مجید جعفریان عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی نامزد جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در قم بیان کرد: کتاب «راهنمای جامعهشناسی اخلاق» یکی از جامعترین آثار بینرشتهای در حوزه اخلاق از منظر جامعهشناختی است که با گردآوری دیدگاهها و پژوهشهای برجستهترین نظریهپردازان معاصر، تصویری نظاممند از «بازگشت اخلاق» به مرکز تحلیلهای علوم اجتماعی ارائه میدهد.
وی ادامه داد: این کتاب با تمرکز بر نسبت اخلاق با ساختارهای اجتماعی، فرهنگ، سیاست، اقتصاد و زندگی روزمره، تلاش میکند نشان دهد اخلاق نه امری صرفاً فردی، بلکه پدیدهای عمیقاً اجتماعی و تاریخی است. از سوی دیگر، اثر حاضر پاسخی به کمبود منابع جامع و مرجع بهویژه بهصورت دایرهالمعارفی در حوزه جامعهشناسی اخلاق است.
جعفریان تصریح کرد: کتاب با گردآوردن دیدگاهها، نظریهها و روشهای متنوع پژوهشی و با پرداختن به مسائل عینی و مناقشهبرانگیز اخلاقی در جهان معاصر، میکوشد جایگاه جامعهشناسی را در تحلیل مسائل اخلاقی برجسته کرده و آن را بهعنوان دانشی اثرگذار در فهم و مواجهه با مسائل اجتماعی معرفی کند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی ادامه داد: کتاب با مقدمهای از میشل لامون با عنوان «بازگشت اخلاقی» آغاز میشود و سپس در چهار بخش اصلی سامان یافته است. بخش اول به چشماندازهای جامعهشناختی اخلاق اختصاص دارد و با طرح رویکردهای نظری کلاسیک و معاصر، مبانی جامعهشناسی اخلاق را تبیین میکند؛ از جمله بازخوانی آثار پارسونز، زیمل و مرتون، رویکرد شناختی به اخلاق، مفاهیم بنیادین اخلاق و تحلیل نظم اجتماعی بهمثابه نظم اخلاقی. بخش دوم به زمینهها و خاستگاههای اجتماعی اخلاق میپردازد و موضوعاتی چون تکامل اخلاق، نسبت اخلاق با بازار، طبقه اجتماعی، قانون، سازمانها، دین، آموزش، جرم و فرهنگ را مورد بررسی قرار میدهد. بخش سوم با تمرکز بر «اخلاق در عمل»، به بررسی تأثیر اخلاق در حوزههایی چون هویت اخلاقی، عدالت، قدرت، خانواده، سیاست اجتماعی، اقتصاد، خطرپذیری و تعاملات روزمره میپردازد و نشان میدهد اخلاق چگونه در کنشهای اجتماعی بازتولید میشود. در نهایت، بخش چهارم به آینده جامعهشناسی اخلاق اختصاص دارد و با طرح مباحثی درباره مدرنیته، جامعه جهانی، ساختار اجتماعی اخلاق و نوجامعهشناسی اخلاق، مسیرهای پیشروی این حوزه را ترسیم میکند.
وی هدف از ترجمه کتاب «راهنمای جامعهشناسی اخلاق» را پاسخ به تحولی نوین در حوزه جامعهشناسی اخلاق و پر کردن خلأیی نظری و روشی در مطالعات اخلاقی عنوان کرد و گفت: این اثر در شرایطی نوشته شده که جامعهشناسی اخلاق پس از دورهای رکود، وارد مرحلهای تازه و سامانمند شده و جامعهشناسان بار دیگر به بازاندیشی مسائل بنیادینی چون رابطه نظم اخلاقی با بازار، طبقات اجتماعی، فرهنگ، سیاست و زندگی روزمره روی آوردهاند. نویسندگان کتاب با درک این ضرورت، کوشیدهاند تصویری جامع از چگونگی فهم اخلاق از منظر جامعهشناختی ارائه دهند؛ فهمی که نه اخلاق را صرفاً امری فردی یا فلسفی، بلکه پدیدهای عمیقاً اجتماعی، تاریخی و فرهنگی میداند.
این پژوهشگر حوزه دین تاکید کرد: این کتاب خلأ نبود. یک چارچوب مشترک و بینرشتهای را پر میکند؛ چارچوبی که بتواند گفتوگو میان جامعهشناسان، فیلسوفان اخلاق، روانشناسان، حقوقدانان و پژوهشگران حوزههای مرتبط را تسهیل کند و زمینه «شناخت مشترک» میان این حوزهها را فراهم آورد. از اینرو، ترجمه کتاب راهنمای جامعهشناسی اخلاق» را میتوان نخستین تلاش منسجم برای پر کردن این خلأ و معرفی جریان نوین جامعهشناسی اخلاق بهصورت نظاممند و آموزشی در ایران دانست.
این استاد دانشگاه با اشاره به روند ترجمه این کتاب گفت: طرح و فرایند تصویب ترجمه هندبوک در ابتدای سال ۱۳۹۸ با توجه به تناسب موضوع کتاب با مأموریتها و فعالیتهای پژوهشی پژوهشکده اخلاق و معنویت در دستور کار قرار گرفت. این هندبوک در ۳۰ فصل تدوین شده بود که بنا بر صلاحدیدهای کمیته علمی ترجمه کتاب، شش فصل آن به خاطر فقدان تناسب با شرایط فرهنگی و مسائل اجتماعی ایران و به منظور اختصار بیشتر حذف شد و ۲۴ فصل باقیمانده آن ترجمه شد. نو بودن شیوه نویسندگان و بسطنگریشان در تحلیل موضوعات، مسائل و نظریههای جامعهشناختی درباره اخلاق، انسجام و پیوستگی بین مباحث مطرحشده به گونهای که ارائهکننده نگاه جدیدی به مخاطب است و جامعیتنگری در طرح و بررسی موضوعات با استفاده از شیوههای روشمند رایج در علوم انسانی سه معیار برای ترجمه این اثر بود.
وی ادامه داد: به دلیل حجم بالای کتاب، کارگروهی از مترجمان زبده و آشنا به این حوزه تشکیل و ترجمه بخشی از این اثر و مدیریت فصول آن به بنده واگذار شد و با پیگیری و همکاری مترجمان سید رحیم راستیتبار، حمید طالب، مهدی حبیبالهی، اللهکرم کرمیپور و سیدجواد میری نسخه اولیه اثر در بهمنماه ۱۴۰۰ آماده شد.
جعفریان تاکید کرد: پس از اتمام ترجمه، متن در چند نوبت و طی دو سال توسط محمدصادق قراچورلو مورد ارزیابی، مقابله و تطبیق با متن اصلی قرار گرفت و اصلاحات مورد نظر ارزیاب در یک رفت و برگشت بین ارزیاب و مترجمان اعمال شد. در این میان مهراب صادقنیا پیشنهادات سودمندی برای بهتر شدن ترجمه ارائه کرد و متن ترجمه با استانداردهای علمی و وفاداری به متن اصلی منطبقتر و البته نهایی شد. در نهایت، با افزودن مقدمهای بر متن نهاییشده به قلم مهدی علیزاده، ترجمه بهصورت یک اثر یکپارچه آماده و به نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تحویل شد.
این محقق انگیزه و دلیل اصلی انتخاب کتاب «راهنمای جامعهشناسی اخلاق» برای ترجمه را جایگاه مرجع و کمنظیر آن در بازنمایی تحول جدید جامعهشناسی اخلاق و پاسخگویی به یک خلأ جدی در فضای علمی فارسیزبان بهویژه در ایران دانست و افزود: این کتاب از معدود آثاری است که اخلاق را بهصورت نظاممند، جامع و بینرشتهای در کانون تحلیلهای جامعهشناختی قرار میدهد و مجموعهای گسترده از نظریهها، رویکردها و روشهای پژوهشی را در قالبی واحد گرد هم میآورد. از سوی دیگر، این کتاب با تمرکز بر موضوعات عینی و مسئلهمحور _ از بازار، سیاست، قانون و سازمانها گرفته تا هویت، خانواده، نابرابری و زندگی روزمره _ امکان تحلیل اخلاق بهمثابه یک پدیده اجتماعی را فراهم میکند و از این منظر، بهعنوان منبعی پایه و آموزشی برای پژوهشگران، دانشگاهیان و سیاستگذاران اهمیت دارد.
وی به زمینه اینگونه مطالعات و ترجمهها در ایران اشاره کرد و گفت: در این حوزه و با این وسعت، پژوهشی در ایران انجام نشده و البته ترجمه هم نشده است. بهطور کلی، در فضای علمی ایران، بخش قابل توجهی از مطالعات مرتبط با اخلاق بیشتر از منظرهای فلسفی، هنجاری، دینی یا فردمحور دنبال شده و رویکرد جامعهشناختی به اخلاق کمتر بهصورت منسجم و نظاممند مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، در سالهای گذشته، برخی آثار تألیفی و ترجمهای بهصورت موردی به موضوع اخلاق اجتماعی پرداختهاند؛ از جمله کتاب جامعهشناسی اخلاق (تحلیل وضعیت اخلاق اجتماعی در جامعه ایران) اثر ابراهیم حاجیانی که مبتنی بر یک پژوهش میدانی، وضعیت اخلاق عمومی و پایبندی به ارزشهای اخلاقی در جامعه ایران را بررسی کرده است. با وجود این، اینگونه آثار بیشتر ناظر به توصیف وضعیت اخلاقی جامعه بودهاند و کمتر به ارائه یک چارچوب نظری جامع و بینالمللی در جامعهشناسی اخلاق پرداختهاند.
جعفریان یادآور شد: در مجموع، کتاب «راهنمای جامعهشناسی اخلاق» با بازگرداندن اخلاق به کانون تحلیلهای جامعهشناختی، افق تازهای در فهم مسائل اجتماعی میگشاید. این اثر با رویکردی بینرشتهای و مسئلهمحور، نشان میدهد که پدیدههایی چون نابرابری، قدرت، بازار، سیاست، خانواده و کنشهای روزمره، بدون توجه به ابعاد اخلاقی آنها قابل فهم نیستند. ترجمه دقیق و چندمرحلهای این کتاب، آن را به منبعی مرجع برای دانشجویان، پژوهشگران و سیاستگذاران تبدیل کرده و میتواند نقش مهمی در تقویت گفتمان جامعهشناسی اخلاق و تحلیل مسائل اخلاقی جامعه ایران معاصر ایفا کند ضمن اینکه چگونگی ادامه و امتداد حیات اخلاق سنتی و مقاومت نگاه ارزشی اخلاق سنتی در مقابل پدیدههای مدرن، خرده گفتمانهای ارزشهای جدید و نظامهای ارزشی برآمده از مدرنیته و آمیختهشدن آن با زیست بوم ایرانی و نحوه اشتداد و توسعه آن از منظر جامعهشناسی اخلاق قابل پیگیری و مطالعه و بررسی است که ترجمه چنین کتابهایی میتواند این بررسی ایدهها و سوژههایی که در این راستا قرار دارند را بیش از پیش تقویت نماید.
کتاب «راهنمای جامعهشناسی اخلاق» نامزد چهل و سومین دوره جایزه کتاب سال است.
نظر شما