سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- کتاب «تقی ارانی و گذشتهنگری در پرتو حال؛ جستارها و گفتوگوها» نوشته یونس جلالی و حمیدرضا یوسفی از سوی انتشارات مان کتاب منتشر شد.
این کتاب بهنوعی «بعدالتحریر» یا «ذیل»ی است بر کتاب «تقی اِرانی: یک زندگی کوتاه» نوشته یونس جلالی که از سوی نشر مرکز منتشر شده است. بهزعم جلالی، برخلاف روال آن کتاب که شخصیت داستان را در بستر وقایع تاریخی برجسته میکند، مطالب کتاب حاضر در پی واکاوی بستر تاریخیای هستند که زندگی قهرمان داستان تنها یکی از تجلیات آن است. بنابراین، آنچه بهخاطر رعایت رسم زندگینامهنویسی در کتاب پیشین عمداً متراکم و کمرنگ شده بود در اینجا پررنگتر و موسعتر شده است.
ارانی، کنشگر فکری در بستر تاریخی و اجتماعی
کتاب تقی ارانی و گذشته نگری در پرتو حال تلاشی است برای بازخوانی یکی از چهرههای بحثبرانگیز و تأثیرگذار تاریخ معاصر ایران؛ شخصیتی که نام او اغلب در روایتهای ایدئولوژیک، سیاسی یا اسطورهسازانه خلاصه شده است. یونس جلالی و حمیدرضا یوسفی در این اثر میکوشند از این قالبهای تثبیتشده فاصله بگیرند و تقی ارانی را نه صرفاً بهعنوان یک نماد، بلکه بهعنوان یک کنشگر فکری در بستر تاریخی و اجتماعی زمانهاش بررسی کنند.
اندیشهها، کنشها و جایگاه تاریخی تقی ارانی
کتاب تقی ارانی و گذشته نگری در پرتو حال به بررسی اندیشهها، کنشها و جایگاه تاریخی تقی ارانی در بستر تحولات فکری و سیاسی ایران میپردازد. محور اصلی کتاب، بازخوانی انتقادی تصویر رایج از ارانی است؛ تصویری که در طول دههها، تحت تأثیر روایتهای سیاسی و ایدئولوژیک شکل گرفته و تثبیت شده است. این کتاب با لحنی تحلیلی و آکادمیک نوشته شده، اما تلاش شده از پیچیدگی غیرضروری پرهیز شود. ساختار کتاب مبتنی بر فصلبندی موضوعی است؛ بهگونهای که هر بخش به یکی از ابعاد فکری، تاریخی یا تفسیری مربوط به تقی ارانی میپردازد.
نویسندگان تلاش میکنند نشان دهند که ارانی را نمیتوان جدا از شرایط تاریخی، فضای فکری زمانه و محدودیتهای اجتماعی دورهاش فهمید. کتاب به جای تمرکز بر روایت خطی زندگی، بر مسئله چگونه خواندن گذشته از منظر حال متمرکز است. به همین دلیل، مخاطب با تحلیلی روبهروست که هم به تاریخ وفادار است و هم از پرسشهای معاصر غافل نمیماند. این رویکرد باعث میشود کتاب بیش از آنکه پاسخی قطعی ارائه دهد، خواننده را به تأمل و بازاندیشی دعوت کند.
نویسندگان از ترکیب تحلیل متنی، ارجاع به زمینه تاریخی و نقد روایتهای موجود استفاده میکنند. این شیوه نگارش باعث شده کتاب بیشتر به یک جستار پژوهشی نزدیک باشد تا یک متن صرفاً تاریخی. از آنجا که کتاب تقی ارانی و گذشته نگری در پرتو حال در حوزه تاریخ اندیشه و پژوهش فکری قرار میگیرد، بحث شخصیتپردازی داستانی یا روایت رمانگونه در آن مطرح نیست و تمرکز اصلی بر تحلیل مفاهیم و دیدگاههاست.
مطالب کتاب حاضر را میتوان به چهار دسته تقسیم کرد:
گفتوگوی بلند حمیدرضا یوسفی و یونس جلالی، متنی که برای اولین بار است که منتشر میشود و بیش از نیمی از کتاب را در برمیگیرد.
سخنرانیهای جلالی در مؤسسات و کشورهای گوناگون، که متنشان برای بازنشر در این کتاب حک و اصلاح شده است.
دو گفتوگوی مطبوعاتی با جلالی که پیشتر در نشریات منتشر شدهاند و در اینجا صورت ویراسته آن آمده است.
جستاری از حمیدرضا یوسفی که از جنبههای تازهای به زندگی و کارنامه تقی اِرانی پرداخته است.
فهم تقی ارانی در پرتو پرسشهای امروز معنا مییابد
مسئله محوری کتاب، نسبت میان گذشته و حال است: اینکه چگونه میتوان با نگاهی امروزین به سراغ یک چهره تاریخی رفت، بدون آنکه در دام قضاوتهای شتابزده یا بازتولید روایتهای کلیشهای افتاد. نویسندگان با اتخاذ رویکردی تحلیلی و انتقادی، تلاش میکنند نشان دهند که فهم تقی ارانی تنها در پرتو پرسشهای امروز معنا پیدا میکند. همین رویکرد است که کتاب را از یک زندگینامه ساده یا روایت تاریخی خطی متمایز میکند و آن را به متنی تحلیلی برای خواننده جدی تاریخ اندیشه تبدیل میسازد.
یونس جلالی و حمیدرضا یوسفی هر دو از پژوهشگران حوزه تاریخ اندیشه و فلسفه در ایران معاصر هستند. تمرکز اصلی آثار آنها بر تحلیل جریانهای فکری، بازخوانی متون و شخصیتهای تأثیرگذار و بررسی نسبت اندیشه با زمینههای اجتماعی و تاریخی است. این پیشزمینه پژوهشی به آنها امکان داده تا در کتاب تقی ارانی و گذشته نگری در پرتو حال از سطح روایتهای توصیفی عبور کنند و تحلیلی مبتنی بر خوانش انتقادی ارائه دهند. جایگاه نویسندگان در حوزه مطالعات فکری، باعث شده این کتاب بیشتر مورد توجه مخاطبان دانشگاهی و علاقهمندان جدی تاریخ معاصر قرار بگیرد. آنها بهجای داوری ارزشی یا اسطورهسازی، بر روششناسی خواندن گذشته تأکید دارند؛ رویکردی که در سالهای اخیر در پژوهشهای تاریخنگارانه اهمیت بیشتری یافته است.
کتاب تقی ارانی و گذشتهنگری در پرتو حال برای علاقهمندان تاریخ معاصر ایران، پژوهشگران حوزه اندیشه و علوم انسانی و دانشجویانی که به مطالعات انتقادی تاریخ علاقه دارند، گزینهای مناسب است. همچنین خوانندگانی که به دنبال درک عمیقتر از نسبت میان گذشته و حال هستند و از روایتهای سادهانگارانه رضایت ندارند، میتوانند از این کتاب بهره ببرند. این اثر برای مخاطب عمومی کنجکاو نیز قابل استفاده است، به شرطی که آمادگی مواجهه با متنی تحلیلی را داشته باشد.
نقش مهم ارانی در شکلگیری گفتمان چپ و اندیشه انتقادی در ایران
تقی ارانی از چهرههای اثرگذار و بحثبرانگیز تاریخ فکری و سیاسی ایران در دهههای آغازین قرن چهاردهم شمسی است؛ روشنفکری تحصیلکرده در علوم جدید که نقش مهمی در شکلگیری گفتمان چپ و اندیشه انتقادی در ایران داشت. او با تأکید بر عقلانیت، علمگرایی و نقد ساختارهای فکری و اجتماعی زمانه خود، کوشید پیوندی میان دانش مدرن و مسائل جامعه ایران برقرار کند. جایگاه ارانی بیش از آنکه صرفاً سیاسی باشد، در تاریخ اندیشه معاصر ایران معنا پیدا میکند؛ جایی که تلاشهای فکری او الهامبخش نسلهای بعدی روشنفکران و فعالان فکری شد.
تقی ارانی در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۱۶ در منزلش در تهران توسط پلیس رضاشاه دستگیر شد. شنبه بود، روزی که ادارات منجمله وزارت صنایع پس از تعطیلی جمعه کار خود را از سر میگرفتند. او با مادر و خواهر کوچکش که هفدهساله بود، زندگی میکرد. گماشتهای داشتند که چهل و اندی سن داشت و بیش از بیست سال بود که در منزل آنها کار میکرد. خواهران دیگر ارانی ازدواج کرده بودند و به سبب شغل همسرشان در جنوب زندگی میکردند.
ارانی در سال ۱۲۸۰ در تبریز متولد شده و تا دهسالگی آنجا به سر برده بود. سپس با مادر و دو خواهر کوچکش به تهران آمده بود؛ یعنی قبل از شروع جنگ جهانی اول (۱۲۹۳ ـ ۱۲۹۷) که به غرب ایران بهویژه آذربایجان و تبریز که مرکز ایالت بود، هم کشیده شده بود. او پس از اتمام دوره دبیرستان وارد مدرسه طب شد که دورهای دوساله بود و پس از اتمام این دوره (مرداد سال ۱۳۰۱) راهی برلین شد. ششسال و نیم در برلین ماند؛ در اوج رونق جمهوری وایمار که پس از فروپاشی سلطنت در آلمان در خاتمه جنگ اول پایهگذاری شده بود؛ دورانی که ایران با سقوط قاجار و ظهور پهلوی دستخوش تغییر سلسله بود. در این دوران ارانی به دستاوردهای چشمگیری در علوم پایه (فیزیک و شیمی)، روانشناسی و شرقشناسی نایل آمد و با شخصیتهای بارزی در این زمینهها و حیات سیاسی جمهوری وایمار از نزدیک آشنا شد.
با وجود این در دی ۱۳۰۷ بهناچار برلین را ترک کرد؛ زیرا درگیر فعالیتهای سیاسی شده بود. گرچه این فعالیتها علنی نبودند؛ اما شک و شبهه نسبت به او تقویت و به اخراج از آلمان تهدید شده بود. دولت آلمان برای حفظ روابط تجاری با ایران که رو به رشد بود، از تبانی با سفارت ایران و تعقیب مخالفین نظام در خاک آلمان رویگردان نبود. ارانی برای رفع شک و شبهه داوطلبانه به ایران بازگشت و برای مدت پنجسال زندگی آرامی داشت که حول فعالیتهای حرفهایاش میچرخید. حال که بیش از هشت سال از بازگشت او به وطن میگذشت و شهرتی هم بههم زده بود، از جمله احراز سمت معاونت وزارت صنایع، خود را در مخمصه مییافت؛ انگار با یک دور قمری به نقطه اول بازگشته بود.
کتاب «تقی ارانی و گذشتهنگری در پرتو حال؛ جستارها و گفتوگوها» نوشته یونس جلالی و حمیدرضا یوسفی در ۲۷۰ صفحه و قیمت ۲۹۷ هزار تومان از سوی انتشارات مان کتاب منتشر شد.
نظر شما