سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - آناهید خزیر: کتاب «مردمشناسی دین؛ مناسک و آیینهای مذهبی در ایران» تالیف علی بلوکباشی از سوی موقوفات دکتر محمود افشار یزدی با همکاری انتشارات سخن منتشر شد. این کتاب دربردارنده ۲۳ گفتار درباره مردمشناسی فرهنگ دینی است که در پنج بخش تنظیم شده است.
پس از یک یادداشت کلی و پیشگفتاری در باب دینپژوهی، در بخش نخست کتاب به ابعاد تاریخی-مذهبی و اسطورهای پنج شخصیت فرهنگساز مذهبی در گستره فرهنگ شیعی، یعنی علیبنابیطالب (ع)، حسینبنعلی (ع)، عباسبنعلی (ع)، فاطمهزهرا (س) و فاطمه کلابیه (امالبنین) پرداخته شده است. در بخشهای دیگر مقولاتی مانند آزمون و مناسکگذار، مناسک و آیینهای مذهبی، سازهها و شعارهای نمادین مذهبی و باورها و رفتارهای مذهبی-جادویی موردبحث قرار گرفته است.
مطالعه و بررسی مراسم عبادی و آیینهای مذهبی
مردمشناسان با سفر به سرزمینهای جهان غیرغربی و اقامت در میان مردم قبیلهها و روستاها و مشارکت در فعالیتهای مادی و معنوی مردم در زندگی روزانه و حضور در مراسم عبادی و آیینهای مذهبی آنان به مطالعه و بررسی و تبیین و تحلیل نقش مذهب در فرهنگ این جوامع پرداختند و با چاپ و نشر نتایج دادههای مردمنگارانه خود، اطلاعات دقیق و گستردهای از مردم و فرهنگ این جهان ناشناخته و نامکشوف را در دسترس همگان قرار دادند.
مواد مردمنگارانه فراهمآمده از پژوهشهای مردمشناسان و پژوهشگران آزاد و ناوابسته، و شماری از کارگزاران مامور دولتهای اروپایی در این جوامع و فرهنگها، آگاهیهایی فرهنگی دست اول از سرزمین و فرهنگ و آیینها و باورها و خوی و خصایل مردم این قارههای ناشناخته جهان در اختیار استثمارگران اروپایی گذاشت و راه پیشبرد اهداف و آرمانهای سلطهجویی بر مردم این سرزمینها و بهرهوری از منابع طبیعی و نیروی انسانی آنها را آسانتر و هموارتر کرد.
کتاب «مردمشناسی دین: مناسک و آیینهای مذهبی در ایران» یکی از آثار برجسته در زمینه مردمشناسی دینی است که به بررسی دقیق و علمی مناسک، آیینها، و فرهنگهای مذهبی در ایران میپردازد. این کتاب با تمرکز بر جنبههای مردمشناختی دین، نقش مناسک و آیینهای مذهبی را در جامعه ایرانی تحلیل میکند.
جنبههای از فرهنگ دینی و مناسک مذهبی ایران
کتاب به پنج بخش اصلی تقسیم شده که هریک جنبهای از فرهنگ دینی و مناسک مذهبی ایران را پوشش میدهد. در ابتدای کتاب، پیشگفتاری درباره تاریخچه و نظریههای مردمشناسی دین آورده شده است. بلوکباشی در این بخشها به تحلیل آیینهای مختلف مذهبی ایران از جمله تعزیه، سوگواریهای عاشورا، و مراسمات ویژه دیگر میپردازد. یکی از بخشهای مهم کتاب، بررسی دقیق و عمیق مناسک مذهبی در ایران است. از جمله مراسمهایی که در این کتاب تحلیل میشود، میتوان به آیینهای مذهبی شیعه مانند عاشورا، تعزیه، و زیارتهای مذهبی اشاره کرد.
نویسنده با استفاده از روشهای مردمشناسی، نشان میدهد که این مراسمها چگونه در کنار تاریخ و فرهنگ ایرانی، به بخشی جداییناپذیر از هویت مذهبی مردم ایران تبدیل شدهاند. کتاب بلوکباشی نه تنها به تحلیل دینی و مذهبی میپردازد، بلکه به تاثیرات اجتماعی و فرهنگی این آیینها نیز توجه ویژهای دارد. او نشان میدهد که این مناسک چگونه در شکلدهی به روابط اجتماعی، هویت گروهی، و تعاملات فرهنگی در جامعه ایرانی نقش ایفا میکنند.
برای مثال، مراسم عاشورا به عنوان یک نماد فرهنگی و مذهبی عمیق در فرهنگ ایرانیان، نه تنها یک مراسم دینی است، بلکه یکی از بزرگترین فعالیتهای اجتماعی سالانه در ایران محسوب میشود. علی بلوکباشی در این کتاب، با بررسی مردمشناسی دینی، نقدهایی بر برخی دیدگاهها و نظریهها نیز وارد میکند. او با استفاده از روشهای علمی و مستند، تلاش میکند که دیدگاههای سنتی و تاریخی را از منظر مردمشناسی بررسی و نقد کند. این نقدها بیشتر به باورها و تصورات غلطی مربوط میشود که در جامعه ایرانی و حتی در مطالعات غربی در مورد دین و مناسک ایرانیان وجود دارد.
سنتها در زندگی مردم نقش و کارکرد بسیار پراهمیتی دارند
همچنین سنتها در زندگی مردم نقش و کارکرد بسیار پراهمیتی دارند و از مهمترین مقولات در فرهنگشناسی و مردمنگاری فرهنگ در جامعه بهشمار آیند. دانلد سویرر در مقاله «بودیزم عامیانه» به پیچیدگی سنتها و نقش دوگانه آنها در جامعه اشاره دارد و میگوید: سنتها از یک سو، عالیترین آرمانهای ذهن و روح انسانی را ممثل میسازند و از سوی دیگر به عادیترین و پیشپاافتادهترین نیازها و فعالیتهای انسانی تقدس و معنا میبخشند. آنچه در مباحث گوناگون گفتارهای این کتاب در توصیف و تبیین سنتهای رایج میان مردم ایران در زندگی روزمره و مراسم عبادی و مناسک مذهبی آمده، نظر سویرر را در نقش سنتها در چگونگی شکلگیری نظام اعتقادی دینورزان در لایهها و اقشار گوناگون جامعه نشان میدهد و جهانبینی مردم عامه را در ساماندهی کنشهای مذهبی در محدوههای قدسیانه مکانی و زمانی در شهر و روستا جلوهگر میسازد.
سنتها در هر جامعه بدون شک نقش نیرومندی در استمرار و تداوم فرهنگ آن جامعه در دوران تاریخی داشتهاند. حافظان سنتها نیز بیشتر زنان و مردم جوامع دهقانی-روستایی بودهاند. شماری از این سنتها به همان صورت ابتدایی با کارکردی خنثی در میان لایههایی از جماعت سنتگرا بازمانده، و شماری دیگر با بازسازی صوری و جوهری خود در وفاق با عقلانیت جمعی، عملکردی مثبت و سازنده یافته و با توسعه فرهنگ پیش آمدهاند.
چشمهها از کهنترین روزگاران ویژگی شفافیت و تطهیرکنندگی آب دارند
یکی از بخشهای کتاب چشمه نام دارد. چشمهها از کهنترین روزگاران به سبب ویژگی شفافیت و تطهیرکنندگی آب، و نیز به واسطه رویش و زایش حیات طبیعی از آب، در نزد مردم سرزمینهای جهان از رایجترین و قدیمترین وجوه تقدس بودهاند و آبهایی را که به زمین باروری میداند و به ساکنان روی آن حیات میبخشیدند، تجسم مستقیم نیروی الهی میپنداشتند. در فرهنگ ایران باستان ایزد تیر و الهه آناهیتا (آناهید) نگهبان آب رودها و چشمهها بودهاند. پاسداری از آبها، پاکیره نگهداشتن آب چشمهها و رودها و آلوده نساختن آنها از تکالیف مهم مردم بوده است. در فرهنگ اسلامی نیز آب، عمدهترین پاککنندههاست و مسلمانان موظف به پاک نگهداشتن و آلوده نکردن آبها بودهاند. در ذهنیت مردم جامعههای کهن هیچ چیز بیآب ممکن نبود آباد یا بارور شود. ازاینرو در فرهنگهای این جوامع شماری ایزدبانو و ایزدمرد برای نگهبانی آبهای روی زمین آفریده شده بودند که این پدیده طبیعی را برای خیر و برکت و نیکبختی آنها حفظ کنند.
یکی دیگر از بخشهای کتاب به کنشهای آیینی در مراسم شادی و سوگ اختصاص دارد. هر پدیده فرهنگی و هر آیین و اعتقادی را نماینده ارزش ویژهای دانستهاند که معنا و مفهوم زیستی معینی را میسازند و به نوعی از نیازهای اجتماعی پاسخ میدهد و آن را برآورده میکند. شیعیان ایران با سرسپردگی و مهرورزی به وجود بیمثال حضرت علی (ع) و اعتقاد به نیروی قدسی و آسمانی او در مددرسانی و مشکلگشایی، جلوههای از او را در جشنها و آیینها به نمایش میگذارند. این دلبستگی چنان است که معتقدند آدم مومن در هیچ زمان و مکانی دلش از مهر و محبت خالی نخواهد بود.
رسمهای ویژه در نوروز برای مردم شیعه ایران و سرزمینهای دیگر
جشن نوروز یکی از آن مراسمهای شادیبخش است. واقعه غدیر خم و برگزیده شدن علی (ع) به جانشینی پیامبر (ص) و امامت مسلمانان را مردم شیعه حوزه فرهنگ ایرانی مقارن با روز نوروز، جشن آغاز بهار و سال نو میدانند و بهواسطه تقارن این دو، جشن ملی نوروز را مقدس و گرامی میداند. قاآنی در منقبت علی بن ابیطالب به این تقارن و گزینش علی (ع) به شهریاری در این زمان مبارک اشاره میکند:
«رسد به گوش دل این مژدهام ز هاتف غیب
که گشت شیر خداوند شهریار امروز»
شاعری دیگر میگوید:
«نوروز از آن شد پرشعف، هم صاحب عز و شرف
کان روز سالار نجف، آمد به تخت سروری»
همچنین به روایتهای شیعه، نوروز مقارن با واقعههای دیگری نیز بوده که برخی از آنها به نحوی به حضرت علی مربوط است. برای نمونه نوروز روزی بود که شب آن روز پیامبر (ص) علی (ع) را بر کتف خود بلند کرد و بتهای قریش را از فراز کعبه به زیر افکند و خرد کرد؛ یا روزی بود که پیامبر اصحاب را در بیعت با علی سفارش کرد؛ روزی که علی بر نهروانیان پیروز شد و همچنین روزی است که حضرت صاحبالزمان در حالی که ذوالفقار علی را بر کمر بسته است ظهور میکند.
در نوروز مردم شیعه ایران و سرزمینهای دیگر مطابق با فرهنگ رایج در جامعه خود رسمهای ویژهای دارند که هر یک را بهگونهای نمادین به حضرت علی پیوند میدهند. مثلاً در شمال کشمیر پاکستان همزمان با جشن نوروز سفره امیرالمومنین میگسترند و در آن هفت نوع میوه خشک و انواع سبزی و کلوچه نوروزی و پلو و گوشت و مرغ سفید و تخم مرغ رنگ شده میچینند. در شیراز رسم است که روی سفره نوروزی و سفره شب یلدا (شب چله زمستان) شمایل حضرت علی (ع) را بگذارند.
تابوتهای تمثیلی در فرهنگ ایران پیشینه بسیار دراز دارد
یکی دیگر از بخشهای کتاب «تابوتگردانی» نام دارد. تابوتگردانی به مراسم حمل و گرداندن تابوتوارههایی تمثیلی گفته میشود که به قصد تشییع نمادین پیکره شهیدان در آیینهای سوگواری آنها میگردانند. ساختن تابوتهای تمثیلی شهیدان و آیین حمل آنها در دستههای سوگواران در فرهنگ ایران پیشینه بسیار دراز دارد. بنابر روایتهای تاریخی، مردم فرارود (ماوراءالنهر) از روزگاران کهن تا سدههای نخستین دوره اسلامی، همه ساله در آیین یادمان سالمرگ سیاوش، قهرمان اسطورهای ایران شبیه پیکره او را میساختند و در عماری یا محملی مینهادند و سینهکوبان و بر سر زنان و نوحهخوانان در شهر میگرداندند.
نرشخی در سده ۴ ق در تاریخ بخارا پیشینه رسم سیاوشان در ایران را «زیادت از ۳ هزار سال» یاد میکند و مینویسد: «افراسیاب داماد خویش را بکشت که سیاوش نام داشت.» آنگاه میافزاید: «مردمان بخارا را در کشتن سیاوش نوحههاست، چنانکه در همه ولایتها معروف است.» کاشغری در دیوان لغاتالترک کشتن سیاوش و آیین سالانه سوگواری «مجوسان» را بر کشتنگاه او و شیون کردن و ریختن خون قربانی بر گور او به اختصار شرح میدهد. گرگوار فرامکین، باستانشناس روسی، در شرح دیوارنگارههای بازمانده از سدههای ۷ یا ۸ م در پنجیکنت کنار رود زرافشان (در سرزمین باستانی سغد) به سحنهای از آیین سوگواری سیاوش اشاره میکند. این دیوارنگاره پیکر نمادیت سیاوش را در یک عماری حجلهمانند نشان میدهد که سوگواران گریان و بر سر رو زنان در پیرامون آن گرد آمدهاند و آن را بر دوش میکشند.
کتاب «مردمشناسی دین: مناسک و آیینهای مذهبی در ایران» بهطور کلی یک اثر علمی و تحلیلی است که به درک عمیقتر از نقش دین در جامعه ایرانی کمک میکند. این کتاب برای دانشجویان مردمشناسی، جامعهشناسی، دینشناسی، و هر کسی که به فرهنگ و آیینهای ایرانی علاقهمند است، یک منبع معتبر و ارزشمند محسوب میشود.
کتاب «مردمشناسی دین؛ مناسک و آیینهای مذهبی در ایران» تالیف علی بلوکباشی در ۶۴۴ صفحه و قیمت ۶۳۰ هزار تومان از سوی موقوفات دکتر محمود افشار یزدی با همکاری انتشارات سخن منتشر شد.
کتاب حاضر به عنوان نامزد برگزیده در چهلسومین جایزه کتاب سال انتخاب شده است.
نظر شما