سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، پنج دقیقه در روز، یک کتاب، یک دانشآموز؛ این تصویر ساده شاید کماهمیت به نظر برسد، اما واقعیت این است که سرنوشت عادت به کتابخوانی نسل آینده همین لحظات و دقیقهها رقم میخورد. در ایران، سالهاست، هشدارها درباره ترویج کتابخوانی برای گروههای هدف یعنی کودکان و نوجوانان شنیده میشود، اما سیاستها و اقدامات اجرایی، هنوز نتوانستهاند این هشدارها را مبانی سیاستگذاریهای موثر برای ایجاد تغییرات پایدار و در نهایت افزایش سرانه مطالعه تبدیل کنند.
یکی از ریشهایترین مشکلات حوزه کتابخوانی، نبود حمایت مؤثر و مستمر در ساختارهای آموزشی و فرهنگی است. مدارس، نهادها و حتی خانوادهها، هر یک به نوعی درباره اهمیت مطالعه سخن میگویند، اما کمتر برنامهای منسجم، پایدار و ارزیابیپذیر برای ایجاد عادت خواندن در زندگی کودکان اجرا شده است. این خلأ موجب شده که خواندن به یک تکلیف درسی تبدیل شود، نه مهارت زندگی و تجربه زیسته.
پرلز و تصویری که به سیاست منجر نشد
مطالعه بینالمللی پرلز (PIRLS) که از سوی انجمن بینالمللی ارزشیابی پیشرفت تحصیلی (IEA) انجام میشود، وضعیت سواد خواندن دانشآموزان را در کشورهای مختلف بررسی میکند و علاوه بر سطح مهارت، عوامل موثر در خانه و مدرسه را نیز میسنجد. متأسفانه ایران در سالهای گذشته رتبههای قابل توجهی کسب نکرده است و اسناد حاصل از این آزمون، کمتر برای اصلاح برنامههای ملی، برنامه درسی و شیوههای آموزشی مورد استفاده قرار گرفتهاند. در مقابل، در کشورهای موفق، نتایج این ارزیابیها به بازنگری سیستماتیک سیاستها و اصلاح برنامهها منجر شده است.
خواننده فعال؛ هدفی که هنوز محقق نشده است
در تعریف میخوانیم: یک خواننده فعال، کسی است که میان متن و زندگی خود پیوند برقرار میکند و از هر کتاب، مفهومی برای عمل روزمره میآموزد. تجربه نشان داده، در مدارس ایران، اغلب «آموزش خواندن» به «یادگیری از خواندن» تبدیل نشده است. کودک میتواند جمله را بخواند، اما کمتر میآموزد چگونه با متن به اصطلاح گفتوگو کند، پرسش بسازد و معنا را به زندگی خود پیوند دهد.
تحقیقات نشان میدهد، پرسشگری والدین و معلمان، کلید ایجاد این مهارت است. به جای پرسیدن «کتاب را تمام کردی؟»، میتوان پرسید «کدام بخش کتاب تو را به فکر فرو برد؟» یا «اگر جای شخصیت داستان بودی چه میکردی؟». گفتوگو و پرسشگری، موتور درک و پایه خواندن فعالاند.
«سفر کتاب»؛ حرکت بزرگ یا نمایش عدد؟
طرح «سفر کتاب» یکی از مهمترین رویدادهای حوزه کتاب در کشور است؛ بیش از ۵۰ هزار نمایشگاه کتاب در مدارس با همکاری وزارت آموزشوپرورش و بخشهای دیگر فرهنگی وابسته به این دستگاه و سازمان پژوهش برگزار خواهد شد. در کنار آن، تجهیز کتابخانههای کلاسی و طراحی برنامههای متنوع برای توسعه جریان کتابخوانی در مدارس در دستور کار قرار گرفته است.
این طرح فرصت بینظیری برای ارتباط مستقیم دانشآموزان با کتاب است؛ اما تجربه نشان داده است که نمایشگاه کتاب، اگر به برنامه آموزشی پایدار متصل نشود، بیشتر جنبه نمایشی دارد. نکته مهم آن است که هر کتاب انتخاب شده، چه سبد متنوعی از موضوعات ارائه میدهد، و آیا معلمان و دانشآموزان آموزش دیدهاند چگونه از آن بهره ببرند؟
انتخاب آزاد و ارزش افزوده کتابهای غیردرسی
مدل جدید «سفر کتاب» امکان انتخاب کتابهای غیردرسی را برای حدود ۱۶ میلیون دانشآموز فراهم میکند؛ این انتخاب حتی میتواند در ارزشیابی درس پرورشی موثر باشد. این اقدام میتواند خواندن را به فعالیتی رسمی و سیستماتیک در مدرسه تبدیل کند، اما با ریسک تبدیل شدن به «تکلیف نمرهدار». خواندن فعال زمانی شکل میگیرد که دانشآموز بتواند تحلیل کند، سؤال بسازد و تجربه شخصی خود را با متن پیوند دهد، نه اینکه صرفاً برای نمره کتاب بخواند.
مروج کتابخوانی؛ فراتر از علاقه
یکی از خلأهای جدی، نبود آموزش رسمی برای تربیت مروج خواندن است. به اعتقاد نسترن پورصالحی، عضو هیئتعلمی دانشگاه تهران، علاقه به کتاب کافی نیست؛ مروج حرفهای، نیازمند شناخت بازار نشر، تشخیص منابع مناسب، آشنایی با شیوههای ترویج، مخاطبشناسی و مهارتهای ارتباطی است. بدون آموزش تخصصی، حتی انگیزه هم به پایداری مطالعه و توسعه عادت کتابخوانی منجر نمیشود.
در بسیاری از کشورها، کتابخانههای ملی و عمومی با ارائه منابع، بانک اطلاعاتی روزآمد و امتیازهای امانت، کار مروجان را تسهیل میکنند. چنین ساختار حمایتی در ایران هنوز ناقص است.
کتابخانههای بدون کتابدار؛ نقطه ضعف بزرگ
یکی دیگر از چالشها، وضعیت کتابخانههای مدارس و حذف پُست کتابدار است. مسئولیت اداره کتابخانهها گاهی به دانشآموزان سپرده شده است. هرچند این اقدام میتواند حس مشارکت ایجاد کند، اما کتابخانه بدون نیروی متخصص به انبار کتاب تبدیل میشود و نقش آموزش و هدایت در خواندن از دست میرود. احیای جایگاه کتابدار، زیرساختی حیاتی برای تثبیت فرهنگ مطالعه است.
تولید و بازتولید محتوا؛ آیا کیفیت قربانی کمیت شده است؟
انتشارات «منادی تربیت» اعلام کرده است که تولید کتابها کاهش نیافته و رویکرد اصلی، تولید آثار مبتنی بر علاقه و نیاز دانشآموزان است. بازمهندسی و بهروزرسانی آثار قدیمی، همکاری با نویسندگان شناختهشده و جوان، و طراحی پروژههای جدید، گامهای مثبتاند. اما پرسش مهم آن است که چه سازوکاری برای ارزیابی کیفیت و تطابق محتوا با نیازهای واقعی دانشآموزان وجود دارد؟ صرف انتشار و تنوع، بدون توجه به کیفیت و جذابیت، هرگز به شکلگیری عادت پایدار مطالعه منجر نمیشود.
یادگیری کوتاه؛ ابزار مکمل برای روزهای پرمشغله
یک پیشنهاد به دغدغهمندان؛ ایده «یادگیری کوتاه» یا مینیلرنینگ، مطالعه چند دقیقهای هدفمند در روز، میتواند تجربه کتابخوانی را در زندگی روزمره دانشآموزان و حتی معلمان تثبیت کند. این روش مکمل آموزش و ترویج رسمی است و میتواند انگیزه و عادت مطالعه را به مرور تقویت کند، به شرط آنکه صرفاً به یک فعالیت منفعل و مقطعی تبدیل نشود.
مدارس؛ سنگر اصلی مطالعه
فرهنگ مطالعه با برگزاری نمایشگاه ساخته نمیشود؛ با کتابخانه بدون کتابدار شکل نمیگیرد؛ با انتشار کتاب بدون کیفیت پایدار نمیماند. تنها وقتی مدرسهها کتاب را به یک عضو ثابت خانواده تربیتی تبدیل کنند و خواندن فعال، گفتوگو و پرسشگری را در برنامههای روزمره خود قرار دهند، میتوان امیدوار بود که عادت مطالعه در نسلهای آینده نهادینه شود.
طرح «سفر کتاب» و برنامههای مرتبط با آن، فرصتی بینظیر برای ایجاد این تحولاند؛ اما موفقیت آن به کیفیت اجرا، آموزش مروجان، حمایت ساختاری و توجه به خواننده فعال بستگی دارد. در غیر این صورت، اعداد و آمار چشمگیر نمایشگاهها تنها به یک حرکت پُرشمار اما کماثر تبدیل خواهد شد.
نظر شما