سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ کتاب شبِ تیره نفس اثر یوحنای صلیبی (خوان دلا کروث)، عارف و الهی‌دان اسپانیایی سده شانزدهم، یکی از متون بنیادین عرفان مسیحی و از آثار کلاسیک معنویت غربی به شمار می‌رود. کتاب به ترجمه ربابه آبداری و توسط نشر کرگدن منتشر شده است. این کتاب هم تفسیری شاعرانه و هم تحلیلی الاهیاتی از تجربه‌ای عمیق و دردناک در سلوک معنوی است که در آن سالک احساس می‌کند خداوند از او غایب شده و همه تکیه‌گاه‌های روحی و معنوی‌اش فروریخته‌اند.

یوحنای صلیبی کتاب را بر پایه شعری کوتاه از خود نوشته و در قالب شرح و تفسیر، مراحل «شب تیره» را توضیح داده است. منظور از شب تیره وضعیتی صرفاً روان‌شناختی یا افسردگی معمول نیست، بلکه مرحله‌ای ضروری در مسیر اتحاد با خدا است؛ مرحله‌ای که در آن انسان باید از دلبستگی‌های حسی، تصورات ذهنی، لذت‌های معنوی و حتی تصویرهای آشنا از خدا تهی شود. به تعبیر او، خداوند خود سالک را به این تاریکی می‌برد تا او را از هر آنچه «خودمحورانه» است پاک کند.

یوحنای صلیبی میان دو نوع شب تمایز می‌گذارد؛ شب حواس و شب روح. شب حواس مرحله‌ای است که در آن لذت‌های حسی و احساسات معنوی فروکش می‌کند و انسان دیگر از عبادت و مناسک آرامش پیشین را نمی‌یابد. این مرحله اگرچه دردناک است، اما نسبتاً ابتدایی محسوب می‌شود. مرحله دوم، یعنی شب روح، بسیار ژرف‌تر و دشوارتر است؛ در این وضعیت، عقل، اراده و حافظه نیز در تاریکی فرومی‌روند و انسان حتی یقین‌ها و تجربه‌های معنوی پیشین خود را بی‌اعتبار می‌یابد. این همان نقطه‌ای است که سالک احساس می‌کند کاملاً رها شده است.

اهمیت کتاب در این است که این تجربه رنج‌آور را نه نشانه شکست معنوی، بلکه علامت پیشرفت واقعی در سلوک می‌داند. از نظر یوحنای صلیبی، انسان تنها با عبور از این تهی‌شدگی افراطی است که می‌تواند به «اتحاد عاشقانه با خدا» برسد؛ اتحادی که دیگر بر احساس، تصور یا فهم مفهومی تکیه ندارد، بلکه نوعی یگانگی وجودی است.

شب تیره نفس تأثیر عمیقی نه‌تنها بر الاهیات و عرفان مسیحی، بلکه بر روان‌شناسی دین، ادبیات معنوی و حتی تفکر مدرن درباره بحران معنا گذاشته است. بسیاری از متفکران معاصر این اثر را متنی می‌دانند که تجربة شک، فقدان و سکوت را به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از ایمان جدی می‌گیرد. به همین دلیل، این کتاب همچنان برای خوانندگان امروز - حتی فراتر از چهارچوب دینی مسیحیت - منبعی مهم برای فهم نسبت رنج، ایمان و دگرگونی درونی به شمار می‌آید.

این کتاب به‌عنوان نامزد چهل‌وسومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی برگزیده شده است.