به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اصفهان، سومین نشست از سلسله نشستهای تخصصی مدرس ابنسینا، به بازخوانی یکی از کمتر بررسیشدهترین ابعاد اندیشه شیخالرئیس ابوعلی سینا اختصاص یافت؛ نشستی که با عنوان اخلاق در گذر عمر از منظر ابنسینا و با سخنرانی فروغالسادات رحیمپور، دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان، در مدرسه تاریخی ابنسینا برگزار شد؛ مکانی که بنا بر شواهد تاریخی، ابوعلی سینا سالهای زیادی از دوران تدریس و تألیف خود را در آن سپری کرده است.
این نشست، بخشی از یک پروژه فکری و کتابمحور برای بازخوانی میراث مکتوب ابنسینا در نسبت با مسائل انسان معاصر بود؛ میراثی که عمدتاً از خلال آثار بنیادینی چون شفا، نجات، اشارات و تنبیهات و قانون در طب به ما رسیده و هنوز ظرفیتهای فراوانی برای تفسیرهای نو و میانرشتهای دارد.
رحیمپور در ابتدای سخنان خود با اشاره به جایگاه ابنسینا در تاریخ اندیشه اظهار کرد: ابنسینا تنها یک فیلسوف نظری یا طبیب بالینی نیست، بلکه متفکری است که در آثار مکتوب خود، تصویری جامع از انسان ارائه میدهد؛ انسانی که همزمان موضوع فلسفه، اخلاق، پزشکی، جامعهشناسی و تربیت است. از این منظر، اخلاق در اندیشه ابنسینا نه یک مبحث حاشیهای، بلکه یکی از محورهای بنیادین فهم انسان است.
وی با تأکید بر اینکه موضوع اخلاق در گذر عمر کمتر بهصورت مستقل در مطالعات سینوی بررسی شده است، افزود: با وجود آنکه ابنسینا در آثار مختلف خود، بهویژه در متون منطقی، طبیعی و پزشکی، بارها به تفاوتهای رفتاری و خلقی انسان در سنین مختلف اشاره کرده، این اشارات کمتر در قالب یک نظریه منسجم اخلاقی خوانده شدهاند. این در حالی است که با گردآوری و تحلیل این دادههای پراکنده، میتوان به یک دستگاه فکری منسجم در باب اخلاق سنمند دست یافت.
اخلاق، انسانشناسی و متن؛ پیوندی بنیادین در آثار ابنسینا
دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان در ادامه سخنان خود با اشاره به جایگاه اخلاق در سنت مکتوب فلسفه اسلامی اظهار کرد: در آثار فیلسوفان مسلمان، از جمله ابنسینا، اخلاق مفهومی بسیار گستردهتر از تلقیهای رایج امروزی است. آنچه امروز در علوم انسانی جدید ذیل عناوینی چون هیجان، عاطفه، خلقوخو و رفتار بررسی میشود، در متون کلاسیک فلسفی ذیل مفهوم اخلاق قرار میگیرد.
وی افزود: همین امر سبب میشود که مطالعه اخلاق در آثار ابنسینا، نیازمند خوانشی دقیق از متن و پرهیز از فروکاستن مفاهیم کهن به دستهبندیهای معاصر باشد. مهر، محبت، شرم، خشم، امید، ترس و حتی سوءظن، همگی در دستگاه مفهومی ابنسینا، عناصر اخلاقی محسوب میشوند و نه صرفاً حالات روانی.
رحیمپور با تأکید بر نگاه چندعاملی ابنسینا به اخلاق تصریح کرد: ابنسینا اخلاق را حاصل برهمکنش عوامل گوناگون میداند؛ عواملی که بخشی از آنها اکتسابی و وابسته به اختیار انسان هستند و بخشی دیگر، خارج از اراده مستقیم فرد قرار دارند. وراثت، وضعیت جسمانی، محیط جغرافیایی، اقلیم، شغل، موقعیت اقتصادی و جایگاه اجتماعی، همگی از جمله عواملی هستند که در متون ابنسینا بهعنوان زمینهساز شکلگیری خلقیات انسانی معرفی میشوند.
وی ادامه داد: در این میان، سن یکی از مهمترین و در عین حال مغفولترین عوامل اخلاقی است. ابنسینا بهصراحت از چیزی سخن میگوید که میتوان آن را اخلاق گروهی نامید؛ یعنی مجموعهای از ویژگیهای اخلاقی غالب که در هر دوره سنی، بهدلیل اقتضائات جسمی و روانی آن دوره، در میان افراد رواج دارد.
نوجوانی و جوانی در آینه متون ابنسینا؛ اخلاق ناپایدار و سودمحور
رحیمپور در بخش مبسوطی از سخنان خود، به تحلیل دوره نوجوانی از منظر ابنسینا پرداخت و اظهار کرد: ابنسینا کودکی را بهعنوان مرحلهای پیشااخلاقی تلقی میکند؛ زیرا کودک هنوز تابع خانواده و محیط است و اخلاق به معنای انتخاب آگاهانه در وی شکل نگرفته است. ورود به اخلاق، از نگاه شیخالرئیس، از دوره نوجوانی آغاز میشود.
وی افزود: نوجوانی از منظر ابنسینا، دورهای است میان خامی و پختگی؛ دورهای که فرد از کودکی عبور کرده، اما هنوز تجربه، ثبات عقلی و توان جسمانی لازم برای شکلگیری فضایل پایدار را ندارد. از همین رو، اخلاق نوجوان، اخلاقی ناپایدار، هیجانی و موقعیتمحور است.
دانشیار گروه فلسفه دانشگاه اصفهان با اشاره به ویژگیهای اخلاقی نوجوانان در آثار ابنسینا اظهار کرد: شرم و حیا از ویژگیهای بارز این دوره است، اما این شرم بیشتر ریشه در فطرت پاک و ناآشنایی با زشتیها دارد، نه در ملکه شدن فضیلت. نوجوان هنوز با بسیاری از امکانهای خطا مواجه نشده و از این رو، رفتار اخلاقی وی بیشتر ناخودآگاه است تا آگاهانه.
وی تصریح کرد: ناآگاهی، خوشگمانی و تکبر، سه مؤلفهای هستند که ابنسینا آنها را در کنار هم برای نوجوانان برمیشمارد. نوجوانان به دلیل فقدان تجربه، نسبت به دیگران حسنظن دارند و در عین حال، برای اثبات خود، به نوعی خودبزرگبینی نیز دچار میشوند. این ترکیب، آنان را هم مستعد خطا و هم مستعد فریبخوردگی میکند.
رحیمپور ادامه داد: از منظر ابنسینا، نوجوانان منفعت را در لذتهای فوری میبینند، نه در حقیقت یا فضیلت. از این رو، انتظار رفتار اخلاقی مبتنی بر دوراندیشی و ترجیح خیر عمومی بر نفع شخصی، از نوجوان انتظاری نابجا است. ضعف در تشخیص سود واقعی، یکی از مهمترین چالشهای اخلاقی این دوره محسوب میشود.
وی در ادامه به دوره جوانی پرداخت و گفت: جوانی در متون ابنسینا، دوره اوج توان جسمانی و سرشار از امید به آینده است. جوانان هدفمحورند، برای رسیدن به خواستههای خود برنامهریزی میکنند و تمایل شدیدی به استقلال و اثبات هویت اجتماعی دارند.
رحیمپور افزود: زودباوری، حسنظن، خشم سریع و شدید، و نیاز به تکریم اجتماعی، از ویژگیهای اخلاقی برجسته این دوره است. ابنسینا بر این نکته تأکید دارد که جوانان اگرچه ممکن است زودتر از دیگران خشمگین شوند، اما همین ویژگی در صورت هدایت درست، میتواند به شجاعت و دفاع از حق تبدیل شود.
میانسالی و کهنسالی؛ اخلاق تثبیتشده و تجربهمحور در اندیشه شیخالرئیس
دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان میانسالی را نقطه اوج اخلاق انسانی در اندیشه ابنسینا دانست و اظهار کرد: در این دوره، عقل بر هیجان غلبه مییابد و فضایل اخلاقی که پیشتر تمرین شدهاند، به ثبات میرسند. انسان میانسال از نظر ابنسینا، به تعادل نسبی میان قوای جسمی و نفسانی دست یافته و قادر است اراده خود را آگاهانه جهتدهی کند.
وی افزود: پاکدامنی همراه با شجاعت، ثبات رأی، کاهش تشویش خاطر و توان تصمیمگیری مبتنی بر محاسبه، از ویژگیهای برجسته این مرحله است. در این دوره، انسان نه شتابزده جوان است و نه محتاط افراطی سالخورده، بلکه در میانه این دو قرار دارد.
رحیمپور در ادامه به تحلیل دوره پیری و کهنسالی پرداخت و اظهار کرد: ابنسینا پیری را دوره کاهش توان جسمانی و غلبه احتیاط میداند. در این مرحله، امید به آینده جای خود را به ترس از آینده میدهد و تجربه زیسته، مهمترین منبع قضاوت اخلاقی فرد میشود.
وی تصریح کرد: سوءظن، بدخلقی، استقلال رأی افراطی و بیاعتنایی به مدح و ذم دیگران، از جمله ویژگیهای اخلاقی غالب در این دوره است. ابنسینا هشدار میدهد که استقلال رأی در پیری، اگر با تواضع همراه نباشد، میتواند به استبداد در رأی بینجامد؛ پدیدهای که هم در سطح خانواده و هم در سطح جامعه، پیامدهای منفی دارد.
دانشیار گروه فلسفه دانشگاه اصفهان با اشاره به پیوند میان اخلاق و پزشکی در آثار ابنسینا اظهار کرد: بسیاری از این تحلیلها، ریشه در تجربههای پزشکی شیخالرئیس دارد. در کتاب قانون، ابنسینا تغییرات اخلاقی و روحی را در پیوند مستقیم با تحولات جسمانی بررسی میکند و حتی برای سبک زندگی سالم در دوران پیری، توصیههای دقیق ارائه میدهد.
وی در پایان تأکید کرد: بازخوانی اخلاق در گذر عمر از منظر ابنسینا، نهتنها برای مطالعات فلسفی و کتابمحور اهمیت دارد، بلکه میتواند الهامبخش سیاستگذاریهای فرهنگی، آموزشی و اجتماعی در جامعه امروز باشد؛ جامعهای که بیش از هر زمان دیگر، نیازمند فهم سنمند از اخلاق انسانی است.
سلسله نشستهای تخصصی مدرس ابنسینا با هدف بازخوانی متون کلاسیک فلسفه اسلامی و پیوند آنها با مسائل معاصر، هر دوشنبه و سهشنبه در مدرس تاریخی ابنسینا اصفهان برگزار میشود و علاقهمندان حوزه کتاب، فلسفه و اندیشه میتوانند در این برنامهها شرکت کنند.
نظر شما