سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کتابخوانی در ایران دیگر محدود به صفحات چاپی نیست؛ فناوریهای دیجیتال و رسانههای شنیداری تجربهای چندبُعدی و تعاملی از مطالعه ایجاد کردهاند. کتابهای الکترونیکی و صوتی، محدودیتهای زمانی و مکانی مطالعه را از میان برده و به نسل جوان امکان میدهند در هر زمان و مکان مطالعه کنند. کتاب صوتی، رسانهای ترکیبی از متن و صداست که با استفاده از موسیقی و جلوههای صوتی، تجربهای هیجانانگیز و تخیلی از خواندن ارائه میدهد. پادکستهای مستند و علمی نیز مخاطبان را با منابع معتبر آشنا کرده و مطالعه کتابهای مرتبط را ترغیب میکنند.
رسانههای دیجیتال و فناوریهای نوین، سالهای اخیر، نقش تعیینکنندهای در تغییر شکل فرهنگ مطالعه در ایران ایفا کردهاند. با وجود افزایش نرخ سواد در چهار دهه گذشته، سرانه مطالعه در کشور همچنان اندک باقی مانده؛ علاوه براین افزایش قیمت کتاب، دسترسی به منابع چاپی را محدود کرده است. مسئله کتابخوانی به ویژه کاغذی، تنها به سواد یا توان مالی مربوط نمیشود، بلکه عوامل فرهنگی، رسانهای و فناوری نیز تأثیر مستقیم بر نحوه مطالعه دارند.
آمارهای تولید کتاب کاغذی در ایران نشان میدهد، کتاب چاپی هنوز پُرطرفدار است و رسانههای نوین به جای حذف آن، شیوههای دسترسی و مطالعه را متحول کردهاند. کتابهای الکترونیکی و کتابهای صوتی، نمونههایی از این تحولات هستند که با سبک زندگی پُرشتاب و مشغلههای روزمره سازگار شدهاند. این رسانهها، بهویژه برای نسل جوان، امکان مطالعه در هر زمان و مکان را فراهم میکنند و تجربه مطالعه را از حالت ایستا به تعاملی و چندبُعدی تبدیل کردهاند.
کتابهای صوتی بهعنوان رسانهای ترکیبی از متن و صدا، اهمیت ویژهای دارند، بهویژه اینکه بررسی پایگاههای اطلاعرسانی و آماری نشر بینالملل، از بازار پُرشتاب این کتابها حکایت دارد. بهعنوان مثال براساس تحلیل wordsrated پیشبینی میشود، ارزش بازار جهانی کتابهای صوتی، سال ۲۰۳۰ به ۳۵ میلیارد دلار میرسد و بیش از ۲۱.۳ درصد از درآمد جهانی انتشار کتاب را به خود اختصاص خواهد داد.
این نوع کتابها، نهتنها محدودیتهای زمانی و مکانی مطالعه را کاهش میدهند، بلکه برای افراد دارای مشغلههای روزمره یا مشکلات بینایی، راهکاری مؤثر فراهم میکنند. شنیدن کتاب، فرآیند یادگیری شنیداری را فعال کرده و موجب افزایش قدرت تخیل مخاطب میشود. با توجه به اینکه شنونده باید تصاویر ذهنی خود را بسازد، تجربه مطالعه با کتاب صوتی به شکلی فعال و خلاقانه شکل میگیرد. استفاده از موسیقی و جلوههای صوتی نیز میتواند ارتباط احساسی عمیقتری بین مخاطب و محتوا ایجاد کند.
موفقیت کتابهای صوتی وابسته به چند عامل کلیدی است؛ کیفیت عناصر صوتی، مانند افکتها و موسیقی، ساختار و زمانبندی مناسب هر فصل، انتخاب متن متناسب با مخاطب و کیفیت ضبط، ازجمله شاخصههای مهم محسوب میشوند. علاوه براین، سهولت دسترسی، هزینه مناسب یا رایگان بودن برخی آثار، طراحی جلد و پوشش جذاب و ارائه خلاصه متنی همراه با نسخه صوتی، از عوامل بیرونی مؤثر در استقبال مخاطبان هستند.
شناخت مخاطب و نیازهای او نیز نقش تعیینکنندهای دارد؛ ارائه موضوعات روز، محتوای فشرده و کپسولی و تولید اثر مطابق با نیازهای فوری مخاطب، میزان تعامل و توجه به کتاب صوتی را افزایش میدهد.
پادکستها نیز بهعنوان رسانهای نوین، در ترویج فرهنگ مطالعه تأثیر قابل توجهی دارند. این رسانهها، بهویژه در حوزههای علمی، آموزشی، تاریخی و فرهنگی، میتوانند مخاطبان را به مطالعه منابع مرتبط ترغیب کنند. بسیاری از پادکستهای مستند، محتوای خود را از کتابها و مقالات علمی استخراج میکنند و با معرفی منابع معتبر، نهتنها مطالعه کتابها را تشویق میکنند، بلکه اعتبار محتوای خود را نیز ارتقا میدهند.
تحقیقات نشان میدهند که انتخاب قالب مطالعه با سبک زندگی و ترجیحات فردی مرتبط است. خوانندگان کتاب چاپی، عمدتاً مسنتر و بیشتر زن هستند، درحالی که کتابهای دیجیتال مخاطبان جوانتر و از هر دو جنسیت را شامل میشوند.
خوانندگان دیجیتال تعداد کتاب بیشتری مطالعه میکنند، اما انگیزههای درونی کمتری برای مطالعه عمیق دارند. کسانی که هر دو نوع قالب مطالعه (چاپی و دیجیتال) را تجربه میکنند، بیشترین تنوع ژانری و انگیزه یادگیری را نشان میدهند. انتخاب نوع رسانه، مطالعه بخشی از تجربه فرهنگی خواندن است و تحت تأثیر ژانر، سبک زندگی و فضای مطالعه قرار دارد.
فضای مطالعه نیز تحت تأثیر رسانه تغییر یافته است. کتابهای چاپی، بیشتر در محیطهای خصوصی مانند خانه و در زمان طولانی مطالعه میشوند، درحالی که کتابهای دیجیتال و صوتی، تجربه مطالعه را به فضاهای عمومی و متحرک مانند وسایل نقلیه، پارک و محل کار منتقل کردهاند. این تغییر، مطالعه را با سبک زندگی مدرن و پُرتحرک هماهنگ کرده و آن را از قالب سنتی و ایستا خارج میکند.
تحولات دیجیتال و پلتفرمیشدن مطالعه، تغییرات عمیقی در رفتار و عادات خواندن ایجاد کرده است. نسلهای جدید، به ویژه نسل Z، با فناوری اینترنت رشد کردهاند و مطالعه سنتی کتاب چاپی تنها بخش کوچکی از روزانه آنها را به خود اختصاص میدهد.
رسانههای دیجیتال و شنیداری، مانند پادکستها و کتابهای صوتی، کتابهای مختلف را شنیدنی و دیدنی کردهاند و مطالعه را از حالت صرفاً مکتوب به تجربهای سیال، تعاملی و چندبُعدی تبدیل کردهاند.
این تحولات، پیامدهای فرهنگی و اجتماعی متعددی داشته است. دیده شدن بیشتر کتابها، تسهیل مطالعه در محیطهای عمومی، تغییر آهنگ مطالعه، و عامهپسند شدن محتوا ازجمله این پیامدها هستند. تولید محتوا ازسوی اینفلوئنسرهای کتاب و بازاریابی دیجیتال، موجب دیده شدن کتابها، تبلیغ آثار عامهپسند و سطحی شدن بعضی از بخشهای مطالعه شده است، اما در عین حال، موجب افزایش دسترسی و جذب مخاطب نیز شده است.
برای ارتقای فرهنگ مطالعه در این شرایط، سیاستگذاری فرهنگی باید به زیرساختها و نسلهای مختلف توجه داشته باشد. ارائه یارانه برای کالاهای فرهنگی، ایجاد فضاهای مطالعه در مدارس، اختصاص ساعتهای مطالعه هفتگی و تمرکز بر برنامههای بلندمدت، میتواند علاقه و انگیزه نسل جدید به مطالعه را افزایش دهد. بهرهگیری از رسانههای نوین و تلفیق آنها با روشهای سنتی، فرصت مناسبی برای توسعه فرهنگ کتابخوانی فراهم میکند.
در نهایت، رسانههای دیجیتال و شنیداری، کتاب را از قالب مادی و ایستا به رسانهای منعطف و چندبعدی تبدیل کردهاند. این تحول، به معنای پایان کتاب چاپی نیست، بلکه تجربه مطالعه را متنوعتر، جذابتر و تعاملیتر ساخته است.
آینده فرهنگ کتابخوانی در ایران و جهان، با توسعه کتابهای دیجیتال و صوتی، هوش مصنوعی و فناوریهای نوین، مسیر جدیدی را پیش روی علاقهمندان به مطالعه قرار داده است. این مسیر، تجربهای شخصیسازی شده، سیال و فرهنگی را برای نسلهای آینده رقم میزند و نشان میدهد که کتاب و رسانههای دیجیتال میتوانند بهطور همزمان زیست فرهنگی جدیدی ایجاد کنند.
نظر شما