سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ طاهره مهری - چاپ بیست و نهم کتاب «تاریخ زبان فارسی» تالیف استاد مهری باقری با مقدمه استاد حسن انوری از سوی نشر قطره به بازار کتاب آمد.

مولف در ابتدای کتاب به این نکته اشاره دارد که زبان‌شناسی تاریخی در میان علوم انسانی دیگر از اعتبار ویژه‌ای برخوردار است. زیرا با توجه به اینکه زبان مهم‌ترین وسیله برقراری ارتباط در جوامع بشری است، ساختار هر زبان وابستگی و ارتباط نزدیکی با ساخت و زیربنای جامعه زبانی خاص خود دارد. چون جوامع انسانی هیچ‌گاه ثابت و یکسان نمی‌مانند و همواره در حال تغییر و دگرگونی هستند، زبان نیز به عنوان «امری اجتماعی» پیوسته و به تبع تحولات اجتماعی، به گونه‌ای متناسب با نیازهای جامعه، متحول و دگرگون می‌شود. از اینرو، هر زبان در هر زمان، به صورت آیینه‌ای است که می‌تواند بافت و ساخت جامعه خاص آن عهد را در خود منعکس کند. بدین‌ترتیب بسیاری از مشکلات و مسائل ادوار گذشته و مبهمات مربوط به تاریخ، جامع‌شناسی، مردم‌شناسی، قوم‌شناسی، فرهنگ و ادبیات، به کمک مکتوبات برجای مانده از زبان آن جامعه گشوده و روشن می‌شود.

البته یادآوری این نکته ضروری است که بررسی تاریخی زبان از زمان تکوین علم زبان‌شناسی نوین آغاز نشده است. بلکه در اعصار و قرون گذشته نیز به صورت‌های پیشین و گذشته زبان‌ها توجه می‌شد. به ویژه در اروپا، از قرن هجدهم به بعد، بر اثر رواج فقه‌اللغه و دستورنویسی تطبیقی و مقایسه‌ای، تتبعات تاریخی زبان رواج و رونق چشم‌گیری یافت.

زبان‌های خاموش دنیا مانند لاتین، یونانی باستان، فارسی باستان، سانسکریت و… که از اواخر قرن هجدهم میلادی توجه خاص دانشمندان را به خود جلب کرد. مقایسه و تطبیق آثار مکتوب بازمانده از این زبان‌های خاموش موجب شد تا یکی از مهم‌ترین خانواده‌های زبانی دنیا به نام «هند و اروپایی» شناخته شود. چنانکه می‌دانیم زبان‌های ایرانی نیز از اعضای این خانواده زبانی به شمار می‌روند.

کتاب «تاریخ زبان فارسی» در دو بخش تنظیم شده است. در بخش یکم، نخست مقاطع و دوره‌های تحولی زبان فارسی از زمان قدیم‌ترین متون موجود تا زمان حاضر مشخص شده است. به عبارت دیگر، با مقایسه مواد و منابع زبانی موجود معین شده که زبان فارسی چند دوره تحولی را پشت سر گذاشته است و سپس منابع و مدارک متعلق به هر دوره که بررسی‌های تاریخ زبان بر مبنای آن صورت می‌گیرد، دسته‌بندی و معرفی شده است. در بخش دوم، تحولات دستگاه صوتی و ساختمان دستوری زبان فارسی در دوره‌های تاریخی به اجمال بررسی شده است.

بر اساس کتاب «تاریخ زبان فارسی» تحولات تاریخی زبان‌های ایرانی به سه دوره باستان، میانه و جدید تقسیم می‌شود که زبان فارسی جدید دنباله طبیعی و صورت تحول یافته زبان «فارسی میانه» است و فارسی میانه خود صورت تحول‌یافته زبان «فارسی باستان» است.

مسلم است که در دوره باستان زبان‌های متعددی در ایران به کار می‌رفت. چنانکه داریوش در کتیبه بیستون از اقوام متعددی که در نواحی مختلف ایران به ویژه در نواحی شرقی و شمال شرقی می‌زیستند نظیر پارت، سغد، خوارزم، هرات و بلخ نام برده است.

از میان زبان‌های متعدد ایرانی در دوره باستان که همگی از زبان ایرانی کهن منشعب شده بودند، تنها آثار و مدارکی از چهار زبان مادی، سکایی، اوستایی و فارسی باستان بازمانده است. البته از دو زبان نخستین اثر مستقلی در دست نیست و تنها لغات معدودی از آن زبان‌ها که بیشتر نام‌های خاص هستند در مکتوبات زبان‌های دیگر ضبط شده است که تا حدودی مختصات آن زبان‌های باستانی را مشخص می‌کند. ولی از دو زبان دیگر، آثار نسبتاً قابل ملاحظه‌ای که می‌تواند ویژگی‌های ساختاری و نظام آن زبان‌ها را مشخص کند بر جای مانده است.

فارسی باستان در نواحی جنوبی ایران (ایالت پارس=فارس) رواج داشت و به همین دلیل نیز «فارسی» خوانده می‌شود.

تنها اثری که از این زبان بر جای مانده است، کتیبه‌ها و نوشته‌های متعلق به شاهان هخامنشی است. این نوشته‌ها بر روی الواح سنگی، گلی، سیمین و زرین و نیز سکه‌ها، مُهرها، نگین‌ها، وزنه‌ها و ظروفی چند حکاکی شده است. با توجه به زمان فرمانروایی هخامنشیان می‌توان گفت که آثار بازمانده از زبان فارسی باستان متعلق به سال‌های ۵۵۰ تا ۳۳۰ قبل از میلاد است. این کتیبه‌ها در نواحی متعددی از جمله پاسارگاد، تخت‌جمشید، نقش رستم، همدان، شوش، وان، ترعه سوئز و کوه بیستون قرار دارند.

مهم‌ترین کتیبه فارسی باستان کتیبه بیستون (بهستان=بغستان) است که به فرمان داریوش در دل کوه بیستون کنده شده است. این کتیبه که به تنهایی چندین برابر بقیه نوشته‌ها و کتیبه‌های دیگر فارسی باستان لغات و مواد زبانی در بردارد، علاوه بر ارج و ارزشی که در بررسی تاریخ زبان فارسی داراست، از جهت اشتمال بر حقایق تاریخی نیز دارای اهمیت بی‌نظیری است.

فرمانروایانی که کتیبه‌های فارسی به نام آنهاست به ترتیب عبارتند از: آریارامنه، ارشامه، کورش، داریوش، خشایارشا، اردشیر اول، داریوش دوم، اردشیر دوم و اردشیر سوم.

خطی که برای نوشتن کتیبه‌های فارسی باستان به کار رفته مرکب از علائم و اشکالی به شکل میخ است و به همین دلیل «خط میخی»(cuneiform) خوانده می‌شود. خط میخی فارسی باستان از چپ به راست نوشته می‌شود.

زبان اوستایی نیز چنانکه از قراین برمی‌آید یکی از زبان‌های شرقی فلات ایران است و بدان جهت «اوستایی» خوانده می‌شود که کتاب دینی ایرانیان قدیم یعنی «اوستا» بدان زبان نوشته شده است. ظاهراً تنها اثر باقی مانده از این زبان نیز همین کتاب مقدس رزدشتیان است. از این‌رو، هم زبان و هم خطی که «اوستا» بدان نگارش یافته «اوستایی» خوانده می‌شود.

آنچه امروز از این زبان به نام «اوستا» باقی مانده مجموعه پنج کتاب به نام‌های «یسنا»، «یشتها»، «ویسپرد»، «وندیداد» و «خرده اوستا» است.

در ادامه شرحی از سایر زبان‌ها و خط‌های غیرایرانی در سرزمین باستان از جمله «سومری»، «عیلامی»، «اکدی»، «آرامی» و «سریانی» آورده شده است.

زبان‌های ایرانی میانه گروه شرقی از جمله «سغدی میانه»، «سکایی میانه»، «خوارزمی میانه»، «بلخی» و زبان‌های میانه گروه غربی مورد بررسی قرار گرفته است.

در ادامه زبان‌های ایرانی جدید مانند «پشتو»، «کردی»، «آسی»، «یغنابی» و… مورد بررسی قرار گرفته است.

از آنجایی که منابع و مآخذ تتبعات تاریخی زبان فارسی بسیار زیاد است، فهرست گزیده‌ای از منابع، در پایان کتاب «تاریخ زبان فارسی» برای مراجعه علاقه‌مندان آورده شده است.

چاپ بیست و نهم کتاب «تاریخ زبان فارسی» تالیف استاد مهری باقری با ۲۱۶ صفحه، شمارگان ۱۰۰۰ نسخه و بهای ۲۱۰ هزار تومان از سوی نشر قطره به بازار کتاب آمده است.