سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ تاریخ کتابت قرآن، تنها تاریخ تحول یک خط یا سبک نگارش نیست بلکه روایت شکلگیری یک سنت فرهنگی و علمی در گستره جغرافیایی جهان اسلام است.
در این میان، سهم ایرانیان در این سنت عظیم، همواره موضوع بحث و گاه محل اختلاف بوده است. بسیاری از پژوهشهای غربی، آغاز قرآننویسی ایرانیان را به دورهای نسبتاً متأخر، یعنی اوایل سدۀ چهارم هجری و با رواج خط کوفی مشرقی محدود میکنند؛ روایتی که عملاً سه قرن نخست حضور ایرانیان در فضای تمدن اسلامی را در عرصۀ کتابت قرآن کمرنگ یا خاموش میبیند.
اما آیا میتوان پذیرفت مردمانی که از همان سدههای نخست در علوم قرآنی، نحو، قرائات، تفسیر و حدیث نقشآفرین و حتی پیشرو بودند، در مهمترین عرصۀ عینیِ فرهنگ قرآنی، یعنی کتابت مصحف، صرفاً نظارهگر مانده باشند؟ بازخوانی دقیق شواهد نسخهشناختی و تحلیل شیوههای کتابت، بهویژه در موضوع «کتابت پیوسته»، افق تازهای پیشروی این پرسش میگشاید.
در میان پژوهشگران غربیِ تاریخ قرآن، این دیدگاه رواج یافته است که نخستین شواهد قرآننویسی ایرانیان به اوایل سده چهارم هجری و به خط کوفی مشرقی بازمیگردد. بر اساس این نظر، پیش از آن دوره نشانی روشن از سنت مستقل کتابت قرآن در ایران در دست نیست و مصاحف کوفیِ کهن عموماً به مناطقی چون شامات، شمال آفریقا یا عراق نسبت داده میشوند.
اما بررسی اسناد و دلایلی تازه نشان میدهد سنت کتابت قرآن به خط کوفی اولیه، نه از قرن چهارم، بلکه از سدۀ دوم هجری در ایران ـ و بهویژه در خراسان ـ رواج داشته است. بر پایه این تحلیل، بسیاری از مصاحف قرآنی به خط کوفی که پژوهشگران غربی آنها را متعلق به مناطق دیگر جهان اسلام دانستهاند، در واقع میتوانند حاصل ابتکار و فعالیت کاتبان ایرانی در خراسان قدیم یا ایران مرکزی باشند.
یکی از محورهای اصلی این بازنگری، مسئلۀ «کتابت پیوسته» است. کتابت پیوسته از ویژگیهای رایج نگارش قرآن از نخستین نمونههای حجازی تا نسخههای کوفی در قرون بعدی بوده است؛ شیوهای که در آن کلمات عربی در پایان سطر بدون جداسازی و تقطیع ادامه مییافت. ایرانیان نیز در نخستین مواجهه با نسخههای قرآنی، به احتمال فراوان از همین نظام تبعیت کردهاند.
با این حال، شواهد نشان میدهد که در برخی مناطق شرقی، به ویژه خراسان و ماوراءالنهر، بهتدریج از ادامه این سنت فاصله گرفته شده و کاتبان از تقطیع کلمات عربی در پایان سطر پرهیز کردهاند. این تغییر رویکرد، به نظر میرسد بسیار زودتر از آنچه تاکنون تصور میشده، در کتابت قرآن به خط کوفی اولیه در سدههای دوم و سوم هجری رخ داده باشد.
بدین ترتیب، اگرچه محققان تاریخ هنر اسلامی عموماً میپذیرند که قرآننویسی ایرانی با خط کوفی ایرانی یا مشرقی از اواخر قرن سوم هجری شواهد فراوان و نمونههای روشن دارد، اما استدلال اصلی این مقاله آن است که ایرانیان سه قرن در انتظار نماندهاند تا ناگهان از آغاز قرن چهارم به کتابت مصاحف قرآن روی آورند.
همانگونه که ایرانیان از همان سدههای نخستین اسلامی در تولید و تحول دانشهایی چون نحو عربی، قرائات، تفسیر و حدیث از بسیاری از مناطق جغرافیایی جهان اسلام پیشی گرفتند، در عرصه کتابت قرآن نیز نقشی فعال و پیشگام داشتهاند؛ نقشی که بازخوانی دقیقتر شواهد مادی و نسخهشناختی میتواند آن را روشنتر سازد.
نظر شما