مریم تفضلی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، درباره وضعیت انتشار کتاب و منابع حوزه علم اطلاعات و دانششناسی، بیان کرد: در این حوزه از نظر تولید محتوا با کمبود اثر مواجه نیستیم و کتابهای متعددی، چه در قالب تألیف و چه ترجمه، منتشر میشود. حتی برای چاپ آثار جدید نیز درخواستهای متعددی به ناشران ارائه میشود؛ بنابراین چرخه تولید کتاب فعال است.
وی با بیان اینکه مشکل اصلی در بخش فروش و توزیع است، افزود: برخلاف حجم تولید، بازار خرید کتابهای رشته علم اطلاعات و دانششناسی چندان پُررونق نیست. تعداد مخاطبان این آثار محدود است و همین موضوع موجب شده ناشران در فروش کتابها با چالش جدی روبهرو شوند.
تفضلی، ادامه داد: با وجود این شرایط، روند تولید متوقف نشده و بهطور میانگین هفتهای یک عنوان کتاب در این حوزه منتشر میشود، اما شمارگان کتابها نسبت به گذشته کاهش یافته است. شمارگان اندک نشان میدهد که ناشران با احتیاط بیشتری فعالیت میکنند تا از زیان مالی جلوگیری کنند.
دانشجو انگیزه خواندن و خرید کتاب ندارد
وی، یکی از مهمترین دلایل کاهش فروش را افت سرانه مطالعه در میان دانشجویان این رشته دانست و گفت: دانشجویان کمتر به سراغ کتاب میآیند و بیشتر به جزوههای کلاسی بسنده میکنند. وقتی دانشجو حتی کتاب درسی اصلی را مطالعه نمیکند و به مطالب خلاصهشده استاد اکتفا دارد، طبیعی است که انگیزهای برای تهیه منابع تکمیلی و تخصصی نداشته باشد. در بسیاری از کلاسها، استاد به بیان نکات کلی اکتفا میکند و دانشجو نیز همان مطالب محدود را برای گذراندن امتحان کافی میداند.
تفضلی، با ابراز نگرانی از تغییر الگوی دسترسی به اطلاعات، افزود: امروزه دانشجویان ترجیح میدهند اطلاعات مورد نیاز خود را از منابع برخط و شبکههای اینترنتی به دست آورند و کمتر به سراغ کتاب فیزیکی میروند. این تغییر الگو، هرچند در ظاهر دسترسی را آسانتر کرده، اما عمق مطالعه و انسجام یادگیری را کاهش داده است.
به گفته وی، اغلب دانشجویان مقطع دکتری نیز زمانی به خرید کتابهای تخصصی فکر میکنند که قصد تألیف یا ترجمه اثری را داشته باشند.
تفضلی، با تأکید بر نقش کلیدی استادان در تقویت فرهنگ مطالعه، ادامه داد: اگر استادان در کنار کتاب درسی، چندین منبع معتبر و مکمل معرفی کنند و دانشجویان را به مطالعه مستمر کتاب تشویق کنند، میتوان انتظار داشت که بازار کتاب نیز رونق بگیرد.
جایگزینی کامل جزوه به جای کتاب
مدیر انتشارات اساطیر پارسی، افزود: جایگزینی کامل جزوه به جای کتاب، به تدریج جایگاه کتاب را در فضای دانشگاهی تضعیف کرده است.
تفضلی، همچنین به وضعیت کتابخانههای دانشگاهی اشاره کرد و گفت: در کتابخانهها نیز منابع حوزه پایه علم اطلاعات و دانششناسی محدود است؛ درحالی که در رشتههایی مانند فناوری و علوم کاربردی، کتابهای متنوعتری در دسترس قرار دارد. این کمبود منابع در کتابخانهها نیز به کاهش انگیزه مطالعه دامن میزند.
وی با بیان اینکه در سالهای اخیر تعداد کتابهای ترجمهشده بیش از آثار تألیفی بوده است، افزود: تألیف کتاب تخصصی در این حوزه نیازمند سالها تجربه و پژوهش است و یک نویسنده باید زمان قابل توجهی صرف کند تا اثری عمیق و ماندگار تولید شود. فرآیند تألیف، پیچیده و زمانبر است و به حمایتهای علمی و مالی نیاز دارد.
به گفته تفضلی، ترجمه کتاب بهدلیل سهولت بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. افرادی که دانش زبانی مناسبی دارند و در این رشته تحصیل کردهاند، میتوانند با صرف زمان کمتر کتابی را ترجمه و منتشر کنند؛ همین موضوع سبب افزایش سهم ترجمه در بازار این حوزه شده است.
وی به کاهش تعداد دانشجویان رشته علم اطلاعات و دانششناسی طی سالهای اخیر اشاره کرد و ادامه داد: نسبت به گذشته، شمار دانشجویان این رشته کاهش یافته و حتی در برخی دانشگاهها این رشته حذف شده است. کاهش ورودی دانشجو بهطور مستقیم بر بازار کتاب نیز تأثیر گذاشته است.
جیب دانشجو توان خرید کتاب ندارد
تفضلی، همچنین افزایش هزینههای تولید کتاب، ازجمله گرانی کاغذ و مرکب، را از دیگر عوامل مؤثر بر رکود بازار دانست و افزود: وقتی قیمت تمامشده کتاب افزایش پیدا میکند، طبیعتاً قیمت عرضه نیز افزایش مییابد و دانشجو که با محدودیتهای مالی روبهروست، خرید کتاب را در اولویتهای پایینتر خود قرار میدهد.
وی بیان کرد: با وجود کاهش مخاطب، گرانی تولید کتاب و تغییر الگوی مطالعه، همچنان در این حوزه فعالیت میکنیم. حتی برای خودمان نیز جای تعجب دارد که در چنین شرایط دشواری همچنان سرپا ماندهایم و تلاش داریم تا چرخه تولید کتاب متوقف نشود.
نظر شما