سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ نخستین تجربه ورود دوربین عکاسی به ایران به میانه قرن نوزدهم میلادی و دوران حکومت محمدشاه و بهویژه ناصرالدینشاه قاجار بازمیگردد؛ زمانی که عکاسی بهعنوان پدیدهای علمی هنری تازه، از اروپا به دربارهای شرقی راه یافت. دوربین عکاسی ابتدا نه در میان مردم، بلکه در بستر مناسبات دیپلماتیک و علمی وارد ایران شد و بیشتر بهمثابه ابزاری شگفتانگیز و مدرن مورد توجه قرار گرفت. ورود دوربین عکاسی به ایران تنها ورود یک ابزار فناورانه نبود؛ این تجربه نخستین، بنیانی را شکل داد که بعدها به گسترش عکاسی مستند، علمی، اجتماعی و هنری در ایران انجامید و نقشی ماندگار در تاریخ بصری و فرهنگی کشور بر جای گذاشت.
کتاب «عکاسی باطنی» نوشته محمدرضا طهماسبپور، به برخی جنبههای کاربردی در عکاسی ایران و چگونگی پیدایی و روند رشد و دگرگونی آنها بر پایه اسناد، نوشتههای تاریخی و عکسهای برجای مانده از دوران قاجار پرداخته است. با نویسنده این کتاب گفتوگو کردهایم که ادامه میخوانید.
چطور شد که سراغ نگارش کتاب «عکاسی باطنی» رفتید؟ چه خلائی در این حوزه احساس کردید؟
کتاب «عکاسی باطنی» مجموعهای از مقالهها و یادداشتهایی است که پیشتر در نشریات تخصصی عکاسی منتشر شده بود و با اصلاحات و افزودههایی در متن نوشتار، برای دستیابی آسانتر پژوهشگران دیگر و دانشجویان به صورت کتاب منتشر شد. بهطور کلی، پژوهشها در زمینه تاریخ عکاسی ایران کمشمار است و اینگونه پژوهشها از مواردی است که ضرورت آن در میان دوستداران تاریخ عکاسی و پژوهشگران داخلی و خارجی و آگاهی آنان از سرچشمههای پیدایی عکاسی و زمینههای گوناگون آن بسیار احساس میشود.
البته مشکل دسترسی به منابع تصویری و آرشیوی و عدم همکاری مراکز آرشیوی که یکی از بخشهای مهم در نوشتن و تحلیل برای این پژوهشها است، همچنان یکی از دشواریهای اصلی در این زمینه بهشمار میرود. کتاب عکاسی باطنی، سرچشمههای آغازین و پیدایش برخی کاربردهای عکاسی در ایران را پیش روی خوانندگان قرار میدهد و به چگونگی زمینههای پیدایی این کاربردها به ویژه عکاسی با پرتو ایکس، عکاسی جنگ، عکاسی چهره و فتومونتاژ در ایران میپردازد. همچنین در این کتاب، دو رساله عکاسی نویافته مورد بررسی قرار گرفته که یکی از این رسالهها در مورد داگروتیپ در ایران است. نخستین داگروتیپ از تصویر یک ایرانی که در خارج از کشور عکسبرداری شده نیز از دیگر مقالههای این کتاب است که درباره آن بررسی و گفتوگو شده است.
عکاسی در آغاز ورودش به ایران در قرن ۱۹ چه کاربردهایی داشت؟
عکاسی در ایران با شکل بسیار ویژهای از اشتیاق ناصرالدینشاه به این فن و هنر آغاز شد و به همین سبب دارای اهمیت بسیاری است. کاربردهای عکاسی در آغاز با عکاسی پرتره و مناظر آغاز شد و اندکاندک زمینههای بیشتری به فراخور موضوعات گوناگون به آن افزوده شد. عکاسی از زنان، عکاسی مستندنگاری، گزارشهای تصویری، عکاسی از زندانیان، عکاسی برای کاربردهای شناسایی افراد و کارکنان دربار، عکاسی برای کاربردهای باستانشناسی و عکاسی با پرتو ایکس که بیشتر این موارد را در کتاب «ناصرالدین، شاهِ عکاس» به طور مشروح شرح دادهام.
آیا دوره ناصرالدین شاه را میتوان آغاز شکوفایی عکاسی در ایران دانست؟
بیتردید چنین است. دوران ناصرالدینشاه قاجار، دوران آغاز عکاسی به صورت گسترده است و دوران کشف کاربردها و کارکردهای عکاسی و رشد چشمگیر عکاسان و عکاسخانهها در تهران و شهرهای بزرگ ایران است. همچنین آغاز کارهای خلاقانه با عکاسی و نخستین رویاروییهای ایرانیان با پدیده عکس و تصویر خود نیز بهشمار میرود و از این نظر در پدیدارشناسی تصویر عکاسی بسیار جای بررسی دارد.
مردم عادی چه سهمی از این هنر داشتند؟ آیا این عکسها برای امروز جامعه شناختی دارند؟
مردم عادی از موضوعات مورد توجه عکاسان دربار که به سفارش ناصرالدینشاه از آنان عکسبرداری میشد نیز بودهاند. همچنین با گشایش عکاسخانهها در تهران و دیگر شهرها، مردم نیز در طول این دوران عکسهایی به یادگار از خود گرفتهاند. اشتیاق همگانی برای عکاسی در سالهای بعد با آسانتر شدن روشهای عکسبرداری رو به فزونی بوده است. آشنایی مردم عادی با عکاسی، زمینههای همگانی شدن عکاسی را به ویژه در سالهای بعد با آسانتر شدن روشهای عکسبرداری بیشتر کرد.
آیا در این مورد همپای غرب پیش رفتیم یا به خاطر ابزار و تکنیک از آنها عقبتر بودیم؟
طبیعی است که عکاسی در خاستگاه خود از نظر فنی و تکنیکی و در برخی موارد محتوایی و همچنین به سبب شمار زیاد عکاسان و این موضوع که عکاسی فقط در دربار پادشاهی مورد توجه نبوده، گستردهتر و پیشروتر بوده اما در مواردی در کار عکاسان ایرانی خلاقیتهایی دیده میشود که میتوان آنها را در نوع خود کمنظیر دانست.
عکاسی با پرتوایکس و داگروتیپ چه تفاوتهایی با هم داشت؟
اینها دو موضوع کاملاً متفاوت است. داگروتیپ نخستین شیوه عکسبرداری بر روی صفح نقرهاندود است که در آغاز پیدایش عکاسی بهکار گرفته میشد و روشی دشوار برای تهیه یک نسخه تصویر بود اما عکاسی با پرتو ایکس، سالها بعد و در آستانه قرن بیستم با پیشرفتهای فنی و تکنیکی دیگر پدیدههای علمی امکانپذیر شد و در موضوع عکاسی علمی و پیشرفتهای مربوط به درمان و تشخیص بیماریها بهویژه در تشخیص و درمان شکستگیهای استخوانهای بدن انسان و جانوران دیگر بسیار سودمند بود. همچنین عکاسی با پرتو ایکس، در علوم دیگر نیز کاربردهای بسیاری پیدا کرد.
اسامی عکاسان مطرح آن دوران وجود دارد؟
عکاسان بسیاری در دوران ناصری و پس از آن مطرح بودند. از جمله: نیکلای پاولوف روسی، ژول ریشار فرانسوی، لوییجی پِشِه و آنتونیو جانوتسی ایتالیایی، فرانسیس کارلیان فرانسوی، آنری بلوکویل فرانسوی، آقارضا عکاسباشی، عباسعلی بیک، غلامحسینخان موچولخان، سلطان اُویسمیرزا، علیخان پسر قاسمخان والی، میرزا احمد عکاس، عبدالحسینخان، حسینعلی عکاس، میرزا آقا البرز، میرسیدعلی مستوفی، پاپازیان، امیر جلیلالدوله قاجار، منوچهرخان عکاس، آقایوسف عکاس، عبدالله میرزا قاجار، میرزا ابراهیمخان عکاسباشی، میرزا عبدالباقی و بسیاری دیگر که در دوران پس از ناصرالدینشاه به کار عکاسی اشتغال داشتهاند.
نظر شما