدنظر قرار گرفته، از منابع پژوهش جدا شدهاند.
اگر دانش جغرافیای تاریخی را در سادهترین تعریف بررسی ادوار تاریخی یک منطقه جغرافیایی بدانیم، این رساله یک گام در زمان به عقبتر رفته و نشانهایی از جهان اسطورهای ـ حماسی باقیمانده در نقاط مختلف جغرافیای ایرانشهر را بازنمایی میکند.
در این نوشتار نوع نگاه به جهان اسطوره برگرفته از دیدگاه چندوجهی جوزف کمبل و منظر کلگرایانۀ میرچا الیاده است. منظور از ایرانشهر، جغرافیای فرهنگ ایرانی است که از هیرمند و سند در خاور تا فرات در باختر و همچنین جیحون و خزر و قفقاز در شمال تا خلیج فارس و دریای عمان در جنوب بستر تاریخی آن در درازنای تاریخ شکل گرفته است. به اساطیر ایرانی، چگونگی ارتباط و افتراق آن با حماسه و تاریخ در چارچوب تحلیلهای مهرداد بهار پرداخته شده است. فصلبندی و نوع ترتیب گفتارها بر پایه چیدمان روایتی شاهنامه فردوسی شکل گرفته است.
در فصل نخست کوشیده شده چارچوبهای نظری در فضای کلی مشخص شود تا در یک زمینه ذهنی شفاف، بخشهای بعدی ارائه شود. در فصل دوم، مکانهایی که در پیوند با پادشاهان پیشدادیاند، معرفی شدهاند. فصل سوم کتاب اختصاص به بررسی نشانهایی از اسطورهها در دوره پادشاهی کیانیان دارد.
حضور پهلوانان با سرگذشتهایی پرفرازونشیب و گاه تراژدیک را میتوان یکی از مهمترین بخشها در اساطیر ایرانی دانست. ماندگارترین شخصیت حماسی ـ اسطورهای در فرهنگ ایرانی و محبوبترین آنان رستم است. در فصل چهارم کتاب پهلوانان ایرانشهر ذیل بخشهای خاندان رستم، خانوان گودرز و نوذر و دیگر پهلوانان بررسی شدهاند.
زنان در داستانهای اسطورهای ـ حماسی حضوری پررنگ دارند. این حضور گاه چون رودابه و تهمینه تکمیلکننده روایت، گاه چون سودابه محوریت داستان و گاه نیز چون گردآفرید نمودی پهلوانی دارد. نشانهایی هرچند اندک از زنان اساطیری در جغرافیای ایرانشهر باقی مانده است که در فصل پنجم بدانها پرداخته شده است.
ازآنجاکه بخش زیادی از داستانهای اسطورهای ـ حماسی بر پایه جنگ و نبرد با دشمنان شکل گرفته است، حضور و نقش این نیروهای مخالف بسیار پررنگ و مهم است. این دشمنان گاه در قامت پادشاهان کشور رقیب همچون افراسیاب و گاه در شمایل دیوهای گوناگون بروز مینمایند. نشانهایی از دیوان و دشمنان نیز در جغرافیای ایرانشهر برجای مانده است که فصل ششم اختصاص به بررسی آنها دارد.
در فصل پایانی کتاب، پایداری نگرش اسطورهای در فرهنگ ایرانشهری در طی تاریخ کاویده شده و از همین منظر مقایسهای کوتاه اما ریشهای در روایتهای تاریخی ـ اسطورهای ایرانی با اساطیر یونانی انجام گرفته است.
کتاب «نشان اسطوره بر جغرافیای ایرانشهر» نوشته مانی زیاری از سوی انتشارات مهر نیک با قیمت ۲۳۰ هزار تومان منتشر شد.
نظر شما