سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - جواد کاموربخشایش: دکتر محمدجعفر یاحقی، پژوهشگر، نویسنده، مدیر قطب علمی فردوسیشناسی و ادبیات خراسان، استاد برجسته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد و از شاهنامهپژوهان و استوانههای ادبیات فارسی است. نقش ایشان در شناساندن فردوسی و شاهنامه و نیز خطه حماسهسرایی ایران، خراسان، کمنظیر است. او که عمری را در احیا و شناساندن فرهنگ و ادبیات این سرزمین گذرانده، در 1326 در محله سردشت فردوس زاده شد. پدرش محمدحسن نام داشت. «پدرم فرزند ارشد خانوادهای زودگذر بوده است با برادری کوچکتر و بدون خواهر. او رشته کار و کاسبی پدرش را میگیرد و در همان جوانی به لقمه نانی میرسد. آن زمانها در شهر دور افتاده ما مدرسه و کلاسی نبود. اگر هم بود محدود بود و پدر، این پسر ارشد آخوند ملا خورشید، گویا مقدمات مکتب و سواد قرآن را نزد مادر و دیگر آخوند مکتبیهای زنانه شهر یاد گرفت» ( آن سالها، 1/76) همین پیشینه تحصیلی پدر و مادر و مادربزرگ یاحقی، در شیوه تربیت و آموزش او تأثیر مهمی داشت.
یاحقی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در زادگاهش گذراند. او در کتاب خاطراتش که با عنوان آن سالها منتشر شده خاطرات زیادی از دبیرستان فردوسی زادگاهش روایت میکند و از عشق و علاقهاش به ادبیات و شعر و هنر چنین میگوید: « بخشی از زندگی من در مدرسه معنی و مفهوم خود را باز مییافت. وقتی به کلاس درس قدم میگذاشتم باغ و گوسفند را از یاد میبردم و تنها به کلاس و درس میاندیشیدم. پس در قلمرو مدرسه هم رویاها و آرزوهایی در چشمانداز من قرار میگرفت. وقتی شعری از بر میکردم سبکی خاصی به من دست میداد و در عالمی از احساس و هیجان شناور میماندم.» ( آن سالها، 1/372)
در سال۱۳۴۵، به قصد ادامه تحصیل به مشهد رفت و در سال ۱۳۴۶ با کسب رتبه اول در کنکور در رشته ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد پذیرفته شد.
سال1347 زلزله ای ویرانگر فردوس و شهرها و روستاهای اطراف را به شدت خراب کرد و خانواده یاحقی هم به ناچار از فردوس به مشهد کوچ کردند.
یاحقی پس از پایان دوره لیسانس، در سال ۱۳۵۰ به عنوان رتبه اول در کنکور فوق لیسانس زبان و ادبیات فارسی دانشگاه مشهد پذیرفته شد. در سال ۱۳۵۴ با درجه ممتاز از پایاننامه خود دفاع کرد و به پیشنهاد دکتر غلامحسین یوسفی به عنوان استاد در بخش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی استخدام شد. همان زمان در دوره دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران با رتبه اول پذیرفته شد و همزمان با تدریس در دانشگاه فردوسی، در دوره دکتری به تحصیل پرداخت. از استادان و مربیان یاحقی میتوان به این شخصیتها اشاره کرد: دکتر احمدعلی رجایی، دکتر غلامحسین یوسفی و دکتر علی شریعتی.
او میگوید: «دوره دکتری را در تهران گذراندم. در تهران با افراد دیگری برخورد کردم؛ با دکتر سید جعفر شهیدی، دکتر عبدالحسین زرینکوب که آن زمان مدیر گروهمان بود، با دکتر ذبیحالله صفا (استاد ممتاز دانشگاه تهران) با دکتر پرویز خانلری و دکتر سادات ناصری نیز درس داشتم. به نظر من، آدم از هر طیفی، چیزی را فرا میگیرد. مثلاً از دکتر شریعتی، نگاه مدرن دینی و برداشت نوین از دیانت و اجتماعیات را یاد گرفتم و با تفسیر و تحلیل مسائل روز آشنا شدم. مأخذشناسی و منابع ادبی و تحقیقات وسیع ادبیات را از دکتر غلامحسین یوسفی دارم. از دکتر احمدعلی رجایی بخارایی، ذوق ادبی و شیوه برخورد و نگاه نو به آثار ادبی کهن را آموختم. این افراد در دانشکده ادبیات مشهد، ترکیب خوبی بودند که باعث شدند بعد، در دوره فوق لیسانس با دیدگاههای شادروان جواد حدیدی و ادبیات غرب آشنایی پیدا کنم. مجموع اینها میشد یک دستاورد فرهنگی که میتوانست در شخصیت من مؤثر باشد.»
وی در سال ۱۳۵۶، با خانم خدیجه بوذرجمهری، عضو هیأت علمی گروه جغرافیای دانشگاه فردوسی ازدواج کرد. در سال ۱۳۵۹ از پایاننامه دکتری خود در دانشگاه تهران با درجه ممتاز دفاع کرد. پایاننامه دکتری وی به سرپرستی دکتر یوسفی و مشاوره دکتر مهرداد بهار در موضوع فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات داستانی بود. او در سالهای 1362 و1367 و ۱۳۷۲ به مرتبه استادیاری و دانشیاری و استادی ادبیات فارسی ارتقا یافت و از دی ماه ۱۳۸۱ مدیریت قطب علمی فردوسیشناسی و ادبیات خراسان را به عهده گرفت.
یاحقی از شهریور 1364 به مدت یک سال برای استفاده از فرصت مطالعاتی به انگلستان رفت و در دانشگاه کمبریج به مطالعات خود ادامه داد. سال 1367 بار دیگر به دعوت دانشگاه آکسفورد یک ماه در کتابخانه بادلیان سرگرم تحقیق بود، در همان سال به مرتبه دانشیاری رسید. از مهر 1369 به دعوت دانشگاه مطالعات خارجی توکیو به ژاپن رفت و یک سال در توکیو به تدریس زبان و ادبیات فارسی مشغول بود. در پاییز 1372 به مرتبه استادیاری رسید و از همان زمان به سمت پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی منصوب شد. چند ماه بعد مسئولیت تحصیلات تکمیلی آن دانشکده نیز به او واگذار شد.
سال 1375 به پیشنهاد وی «مرکز خراسانشناسی» وابسته به آستان قدس رضوی تأسیس شد و او از همان آغاز به عنوان مدیر عامل این مرکز منصوب شد.
بخش دیگری از فعالیتهای محمدجعفر یاحقی با افتتاح «مؤسسه فرهنگی و هنری خردسرای فردوسی» در دیماه ۱۳۸۴ در مشهد کلید خورد. این مرکز که در بلوار معلم واقع شده بود علاوه بر برگزاری سمینارها و گردهماییهای مختلف علمی و پژوهشی، تاکنون همکاریهای فرهنگی فراوانی با دیگر مؤسسات علمی و پژوهشی از جمله مؤسسه آموزش عالی عطار به انجام رسانده است.
یاحقی کار تحقیق و نوشتن را از سال 1349 در ارتباط با آستان قدس رضوی آغاز کرد و در همان زمان شالوده کتابی با عنوان فرهنگنامه قرآن پیریزی گردید و مسئولیت علمی آن به وی واگذار شد. این کتاب سرانجام به همت و سرپرستی او بعد از انقلاب اسلامی تکمیل گردید و در پنج جلد منتشر و به عنوان کتاب برگزیده، برنده جایزه کتاب سال شد.
وی از سال 1363 که بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس تأسیس شد با سمت مدیر گروه فرهنگ و ادبیات مشغول تحقیق شد. او همزمان با تدریس در دورههای سهگانه کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترای زبان و ادبیات فارسی در کنفرانسهای داخلی و خارجی شرکت کرده است.
کتاب پاژ در 5 جلد، راهنمای نگارش و ویرایش، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، دیبای خسروانی، اقلیمهای دیگر، آن سالها، چون سبوی تشنه، فرهنگ نامآوران خراسان، فرهنگ قرآنی در 5 جلد، تفسیر ابوالفتوح رازی در 20 جلد، جویبار لحظهها، تفسیر تاریخ، یادنامه بیهقی و سخن آشنا از جمله تألیفات دکتر یاحقی است.
علاوه بر اینها، یاحقی در انجمنها و مؤسسات زیادی هم عضویت داشته است از جمله: عضویت در فرهنگستان زبان و ادب فارسی از اردیبهشت ۱۳۸۸، عضویت در شورای عالی گسترش زبان فارسی در خارج از کشور، عضویت در هیئت ممیزه دانشگاه فردوسی مشهد، عضویت در هیئت مدیره انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ریاست هیئت مدیره و مدیر عامل مؤسسه فرهنگی فرهنگسرای فردوسی، عضویت در هیئت مؤسس مجمع مشهدپژوهان، مدیریت مرکز پژوهشهای آسیای مرکزی دانشگاه فردوسی مشهد.
وی همچنین عضو هیئت تحریریه پنج مجله داخلی و دو مجله خارجی بوده است: مجله علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه شیراز، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، مجله گوهر گویا وابسته به انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، مجله نامه پارسی وابسته به شورای گسترش زبان و ادب فارسی، فصلنامه رودکی وابسته به رایزنی جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان، مجله کمند کویته پاکستان.
در اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۷ و به پاس شصت سال فعالیتهای علمی مستمر استاد، طی مراسمی به دست بنیاد نخبگان استان خراسان رضوی، دانشگاه فردوسی مشهد و شهرداری این شهر، کاشی ماندگار، بر سر در منزل او نصب شد.
ایشان در آذرماه سال 1399 طی حُکمی به عنوان استاد ممتاز دانشگاه فردوسی مشهد معرفی گردید. این نویسنده و پژوهشگر مشهور در حال حاضر به عنوان رئیس قطب علمی تحقیقات فردوسیشناسی همچنان به تحقیق و پژوهش در حوزه فرهنگ و ادبیات فارسی به ویژه ادبیات حماسی ایران مشغول است. او در دورهای هم فصلنامه پاژ و نیز مجله خراسان پژوهی را راه اندازی کرده بود که البته این نشریات عمر طولانی نداشتند.
محمدجعفر یاحقی، سالها دربارۀ فردوسی پژوهش کرده و در زمینههای مختلف، از تألیف و تصحیح و ترجمه، بیش از ۶۲ عنوان کتاب و بیشتر از ۳۴۰ مقاله، منتشر کرده و برای آنها وقت گذاشته است.
استاد یاحقی خاطرات زندگی اش را در دو مجلد با نام آن سالها منتشر کرده است. این دو مجلد شامل بخشی از خاطرات او از دوران کودکی تا دوران دانشجویی است. مقدمه این خاطرات را هم شهزاده سمرقندی نویسنده معروف تاجیکستانی نوشته است. او در این مقدمه از استاد یاحقی به عنوان گنج گرانقدر خراسان نام برده است.
آثار استاد محمدجعفر یاحقی:
- تفسیر شنقشی، گزارهای از بخشی از قرآن کریم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۵
- اقلیمهای دیگر، مشهد، چاپخانه دانشگاه فردوسی، ۱۳۶۲
- تاریخ سیسیل در دوره اسلامی، اثر عزیز احمد، ترجمه از انگلیسی، با همکاری نقی لطفی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲
- راهنمای نگارش و ویرایش، با همکاری دکتر محمدمهدی ناصح، مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۶۳ (چاپ ۲۳، ۱۳۸۴)
- ترجمه قرآن ری، تهران، مؤسسه فرهنگی رواقی، ۱۳۶۴
- روضالجنان و روحالجنان فی تفسیرالقرآن (تفسیر ابوالفتوح رازی)، مشهد، با همکاری دکتر محمدمهدی ناصح، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۲۰ جلد، ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۶ (چاپ سوم، ۱۳۸۳)
- نهایةالمسؤول فی روایهالرسول، (تصحیح)، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۶
- تاریخ تفکر اسلامی در هند، اثر عزیز احمد، ترجمه از انگلیسی، با همکاری نقی لطفی، تهران، کیهان- انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷
- سوگنامه سهراب، تهران، توس، ۱۳۶۸
- سرو و تذرو، از نثاری تونی، (تصحیح)، تهران، سروش، ۱۳۶۸
- فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، تهران، سروش- مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۹ (چاپ دوم، ۱۳۷۵)
- تاریخ ادبیات ایران، کتاب درسی برای دوره دبیرستان، تهران، وزارت آموزش و پرورش، ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۲
- بهین نامه باستان، خلاصه شاهنامه فردوسی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۶۹ (چاپ پنجم، ۱۳۷۶)
- جزیره بیآفتاب، گزارش سفر یک ساله به انگلستان و اروپای غربی، مشهد، چاپخانه دانشگاه فردوسی، ۱۳۷۱
- آن سالها، یادهای کودکی و نوجوانی، دفتر نخستین، مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱
- فرهنگنامه قرآنی، فرهنگ برابرهای فارسی واژههای قرآن براساس ۱۴۲ قرآن خطی محفوظ در کتابخانه آستان قدس رضوی، مشهد، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، ۵ جلد، ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۶ (چاپ سوم: ۱۳۸۳)
- فردوس/تون، تاریخ و جغرافیا، با همکاری خدیجه بوذرجمهری، مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۳
- راهنمای توس و سخنی درباره فردوسی و شاهنامه، مشهد، انتشارت پاژ، ۱۳۷۳
- دیبای خسروانی، کوتاه شده تاریخ بیهقی، با همکاری مهدی سیدی، تهران، جامی، ۱۳۷۳ (چاپ ششم، ۱۳۸۴)
- چون سبوی تشنه، ادبیات معاصر، تهران، جامی، ۱۳۷۴ ،چاپ پنجم، ۱۳۷۷
- پاژ، زادگاه فردوسی، مشهد، انتشارت پاژ، ۱۳۷۴
- از جیحون تا وخش، گزارش سفر به ماوراءالنهر، با همکاری مهدی سیدی، مشهد، مرکز خراسان شناسی، ۱۳۷۸
- جویبار لحظهها، جریانهای ادبیات معاصر، تهران، جامی، ۱۳۷۸ ،چاپ دهم، ۱۳۸۶
- فرهنگ نامآوران خراسان، مشهد، به نشر، ۱۳۸۲
- تاریخ بیهقی، مشهد، انتشارات دانشگاه فردوسی، ۱۳۸۳
- سخن آشنا یادنامه بدیعالزمان فروزانفر، شیراز، انتشارات داستانسرا، ۱۳۷۳
- پردگیان خیال به همراه دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی، مشهد، ۱۳۸۴
- فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی، تهران، انتشارات فرهنگ معاصر، ۱۳۸۶
این کتاب در دومین جشنواره بینالمللی فارابی کتاب برگزیده اعلام شد و وی به دریافت لوح تقدیر نایل آمد. - یادنامه ابوالفضل بیهقی، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، چاپ چهارم، ۱۳۸۶
- تاریخ الأدبالفارسیةالمعاصر ترجمه ندی حسون، دمشق، ۲۰۰۵
- تاریخ بیهقی با همکاری مهدی سیدی، انتشارات سخن 1388( کتاب فصل جمهوری اسلامی 1389
- از پاژ تا دروازه رزان، تهران انتشارات سخن 1388( کتاب تشویقی انجمن قلم ایران 1369)
- زین دایره مینا: گشت و گذارهای علمی و فرهنگی، تهران انتشارات سخن، 1388
- ارجنامه غلامحسین یوسفی، تهران میراث مکتوب 1388
*نظر به اهمیت معرفی و الگوسازی شخصیتهای علمی و فرهنگی اثرگذار، دفتر تکریم و الگوسازی بنیاد ملی نخبگان با همکاری خبرگزاری ایبنا، اقدام به نگارش مقالاتی به قلم جواد کاموربخشایش کرده است. در هر مقاله به معرفی یکی از این مفاخر علمی پرداخته میشود.
نظر شما