سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ کتاب «خودآموز فیلمسازی» تام هولدن را شاید بتوان راهنمایی فشرده برای کسانی دانست که مشتاق فیلمسازی هستند ولی گمان میکنند از این کار بازماندهاند، چون نمیدانند از کجا باید شروع کنند. این کتاب درباره سبکهای مبهم فیلمسازی صحبت نمیکند یا بحثهای نظری ارائه نمیدهد. بلکه منحصراً به مسائل مهم و عملی فیلمسازی میپردازد. همچنین این کتاب راهنمایی جامع برای فیلمسازی است که تنها بر فناوری فیلمسازی تمرکز نمیکند.
تام هولدن معتقد است که هر کسی میتواند فیلم بسازد. تجربههای او در زمینه فیلمسازی در تلویزیون و تولیدات اینترنتی، در نگارش این کتاب به او کمک کرده است که این دانش را در اختیار مخاطب قرار میدهد. در این صورت فیلمسازی فرآیندی بسیار ساده است.
بیراه نیست که بگوییم فیلمها به نوعی بر جهان حکومت میکنند و هنوز مردم سراسر جهان منتظر دیدن جدیدترین و مهمترین تولیدات سینمایی هستند. با ابداع دوربینهای ساده فیلمبرداری از دههها قبل، افراد وسیله جدید و فوقالعادهای برای روایت داستانهای شان پیدا کردند. دوربینها زندگی روزمره خیابانی یا جهان اطراف مردم را مستند کردند. سپس، طرحهای کمدی اولیه تولید شد. در این دوره فیلمسازی به سرعت در حال رشد بود و به مرور شکل خود را تغییر داد و به رسانهای قدرتمند برای بیان قصهگویی و تفریح بدل شد.
وقتی فناوری فیلمسازی به کارگردانها اجازه داد که مرزهای خلاقیت را بازتر کنند، سبکهای غنی بازیگری و داستان تغییر کردند. کوبریک، لوکاس، اسپیلبرگ و کامرون پیشگامان فنون پیچیدهای بودند که امروزه ما آنها را ساده در نظر میگیریم.
ما مصرفکنندگان رسانه فقط محصول نهایی را در تلویزیون یا در سینما میبینیم. از برخی جنبههای این صنعت اعم از دوربینها، بازیگران، جلوههای ویژه آگاهی داریم ولی دقیقاً نمیدانیم چگونه این عناصر با یکدیگر فیلم را میسازند. به همین دلیل عموم مردم فیلمسازی را بهطور کامل نفهمیدهاند.
در حالی که مرحله فیلمبرداری همچنان نماد قدرتمند فیلمها به شمار میرود، یک مرحله مرتبط نزدیک وجود دارد که بیشتر تماشاگران فیلم آن را بد میفهمند یا نادیده میگیرند و آن تدوین است. اگر فیلمسازی را یک خط تولید فیلم در نظر بگیرید که با فیلمنامه آغاز میَشود و به کنش زنده تبدیل میشود، مرحله تدوین در ادامه میآید و این فرآیند را به نتیجه میرساند.
فیلمنامه
فیلمنامه، نقشه راه است برای اینکه به افراد نشان دهید که میخواهید چه کنید، طرح چیست و شخصیتها چه هستند. شکلگیری فیلمنامهها اغلب زمان میبرد. در بعضی نمونههای فوقالعاده، فیلمنامهها عمری کار و تلاش و تحقیق بردهاند تا برای فیلمبرداری آماده شوند. باید فیلمنامهتان را کامل کرده باشید یا حداقل فکری تعریف شده از آن داشته باشید تا بتوانید با دلگرمی تولید فیلم را آغاز کنید.
شخصیتها نیز در فیلم باید نوعی کشمکش با یکدیگر داشته باشند که داستان را پیش ببرند یا صحنههایی جالب توجه بسازند. فیلمی وجود ندارد که در آن همه شخصیتها با یکدیگر کنار بیایند و بهترین دوستان یکدیگر یاشند. کشمکش و دشمن دو نیروی رانش پشت داستان هیجانانگیز یا کمدی است. هر چه بیشتر با شخصیتها، محیط و داستانی کلی که روی آن تصمیم گرفتهاید بازی کنید، کارتان آسانتر میشود. نوشتن واقعاً بخش مهمی از فرآیند فیلمسازی است و اگر کارگردان بتواند بنویسد، این توانایی بسیار به او کمک خواهد کرد. نوشتن بهترین راه برای فهمیدن فوت و فن داستان است. زمانی فرانسیس فورد کاپولا به جرج لوکاس جوان میگفت: «اگر میخواهی کارگردانی کنی، باید بنویسی.»
نکتهای که فیلنامهنویسان حرفهای دائم به افراد توصیه میکنند این است که ساده بنویسید. در یک فیلمنامه ساده تعداد شخصیتها و مکانها محدود است. گره که پس از کمی از فیلم قرار میگیرد، وقتی اوضاع جالب توجه میشود. در میانه، وقتی داستان به حرکت میافتد، ممکن است چند شخصیت دیگر نیز وارد داستان شوند. چند ماجرا شکل میگیرد و گرفتاریهایی به وجود میآید، در نهایت آن پایان را توجیهپذیر میکند. رماننویس موقعیتها را با کلمات توصیف میکند، فیلمساز این کار را با استفاده از تصاویر انجام میدهد. به صفحاتی از کتاب محبوبتان نگاه کنید و آنها را در قالب فیلمنامه بنویسید. به زودی کار، دستتان میآید. چون محتوای فیلمنامه بسیار ذهنی است.
فیلمنامه باید حاوی داستان و طرحی باشد که افراد را به خود جذب کند. ممکن است یافتن این قاعده جذابیت دشوار باشد. ولی این یکی از چیزهایی است که داستان و فیلم را جذاب میکند و امید است که اصیل باشد.
گروه بازیگران و تمرین
کتاب در بخشهای مختلف، نکاتی را داخل کادر خاکستری رنگ به مخاطب یادآوری میکند. یکی از نکات ناگفته فیلمسازی و کارگردانی این است که با انواع مختلف افراد سر و کار پیدا میکنید که شما را به عنوان فیلمساز رهبر خود میدانند. نویسنده تاکید میکند که سعی کنید درباره جریان کار جدی باشید تا دیگران تعهد به کارتان را ببینند. در نخستین خوانش فیلمنامه خواهید دید که اجرای فیلمنامه شما در عمل چه کیفیتی دارد. این یک مرحله آزمایشی است. متوجه خواهید شد چه کسی برای چه نقشی مناسبتر است. گاهی پیش می آید شما شخص مدنظر را برای آزمایش یا تمرینتان پیدا نمیکنید. بنابراین یک نقش را با تصور ذهنیتان ننویسید که او شبیه کسی در فیلم محبوبتان است. وگرنه ممکن است این تصور به ناامیدی شما بیانجامد.
دوربین ویدئویی در تمرینات
فکر خوبی است که تمرینهایتان را در صورت ممکن فیلمبرداری کنید. این کار نه تنها به شما به عنوان کارگردان منبعی برای دیدن مجدد اجراها به منظور ارزیابی و یافتن افکار جدید فراهم میکند، بلکه بازیگران را برای بازی مقابل دوربین آماده تر می کند. یادتان باشد به بازیگرانتان فضا دهید و توجه کنید که آنها انسانند؛ دوربین را زیاد به صورتشان نزدیک نکنید یا از روی بی دقتی سبب ترسانیدن آنها نشوید. اگر کاملاً شما را نمیفهمند، فرآیند را به آنها توضیح دهید و طوری رفتار کنید که این موضوع را بخشی از تجربیاتشان بدانند.
انتخاب دوربین
دوربین و انتخاب آن در این مسیر بسیار مهم است. هر چه از یک دوربین بیشتر استفاده کنید، بهتر با کار آن آشنا میشوید. این دانش بخشی اساسی از فرآیند فیلمسازی است. مهارت و توانایی برای استفاده از یک دوربین به معنای تشخیص تفاوت بین خوب شدن یک فیلم یا تماشایی نبودن آن است. هر دوربین توانایی های مختلفی دارد. دکمهها، تنظیمات و عدسیهای مختلف وجود دارد و فیلمها از فرمتهای مختلف استفاده میکنند. دوربینها به سه دسته ساده، نیمهحرفهای و حرفهای تقسیم میشوند. سه فرمت رایج در دوربینهایی که نوار فیلم استفاده میکنند نیز سوپر ۸ میلیمتری، سوپر ۱۶ میلیمتری و ۳۵ میلیمتری است. نویسنده در این بخش از کتاب به معرفی انواع مختلف دوربینها بر اساس کاراییشان میپردازد.
با پیشرفت فناوری، دوربینهای بسیاری از ویژگیهای بسیار پیچیده و مفیدی برخوردار شدهاند. همینطور بسیاری نیز ویژگیهای غیرضروری و بیاستفاده دارند. هر دوربینی باید سه تنظیم تراز سفیدی، فوکوس و نوردهی را داشته باشد. رسیدن به نوردهی مناسب مهارت بزرگی است و گاهی ممکن است کاملاً ذهنی باشد. این موضوع درباره دوربینهای ویدئویی ساده حادتر میشود. چون حدود باز و بسته بودن روزنه عدسی یا اف-استاپ آنها ممکن است بسیار کوچک باشد. وقتی از چهره کسی فیلمبرداری میکنید رسیدن به نوردهی صحیح ممکن است هر چیز دیگر در تصویر را بیش از حد درخشان کند. شرکت «کَنون» دوربینهای بسیاری با تنظیمات دسته فرمان روی صفحه مانیتورشان دارد. این دوربینها با تعادلی جالب توجه بین برنامه داخلی و تنظیمات خارجی به کاربر امکان میدهد تنظیمات تصویر را سریعتر انجام دهد.
همچنین با پیشرفت فناوری اکنون ابزارهای بیشتری وجود دارد که قادر به ضبط تصاویر متحرک هستند. گوشیهای تلفن همراه، دوربینهای فلیپ، آیپادها، دوربین های عکاسی دیجیتالی و از این قبیل امروزه ویژگیهایی دارند که به آنها این امکان را میدهد دستگاه چند کاربردی دخیره اطلاعات و ضبط تصویر باشند.
نورپردازی
برای فیلمبرداری نه تنها به دوربین بلکه به نوعی نورپردازی نیز نیاز خواهید داشت. بسته به حساسیت دوربینتان به نور و حس و حالی که می خواهید برای فیلمتان ایجاد کنید راههای بسیاری برای بداههپردازی وجود دارد. تا حد ممکن با نور صحنهتان را آغاز کنید و بعد در صورت نیاز راهتان را پیدا کنید. کاربرانی که برای نخستین بار از دوربین استفاده میکنند فیلمبرداری را بدون توجه کافی به الزامات نورپردازی آغاز میکنند اگر فیلمبرداری با نورپردازی ضعیف انجام شود فیلم شما تار و دانهدانه خواهد شد. همچنین در فوکوس کردن دوربین دچار مشکل میشوید. چون آنچه را فیلمبرداری میکنید نمیتوانید به خوبی ببینید. نور عنصری حیاتی در دستور ساخت فیلم است.
استفاده از مانیتور نیز به شما کمک خواهد کرد که ببینید آیا فیلمبرداری شما آنطور که باید دیده میشود یا خیر. برای مثال آیا نورپردازی صحیح است؟ آیا شخصی که میکروفون را نگه داشته است وارد قاب تصویر شده است؟ آیا رنگ خوب است؟
نکتهای که باید در فیلمبرداری به یاد داشته باشید این است که هر چیزی که خارج از قاب قرار میگیرد وجود ندارد. اگر داستان شما در یک قصر اتفاق میافتد و قصری در کشور شما وجود ندارد، پس فیلمبرداری در برابر یک دیوار بزرگ عریض ممکن است کافی باشد. همچنین لزومی ندارد که در وسط جنگل فیلمبرداری کنید. میتوانید وسط دستهای درخت در پارک شهرتان بروید. اگر بازیگران را نزدیک به یک برکه کوچک قرار دهید میتوان از آن به جای ساحل اقیانوسی بزرگ استفاده کرد. گزینهها بیپایان است!
فیلمنامه مصور
یکی از مولفههایی که مراحل بعدی تولید را تنظیم میکند فیلمنامه مصور است. شاید بدانید فیلمنامه مصور چیست و چه کارکردی دارد. فیلمنامه مصور راهنمایی تصویری برای فیلمبرداری فیلم است که نشان میدهد قاببندی صحنههای مختلف یعنی ارائه تصویری آنها چگونه خواهد بود. این کارکرد بسیار مهم فیلمهای سینمایی بلند مقیاس بزرگ است. در فیلمهای کم بودجه و مقیاس کوچک، نقش فیلمنامههای مصور بسیار ذهنی است؛ بعضی به آن نیاز دارند برخی نه. برای تمرین در قاببندی از چشمی یک دوربین عکاسی نگاه کنید تا ببینید که چه چیزی جذاب است و چه چیزی نیست.
صدا در فیلمسازی
در همه تولیدات فقط از یک نوع میکروفن استفاده نمیشود. بعضی میکروفنها دامنه نسبتاً بلندی دارند. بعضی همه صداهای اطراف را تا فاصله خاصی ضبط میکنند ولی ولی بعضی فقط صداهای نزدیک را ضبط میکنند. اگر توان تهیه میکروفنهای حرفهای مناسب را دارید مطمئن شوید که چه ویژگیها و تواناییهایی دارند. باید به تداوم صدا توجه ویژه داشته باشید.
این یکی از موضوعاتی است که در تدوین سبب مشکلهایی میَشود. اغلب فیلم اولیها در فیلمبرداری با دوربین به کیفیت صدای فیلمشان توجهی نداشتهاند. در حالی که میتوانستند با هدفون به صدای فیلمشان گوش کنندو کیفیت آن را بررسی کنند. یک راه حیاتی برای حصول اطمینان از اینکه صدای فیلمتان به صورت منسجم ضبط میشود این است که به طور آزمایشی صدا ضبط کنید. فیلم از صحنههایی متشکل از نماهای مختلف بسیار ساخته شده که در زمانهای مختلف فیلمبرداری شده است که ممکن است در همخوانی عناصر تصویری صحنه، مثل تغییر لباس افراد و محل قرار گرفتن آنها در یک نما یا نورپردازی و هم در انسجام صدابرداری خطا ایجاد کند.
جامپکات
صحنهای را تصور کنید که در آن مردی در خیابان راه میرود و در میانه راه ناگهان وارد یک مکالمه تلفنی میشود. این جامپکات است. جامپکات میتواند دو نما از دو لوکیشن مختلف باشد با یک نما که میانه آن غایب است. وقتی به فیلمی نگاه میکنید طبیعی است فکر کنید که صحنهها به صورت همزمان از زوایای مختلف فیلمبرداری شدهاند. اصلاً اینطور نیست. معمولاً فقط یک دوربین در صحنه وجود دارد که تغییر مکان میدهد و همان کنش را چند بار از زوایای مختلف فیلمبرداری میکند. این را کارگردانی تک دوربینی مینامند. بیش از یک دوربین ممکن است فیلمبرداری از صحنه بدون دیده شدن اعضای گروه فیلمسازی، چراغها و غیره را دشوار کند. در کارهای پیچیده بدلکاری نیز ممکن است از چند دوربین استفاده شود.
نویسنده در فصل تنظیم دید، تصاویر قرار گرفتن بازیگران روبروی هم و نحوه قرار گرفتن آنها در موقعیتهای مختلف در قاب را با شکل توضیح داده است. همچنین در فصلهای تدوین، جلوههای ویژه و نمایش فیلم نکاتی درباره این مباحث مهم فیلمسازی را یادآوری میکند.
کتاب «خودآموز فیلمسازی» نوشته تام هولدن با ترجمه حسین فراهانی توسط انتشارات ساقی در ۳۱۹ صفحه و به بهای ۳۹۰ هزار تومان روانه بازار نشر شده است.
نظر شما