سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): تکنرخی شدن ارز، بهعنوان یکی از مهمترین تصمیمهای اقتصادی سال جاری، زنجیرهای از آثار مستقیم و غیرمستقیم را بر حوزههای وابسته به واردات بر جای گذاشت؛ حوزه نشر و بازار کتاب نیز از این قاعده مستثنی نبود. کاغذ بهعنوان اصلیترین ماده مصرفی تولید کتاب، که طی سالهای گذشته با اتکا به سیاستهای حمایتی و تخصیص ارز ترجیحی تا حدی از شوکهای قیمتی مصون مانده بود، با اجرای این سیاست جدید ناگهان در معرض افزایش هزینه تمامشده قرار گرفت.
در چنین شرایطی، بازار کتاب با پرسشهای جدی مواجه میشود؛ افزایش قیمت کاغذ چگونه بر بهای نهایی کتاب اثر میگذارد؟ توان ناشران، بهویژه ناشران مستقل و کوچک، برای ادامه تولید تا چه اندازه کاهش مییابد؟ و در نهایت، این تحول چه پیامدی برای دسترسی عمومی به کتاب و سرانه مطالعه خواهد داشت؟ در این گزارش در گفتوگو با چند تن از فعالان نشر لرستان به تاثیر تکنرخی شدن ارز بر بازار نشر پرداختهایم.
هزینهها جلوتر از قدرت خرید حرکت میکنند
مدیرمسئول انتشارات شاپورخواست که بیش از دو دهه در حوزه نشر عمومی فعالیت دارد، معتقد است تکنرخی شدن ارز در کوتاهمدت فشار قابل توجهی بر تولید کتاب وارد کرده است.
سیدیدالله ستوده گفت: در یک سال گذشته، قیمت تمامشده هر بند کاغذ چند بار تغییر کرده؛ اما بعد از تکنرخی شدن ارز، این تغییر ناگهانی و شدیدتر شد. ما بهعنوان ناشر، نه امکان پیشخرید بلندمدت داریم و نه میتوانیم قیمت پشت جلد را به همان سرعت بالا ببریم. نتیجهاش این است که یا تیراژ را کم میکنیم یا چاپ بعضی عناوین را متوقف نگه میداریم.
مدیرعامل تعاونی ناشران لرستان افزود: پیش از این، هرچند نظام ارزی چند نرخی مشکلات خاص خودش را داشت، اما دستکم امکان برنامهریزی نسبی برای تأمین کاغذ یارانهای وجود داشت. با تکنرخی شدن ارز، قیمت مواد اولیه همچون زینک، کاغذ، مرکب و ... بهصورت ناگهانی افزایش یافت و هزینه تمامشده هر عنوان کتاب به شکل محسوسی بالا رفت.
ستوده گفت: نتیجه مستقیم این وضعیت، کاهش شمارگان چاپ و احتیاط بیشتر در انتخاب عناوین جدید بوده است؛ بهطوری که برخی پروژههای تالیفی یا ترجمهای به تعویق افتادهاند و این کاهش تیراژ و افزایش قیمت کتاب، دسترسی عمومی به دانش، فرهنگ و کتاب را محدود خواهد کرد.
یارانه که حذف شود، نفس نشر هم بند میآید
مدیرمسئول انتشارات قلم اعظم که در حوزه پخش کتاب نیز فعالیت دارد گفت: در شهرستانها، بازار کتاب از قبل هم کوچکتر از تهران بود. حالا با گران شدن کاغذ، هزینه چاپ برای ما تقریباً برابر با ناشران پایتخت شده، اما قدرت خرید مخاطب بهمراتب کمتر است. وقتی کاغذ با ارز آزاد وارد میشود و حمایت مشخصی وجود ندارد، ادامه کار برای ناشر استانی بهشدت دشوار میشود.
محمدباقر حسنوند افزود: تکنرخی شدن ارز بدون بسته حمایتی فرهنگی، عملاً به تمرکز بیشتر نشر در چند شهر بزرگ منجر خواهد شد.
رئیس تعاونی ناشران لرستان افزود: بیشترین آسیب متوجه کتابهای تالیفی و آثار نویسندگان جوان است؛ آثاری که ریسک فروش بالاتری دارند و در شرایط افزایش هزینه، اولین گزینه برای حذف از برنامه نشر میشوند.
حسنوند افزود: تکنرخی شدن ارز بر بازار کتاب، فراتر از یک تغییر عددی در قیمت کاغذ است؛ اثری که اگر مدیریت نشود، میتواند نتایج بلندمدت فرهنگی به همراه داشته باشد. این سیاست اگرچه با هدف شفافسازی و کنترل رانتهای ارزی اجرا شد، اما در عمل یکی از حساسترین بخشهای فرهنگی کشور؛ یعنی بازار کتاب را در موقعیتی حساس قرار داده است کاهش شمارگان کتاب، افزایش قیمت کتاب و کل زنجیره تولید تا مصرف را تحت فشار قرار داده است.
کتاب گران میشود، مشتری مردد
مدیر انتشارات و کتابفروشی ستارگان آسمان نیز از تأثیر غیرمستقیم تکنرخی شدن ارز بر رفتار مخاطبان سخن گفت و افزود: وقتی قیمت پشت جلد کتاب افزایش پیدا میکند، فروش بهطور طبیعی کاهش پیدا میکند. این کاهش فروش، دوباره به ناشر برمیگردد و او را در چاپ مجدد یا تولید کتاب جدید مردد میکند.
علی سیاهپوش گفت: کاهش قدرت خرید مخاطبان باعث شده کتابفروشیها نیز با احتیاط بیشتری سفارش بدهند و این چرخه، تولید کتاب را کندتر کرده است.
مدیر کتابفروشی ستارگان آسمان افزود: مشتری هنوز کتاب را کالای ضروری نمیداند. وقتی قیمت یک رمان یا کتاب دانشگاهی بالا میرود، اولین واکنش، تعویق خرید است. ما میبینیم که فروش کمکم به سمت کتابهای ارزانتر یا چاپهای قدیمیتر که تغییر قیمت نداشتهاند میرود.
سیاهپوش درباره وضعیت انتشارات ستارگان آسمان نیز اظهار کرد: گرانی کاغذ مشکلاتی را برای صنعت نشر به وجود آورده است. در حال حاضر، چندین عنوان کتاب آماده چاپ داریم که به دلیل نوسانات و عدم ثبات قیمت در بازار، فعلاً در انتظار ماندهاند. امیدواریم با بهبود شرایط اقتصادی، شاهد کاهش قیمتها باشیم تا بتوانیم این آثار را منتشر کرده و به دست مخاطبان برسانیم.
تکنرخی شدن ارز بدون سیاستهای حمایتی تهدیدی برای تولید کتاب است
در عین حال نایب رئیس تعاونی ناشران لرستان نیز در اینباره گفت: تکنرخی شدن ارز، اگرچه در ذات خود میتواند به شفافیت اقتصادی و حذف رانت کمک کند؛ اما در حوزه کتاب بدون سیاستهای حمایتی همزمان، فشار مضاعفی بر تولید وارد کرده است. امروز ناشران با افزایش هزینهها، کاهش شمارگان و ریسک بالای سرمایهگذاری مواجه شدهاند.
مدیر مسئول انتشارات هاویر گفت: راه برونرفت از این وضعیت، نگاه زنجیرهای به صنعت نشر است؛ یعنی حمایت از تأمین مواد اولیه، تقویت قدرت خرید مخاطب و ایجاد سازوکارهای پایدار برای توزیع و فروش. تنها در این صورت است که میتوان امیدوار بود تکنرخی شدن ارز به جای تهدید، به فرصتی برای ساماندهی و تقویت تولید کتاب تبدیل شود.
نظر شما