سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - جعفر تهرانی، محقق و پژوهشگر: شعر آیینی در اصیلترین شکل خود، تلاشی شکوهمند برای به خدمت گرفتن هنر در مسیر تبیین عقاید و معارف شیعی است. پیشگامان این عرصه همواره بر آن بودهاند تا عالیترین مضامین اعتقادی را در فاخرترین جامه کلام (یعنی شعر) بیان کنند تا با ترکیب استدلال و هنر، به تقویت پایههای اعتقادی تشیع بپردازند. از این منظر، یکی از مهمترین فواید بازخوانی اشعار آیینیِ کهن، دستیابی به سیر تطور اعتقادات و چگونگی شکلگیری آیینهای مذهبی در بستر تاریخ است.
با تأمل در این پیشینه مستحکم و آگاهی از جایگاه اثرگذار شعر آیینی در شکلدهی به باورهای عمومی، سیر نزولی آنچه امروزه به عنوان شعر آیینی شناخته میشود، به تلخی رخ مینماید. اشعار فخیم گذشتگان، آثاری بودند که در محافل و مجالس عمومی خوانده میشدند و مورد فهم مخاطبان نیز قرار میگرفتند. درک این شکوه گذشته، افت شدید کیفیت ادبی و محتوایی «شعر آیینی» امروزی را بیش از پیش نمایان میکند. شاید در توجیه این تنزل گفته شود که سبکهای ادبی در گذر زمان تغییر کردهاند؛ اما در پاسخ باید گفت که مهمتر از افت ادبی، «سقوط محتوایی» اشعار است. تنزل از آن مضامین عالیه و معرفتبخش به تعابیر سخیف، عارضهای است که به هیچ روی با بهانه گذر زمان قابل توجیه نیست.
خوشبختانه برای جبران این گسست، پژوهش در حیطه شعر آیینی فارسی در سالهای اخیر رشدی قابل توجه و بیش از پیش داشته است. تصحیح و تحقیق دیوانهای گمنام و ناشناخته، گردآوری اشعار از شاعران مختلف با موضوعات آیینی، پژوهش در زندگینامه آیینیسرایان، پژوهش در سبکهای ادبی اشعار آیینی، نوشته شدن پایاننامههای متعدد در اینباره و...، همه و همه بخشی از تلاشهای مبارک صورت گرفته در این زمینه است.
در این میان، از مهمترین مطالب قابل توجه برای پژوهشگران شعر آیینی، آشنایی با «میراث مکتوب و نسخ خطی» است. برای علاقهمندان به این حیطه، رجوع به اصل جُنگها و دیوانهای خطی امری ضروری است؛ همانگونه که امروزه دیگر پژوهشگران برجسته در عرصه ادبیات از این منبع مهم غافل نیستند، چرا که در لابهلای میراث مکتوب (به ویژه دیوانهای اشعار، سفینهها و جُنگها) اشعار نویافته بسیاری در اینباره یافت میشود و یا حتی اشعار موجود نیز با تفاوتهای قابل اهمیتی با آنچه در دست داریم ذکر شدهاند.
از جمله پژوهشگران معاصر در زمینه شعر آیینی، سیدعباس رستاخیز (متولد ۱۳۳۱ ش. - افغانستان) است. وی که اجدادش از جمله منقبتخوانان به شمار میآمدند، با پژوهش در زمینه اشعار آیینیِ فارسیِ شیعی و میراث مخطوط این عرصه، به گونهای دیگر مسیر نیاکانش را ادامه داده است. مهمترین نقطه برجسته پژوهشهای وی، انس و علاقه او به مخطوطات و فهارس نسخ خطی است؛ بهگونهای که بهراحتی میتوان ادعا نمود رستاخیز در زمره اشخاصی است که بیشترین مراجعات به نسخ خطی را در این زمینه داشته است. وی همواره در تلاش است تا به اصل دواوین مخطوط رجوع کند و پس از انتشار فهارس جدید نسخ خطی، در زمره اولین مطالعهکنندگان آن به شمار میرود تا آثار نویافته ادبی را در میان آنها گزینش کرده و برای مطالعه اصل آنها بشتابد. آثار رستاخیز هرچند از لحاظ ظاهری شاید با شیوه و استانداردهای پژوهشی نوین همراه نباشد، اما با تتبع و جستجوی بالایی همراه است.
از دیروز تا به حال که مشغول تورق و بررسی آثارِ تازه منتشر شده جناب رستاخیز بودم، ناخودآگاه به یاد اثر دیگری در حیطه شعر آیینی در ۳ مجلد افتادم. این کتاب چند سال پیش به نام یکی از مشاهیر و پیشکسوتان شعر آیینی معاصر توسط ناشری مشهور و با ظاهری نوین و منطبق بر استانداردهای پژوهشیِ روز به چاپ رسید. اما از بدِ حادثه، برای پی بردن به عیار علمی آن، تورقِ چند صفحه کفایت میکند! اگر از این ضعفِ مفرط بگذریم که تمام منابع این کتابِ قطور از عدد انگشتان دو دست تجاوز نمیکند و در واقع چیزی جز خلاصهبرداری و گزینشی سطحی از چند تذکره معروف (همچون تذکره نصرآبادی، سخنوران نامی معاصر ایران، تاریخ تکایا و عزاداری قم و...) نیست، از اشتباهات فاحش تاریخی آن به هیچ روی نمیتوان چشمپوشی کرد؛ بهگونهای که مثلاً در فصل مربوط به شاعران قرن یازدهم، شرح حال شاعری ذکر شده که در همان متنِ کتاب تصریح شده متعلق به قرن نهم یا دهم است! شاید تنها «حمل به صحت» در این ماجرا آن باشد که گمان کنیم این اثر اساساً توسط شخصِ مؤلف (که نامش بر جلد نقش بسته) تألیف نشده و دیگرانی به نام ایشان آن را انتشار دادهاند.
درست در همین نقطه است که تفاوتِ تتبع گسترده، دقت نظر، انس با میراث مکتوب (بهویژه نسخ خطی) و رنجِ سالیانه پژوهشگرانِ اصیل، با چنین آثارِ پرطمطراق اما میانتهی، به روشنی آشکار میگردد.
به تازگی ۳ اثر جدید (که البته ۲ عنوان از آنها پیشتر انتشار یافتهاند و اکنون با اضافات منتشر شدهاند) از استاد رستاخیز، توسط «انتشارات پژوهش متون» در قم با فروست «مطالعات ادب شیعی» انتشار یافته است که هر کدام میتواند الگویی برای پژوهشگران عرصه اشعار آیینی باشد. ضمن تبریک به مؤلف کوشا و ناشر محترم، دوست عزیز و فرهیخته جناب آقای محمدحسن حاجیباقریان برای انتشار این آثار با ظاهری شکیل و چشمنواز، به معرفی اجمالی این ۳ اثر میپردازیم:
1- هفت آسمان: سیری در هفت بند ماندگار حسن کاشی در مدح و ستایش امیرالمؤمنین علیبنابیطالب علیه السلام و مجموعه شصت و شش هفت بند و چند نمونه تضمین و تخمیس به اقتفای آن – گردآوری و تصحیح: سید عباس رستاخیز- قم: پژوهش متون، 1404ش، وزیری، 434ص.
طبعآزمایی شاعران به اقتفای سرودههای یکدیگر از سنتهای معمول ادبی است. این سنت که در زمینه اشعار آیینی نیز به چشم میخورد نشانگر اهمیت بازتاب گسترده شعر یک شاعر است و زمینهای را برای پژوهش و گردآوری اشعار شاعرانی که به اقتفای یک سروده رفتهاند، فراهم می کند. به عنوان مثال شهرت و اهمیت دوازده بند محتشم کاشانی در رثای سیدالشهداء علیه السلام سبب شد تا شاعران بسیاری تا به امروز به اقتفای آن رفته و طبع خود را بیازمایند که برخی از این اشعار تا کنون در دو پژوهش مستقل انتشار یافته است: (محتشمنامه: گزیدهی ترکیب بندهای عاشورایی در استقبال محتشم کاشانی – تحقیق و تألیف: مهدی امین فروغی – تهران: نشر فرهنگ اسلامی، 1394ش، وزیری، 548ص. ؛ به عیّوق میرسد: بازتاب بند دوم ترکیببند محتشم کاشانی در شعر عاشورایی – تحقیق و تدوین: جواد هاشمی «تربت» - تهران: محمل، چاپ دوم، 1401ش، وزیری کوچک، 416ص.)
«هفت آسمان»، پژوهشی در بازتاب منظومه هفتبند مولانا حسن کاشی در ادبیات فارسی است. هفتبند کاشی یکی از تأثیرگذارترین اشعار ولایی است که در طول هفت قرن گذشته، شاعران بسیاری به اقتفای آن طبعآزمایی کردهاند. اهمیت این منظومه در قرون گذشته به حدی است که دو بیت از آن در ایوان طلای حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منقوش شده است. این کتاب که ریشه در تلاشهای زندهیاد سعید هندی دارد، با پیگیری ۱۵ ساله سید عباس رستاخیز در کتابخانههای ایران، شبهقاره و افغانستان به ثمر نشسته است. ویژگی قابل توجه این پژوهش، گردآوری ۶۵ هفتبند از ۵۸ شاعر در یک گستره زمانی ۷۰۰ ساله و 1 تضمین و 7 تخمیس از 8 شاعر مختلف از قرن سیزدهم هجری قمری است.
این اثر که با مقدمهای از ناشر، یادداشتی از جناب استاد رسول جعفریان، مقدمه تحقیق دربارۀ عدد هفت در قلمرو تمدن بشری، زندگینامۀ حسن کاشی به روایت شادروان دکتر سعید هندی، زندگینامۀ [مختصر] شاعران استقبال کننده از مولانا حسن کاشی همراه شده عملاً به یک «تذکره» ارزشمند از شاعران ادب شیعی بدل شده و تبویب تاریخی آن، سیر تطور و جغرافیای ادبیات شیعی را به روشنی نمایان میکند. نمایههای مندرج در پایان کتاب (شامل: آیات قرآنی و احادیث و عبارات عربی، شهرها و مکانها و فهرست اعلام) و فهرست منابع و مآخذ نیز راهنمای پژوهشگران است.
3- دیوان حسن کاشی (با بازنگری و افزودهها): کمالالدین حسن بن محمود کاشی (شاعر و عارف شیعی سدۀ 7-8 ق) - به کوشش: سید عباس رستاخیز ، مقدمه: حسن عاطفی – قم: پژوهش متون، 1404، وزیری، 312ص.
دومین اثر، ویراست جدید «دیوان حسن کاشی» (در قالب مجموعه مطالعات ادب شیعی 2) است. کمالالدین حسن بن محمود کاشی، شاعر و عارف سده هفتم و هشتم، از پیشگامانی است که تمام همت خود را وقف مدح اهلبیت عصمت و طهارت علیهم السلام و به ویژه امیرالمؤمنین علیه السلام کرد؛ تا جایی که میرزا عبدالله افندی ترویج مکتب تشیع در ایران را وامدار حسن کاشی، علامه حلی و محقق کرکی دانسته است (ریاض العلماء، ج1، صص348-349.)
[استاد رسول جعفریان در سفرنامۀ خود به نجف در جریان دیدارش با آیتالله سیستانی در تاریخ 12 فروردین 1389ش. مینویسد: از دیوان حسن کاشی ستایش کردند و این که در مقدمه آمده است که سه نفر در تشیع ایران نقش داشتند: حسن کاشی، علامه حلی و محقق کرکی. ... از زهد شیخ حسن تعریف کردند و این که با این همه چطور قبر ایشان در سلطانیه کنار قبر خدابنده است. عرض کردم خدابنده خیلی به وی ارادت داشته است. مقالات تاریخی: دفتر نوزدهم و بیستم، ص269.]
این اثر که بر اساس 7 نسخه خطی تصحیح شده، نقطه قوت و تمایز آن با چاپ قبلی کتاب استفاده از نسخه نویافته دیوان حسن کاشی (موجود در کتابخانه ملی ش32905) و دیگر جنگها و مجموعههای خطی است که در آنها اشعاری از حسن کاشی ذکر شده است که حاصل آن اضافه شدن 15 قصیده و 1 ترکیببند به دیوان کاشی است. ذکر اختلافات و نسخهبدلها در پاورقی نیز از جمله مزایای این چاپ است.
این چاپ که با مقدمهای از ناشر، پیشگفتار مؤلف، یادداشت استاد دکتر رسول جعفریان بر چاپ اول کتاب و مقدمه مفصل استاد حسن عاطفی [دربارۀ شرح حال حسن کاشی] و نمونهای از تصاویر نسخ خطی دیوان کاشی همراه شده است بیش از پیش آن را قابل استفاده کرده است. فصل اول این دیوان به ذکر «قصاید»، فصل دوم «مسمّط، مخمسّ، مسدّس، مربّعات» و فصل سوم آن به «غزلیات و رباعیات» اختصاص دارد.
نمایههای پایانی (شامل: آیات قرآنی و احادیث نبوی، نامها و خاندانها، جایها، انواع حیوانات و پرندگان، صور بلاغی) و منابع و مآخذ نیز در مطالعۀ بهتر کتاب مددکار است.
3- منتخبالاشعار فی مناقب الابرار: گردآوری و تصحیح: سید عباس رستاخیز – مقدمه: رسول جعفریان – قم: پژوهش متون، 1404ش.، وزیری، 3ج: ج1: 711ص.، ج2: 708ص.، ج3: 696ص. [2115ص.]
سومین اثر، مجموعه گرانسنگ «منتخبالاشعار» است که گزیدهای ناب از اشعار منتشرنشده بزرگان شعر کهن فارسی در تحمیدیه، نعت پیامبر اکرم و مناقب ائمه اطهار علیهم السلام را در بر میگیرد.
این کتاب که پیش از این در سال 1382ش. توسط انتشارات عرفان در 2 مجلد به چاپ رسیده بود اکنون در سه جلد و بالغ بر ۲۱۰۰ صفحه با تجدیدنظر کلی، رفع اغلاط پیشین و افزودههای بسیار چشمگیر به زیور طبع آراسته شده است. نقطه عطف و ارزش بیبدیل این مجموعه، استخراج و انتشار اشعار آیینی بیش از 120 تن از شاعران کهن است که برخی از آنها برای نخستین بار از دل نسخههای خطی بیرون کشیده شدهاند؛ که از جمله آنها میتوان به قصاید و ترکیببندهای چاپنشدهای از جامی، فضولی بغدادی، سلیمی تونی، عطار نیشابوری و... اشاره کرد. مؤلف قبل از ذکر سرودههای هر کدام از شاعران به بیان شرح حال مختصری از آنان پرداخته است. گردآورندۀ اثر در جلد سوم به ذکر «منتخب قصاید» و «ترکیببند، ترجیعبندها و مثنویها» پرداخته است.
مقدمه مفصل استاد دکتر رسول جعفریان در بیش از 30 صفحه (بر چاپ اول این کتاب که در این چاپ نیز درج شده است) به بررسی سیر تاریخی منقبتسرایی از صدر اسلام تا دوره صفویه پرداخته و وزن علمی این مجموعه را دوچندان کرده و آن را به گنجینهای بینظیر برای پژوهشگران ادبیات آیینی تبدیل نموده است. [این مقدمه به صورت مقاله با عنوان «مروری بر منقبت امامان علیهم السلام در شعر فارسی» در نشریة مشکوة، بهار 1382ش.، ش مسلسل 78، صص 78-100 نیز به چاپ رسیده است.]
نظر شما