سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: ادبیات کودک ایران همواره در جستوجوی تعادلی ظریف میان خیالپردازی و بازنمایی تجربههای واقعی کودکان بوده است؛ جایی که سرگرمی با پیام ضمنی تربیتی و اجتماعی همزمان ارائه شود. در این میان، کتاب «سفر بهخیر پولولو» نوشته بنفشه رسولیان نمونهای برجسته از ادبیات فانتزی معاصر است که با خلق دنیای تازه و شخصیت یک بچهغول، کودکان را در سفری تعاملی و همذاتپندارانه با مفاهیمی چون شجاعت، تجربه و انتخاب همراه میکند.
ویژگی متمایز اثر، تعادل هوشمندانه میان عناصر فانتزی و تجربه واقعی زندگی کودک است؛ پولولو نه قهرمان کلاسیک است و نه صرفاً شخصیت سرگرمکننده، بلکه شخصیتی در حال رشد و تجربه است که مسیر سفرش بهگونهای طراحی شده تا مخاطب کودک بتواند با او تصمیم بگیرد، خطا کند و از مسیر تجربه کند. این ساختار روایت و سبک زبانی روان، کتاب را از بسیاری آثار مشابه جدا کرده و آن را به گزینهای قابل توجه برای والدین، مربیان و اهل نشر تبدیل کرده است.
«سفر به خیر پولولو» با استقبال گسترده مخاطبان و داوری مثبت کارشناسان ادبیات کودک، به یکی از نامزدهای جشنواره کتاب سال ایران تبدیل شده است. در گفتوگوی پیشرو، بنفشه رسولیان با ایبنا درباره ایدهپردازی، شخصیتپردازی و فرآیند خلق این اثر و نقش بازخورد کودکان در شکلگیری روایت صحبت میکند؛ فرصتی برای شناخت دقیقتر یک اثر متمایز در ادبیات کودک ایران.
ایده شکلگیری کتاب «سفر به خیر پولولو» از کجا آغاز شد و چرا برای روایت این داستان، شخصیت یک «بچهغول» را انتخاب کردید؟
من در ایدهها و طرحهای داستانیام همیشه به دنبال «شهرهای ناشناخته» و «موجودات ناشناخته» بودهام؛ فضاهایی که بتوانم مفاهیم ذهنیام را در آنها آزادانهتر روایت کنم. زمانی که به نوشتن «سفر به خیر پولولو» فکر میکردم، مجموعهای از مفاهیم برایم اهمیت داشت؛ مفاهیمی مثل شجاعت، عبور از دایره زندگی آسوده، حرکتکردن، دلزدن به مسیرهای ناآشنا و تجربهکردن جهان.
همین مفاهیم باعث شد نوشتن این داستان را شروع کنم. انتخاب شخصیت «بچهغول» هم کاملاً آگاهانه بود. فضای فانتزی برای کودکان جذابتر است و قطعاً دست نویسنده در این ژانر بازتر میشود تا بتواند اتفاقات متنوعتر و تصویرهای خیالانگیزتری خلق کند. بچهغول بودن پولولو کمک کرد تا روایت، هم فاصلهای ایمن با واقعیت مستقیم داشته باشد و هم امکان طرح مفاهیم عمیقتری را فراهم کند.
این انتخاب چه امکانات روایی ویژهای برای معرفی جهان داستان در اختیار شما قرار داد؟
داستان «سفر به خیر پولولو» با توجه به ژانرش و همچنین خط نوشتاری شخصی من شکل گرفته است. من معمولاً تلاش میکنم زبان روایت ساده، روان و قابلفهم باشد. اگر کتاب را خوانده باشید یا از مخاطبانش پرسوجو کنید، میبینید که سعی کردهام مفاهیم را در قالب قصههایی دوستداشتنی و با انتخاب واژههایی بیان کنم که دقیقاً در دایره واژگانی کودکان قرار دارد.
این سادگی به معنای سادهانگاری نیست؛ بلکه تلاشی است برای ایجاد همذاتپنداری. من خودم معلم هستم و ارتباط مستقیم و روزمرهای با بچهها دارم. بارها از آنها پرسیدهام که داستان را چطور دیدهاند و پاسخ مشترک بسیاری از آنها این بوده که از همان ابتدا حس کردهاند همراه پولولو در حال سفر هستند. این حس همراهی و همذاتپنداری، دقیقاً همان امکان رواییای است که انتخاب شخصیت بچهغول در اختیارم گذاشت.
«سفر» در عنوان کتاب حضوری پررنگ دارد. این سفر دقیقاً از کجا آغاز میشود؟
سفر پولولو از لحظهای آغاز میشود که او برخلاف عرف و قانون سرزمینی که در آن زندگی میکند، دست به یک انتخاب متفاوت میزند. پولولو در سرزمین «هلوهلو» زندگی میکند؛ جایی که غولها غذای مخصوص خودشان را دارند. او اما به جنگل میرود و سیبزمینی، یعنی غذای انسانها، را میخورد.
بعد از این اتفاق، به دلیل قوانینی که در سرزمین هالو وجود دارد، دیگر نه میتواند و نه اجازه دارد غذای آن سرزمین را بخورد. جامعه هالو این رفتار را نوعی تخطی از نظم میداند و پولولو را مجبور میکند شهر را ترک کند. در واقع، او در برابر یک انتخاب سخت قرار میگیرد: یا باید از شهر برود یا از گرسنگی بمیرد. همینجا است که سفر قهرمان آغاز میشود.
کودک مخاطب در طول داستان با چه لایههایی از این سفر همراه میشود؟
پولولو چون یک بچهغول است، طبیعتاً سفر آسانی پیش رو ندارد. او با بحرانها، تنشها و موقعیتهایی روبهرو میشود که باید آنها را مدیریت کند. به او گفتهاند که در مسیر، به پشت سرش نگاه نکند؛ مفهومی که برای من نماد دلکندن، بریدن از گذشته و حرکت به سمت آینده است.
در مسیر، به خانوادهای کنار دریا میرسد؛ پیرمرد و پیرزنی که او را میپذیرند. با آنها زندگی میکند، طعم غذاهای انسانها را میچشد، با روتین زندگی روزمره آدمها آشنا میشود، دریا و قایق را میبیند و میفهمد انها برای جابهجایی از چه ابزارهایی استفاده میکنند.
بعد از آن، به مزرعه سیبزمینی میرسد و با یک پسر بچه آشنا میشود. کمکم درمییابد که انسانها هم میتوانند خوب باشند و هم بد؛ و اینکه نباید به همه اعتماد کرد. این لایهها، کودک مخاطب را با تجربههای متنوعی از سفر همراه میکند.
غذا و ناتوانی پولولو در خوردن غذای قبلی، نقطه آغاز روایت است. این عنصر چگونه به مسئلهای قابل لمس برای کودک تبدیل شد؟
در سرزمین هلوهلو، همهچیز بر اساس قوانین مشخصی پیش میرود. یکی از این قوانین این است که اگر کسی غذای غیر از غذای سرزمین خودش را بخورد، دیگر هرگز نمیتواند به غذای قبلی بازگردد. همین قانون ساده اما قاطع، موتور اصلی داستان میشود.
پولولو با یک انتخاب، وارد مسیری میشود که دیگر راه برگشتی ندارد. این موقعیت برای کودک کاملاً قابل لمس است؛ چون کودکان هم در زندگی واقعی بارها با انتخابهایی روبهرو میشوند که پیامد دارند. من تلاش کردم این مفهوم را با زبانی بسیار ساده و کودکانه بیان کنم؛ بدون شعار و آموزش مستقیم. همین ناتوانی در خوردن غذای قبلی است که پولولو را وادار به حرکت، تجربه و کشف دنیای جدید میکند.
فضای فانتزی کتاب، در عین خیالپردازی، بسیار به تجربه واقعی کودکان نزدیک است. این تعادل چگونه شکل گرفت؟
من بیش از ۳۴ سال است که در دوره ابتدایی تدریس میکنم و زندگی کودکان را از نزدیک لمس کردهام. هر سال میبینم که واقعیتهای زندگی آنها چطور تغییر میکند؛ خواستههایشان عوض میشود و نگاهشان به دنیا شکل تازهای میگیرد.
بچهها خودشان استاد ترکیب فانتزی و واقعیت هستند. من این مهارت را در کنار آنها بودن یاد گرفتهام. این ارتباط تنگاتنگ میان نویسنده و مخاطب است که باعث میشود فضاهای فانتزی، ریشه در واقعیتهای ملموس زندگی کودک داشته باشند و باورپذیر شوند.
پولولو در مسیر داستان تغییر میکند و رشد مییابد. این تغییر از کدام نقطه آغاز میشود؟
نقطه آغاز تغییر شخصیت پولولو زمانی است که به کنار دریا میرسد و با پیرزنی مهربان مواجه میشود. این پیرزن ظاهر پولولو را تغییر میدهد، او را حمام میبرد، موهایش را شانه میکند، لباسهایش را عوض میکند و غذاهای انسانها را به او میشناساند.
در این بخش، ترس پولولو از دنیای بیرون کمکم فرو میریزد. او حتی صابون را امتحان میکند و متوجه میشود که همهچیز خوردنی نیست. وقتی خودش را در آینه میبیند و شاخهای کوچکش را کشف میکند، به ویژگیهای منحصربهفردش پی میبرد. این لحظه، آغاز خودشناسی و رشد برای کودک است.
ادبیات کودک ایران اغلب میان آموزش مستقیم و تخیل سرگرمکننده در نوسان است. شما چگونه این مرز را مدیریت کردید؟
من هیچوقت دوست ندارم پیامها را مستقیم و آموزشی بیان کنم. حتی گاهی شخصیتها را غیرانسانی انتخاب میکنم تا کودک از همان ابتدا احساس نکند قرار است پند و اندرز بشنود.
در «سفر به خیر پولولو» تلاش کردهام از طنز موقعیتی، طنز کلامی و ماجراهایی استفاده کنم که کودک را شیفته داستان کند. پیامها در لایههای زیرین روایت جریان دارند، نه روی سطح آن.
پولولو نه قهرمان کلاسیک است و نه ضدقهرمان؛ بلکه شخصیتی در حال شدن است. آیا از الگوهای مدرن شخصیتپردازی الهام گرفتهاید؟
اگر بگویم نه، صادقانه گفتهام. من بیشتر از تجربیات زیستی خودم استفاده میکنم. سالها زندگی در کنار بچهها باعث شده دنیای آنها را عمیقاً بشناسم. بسیاری از شخصیتهای کتابهایم، مابهازای واقعی دارند؛ آدمهایی که بیرون از داستان وجود دارند. به همین دلیل نیازی نمیبینم از نظریهها یا الگوهای از پیشتعیینشده استفاده کنم. پولولو هم حاصل همین مشاهده و تجربه زیسته است.
بازخورد کودکان واقعی چه نقشی در شکلگیری نهایی کتاب داشت؟
نشر مهرستان پیش از انتشار کتاب، نسخههایی را در اختیار کودکان همسن شخصیت داستان قرار داد. آنها داستان را خواندند و نظراتشان را نوشتند؛ اینکه کدام بخش را دوست داشتند یا دوست نداشتند.
وقتی نوشتههای آنها را خواندم، متوجه شدم بیشترین چیزی که برایشان جذاب بوده، شجاعت پولولو و کنار گذاشتن ترس است. آنها تغییر نگاه پولولو به دنیا را دیده بودند؛ دقیقاً همان چیزی که من دنبالش بودم.
اگر بخواهید کتاب را با یک ویژگی متمایز معرفی کنید، آن ویژگی چیست؟
از نگاه من، یکی از تفاوتهای اصلی این کتاب این است که قهرمان داستان یک بچهغول است و کمکقهرمان، یک بچه انسان. این جابهجایی نقشها، نگاه تازهای به مفهوم قهرمان در ادبیات کودک ارائه میدهد.
«سفر به خیر پولولو» برای چه گروه سنیای نوشته شده است؟
این کتاب برای گروه سنی «ج» خودخوان مناسب است و به دلیل فونت درشت و صفحهآرایی باز، چشم کودک را خسته نمیکند. برای گروه سنی «ب» توصیه میکنم حتماً با همراهی یک بزرگتر خوانده شود.
والدین و مربیان میتوانند از زاویه همخوانی، بلندخوانی، نمایش عروسکی یا حتی اجراهای نمایشی با این کتاب ارتباط برقرار کنند؛ تجربههایی که در برخی مراکز تربیتی هم اتفاق افتاده است.
این کتاب به مرحله داوری چهلوسومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران راه یافته است.
نظر شما