سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- امیرمحمد اردشیرزاده: پروین اعتصامی شاعر توانای قرن چهاردهم است. وی در تبریز متولد و در سن ۳۵ سالگی در قم در صحن حضرت معصومه مدفون شد.

 عنصر خیال در سراسر دیوان اشعار پروین وجود دارد و در تمام توصیفات و تصاویری که می‌آفریند فعال است. وی از عناصر و ترکیبات و صور خیال در جهت هدف والای خود که فراهم آوردن یک مجموعه اخلاقی و تعلیمی و به تصویر کشاندن دردهای جامعه و بی‌عدالتی‌هاست استفاده می‌کند.

 تصاویر شعری پروین اعتصامی باعث غنای ادبی و افزایش موسیقی کلام وی شده و شاعر با استفاده از آنها مضامین شعری خود را بیان کرده و به‌نوعی در ساختار کلان وبیان مفاهیم عمیق تاثیرگذار بوده است.

پروین اعتصامی از زیبایی‌های بلاغی در شعر خود بسیار کمک گرفته است. در سراسر دیوانش علم بیان می درخشد و آرایه ادبی تشبیه کلام هنرمندانه‌اش را شادابی و طراوت بخشیده است. انواع تشبیه در دیوانش قابل دریافت است.

تشبیه اصلی‌ترین صور خیال در شعر پروین اعتصامی است. وی برای تفهیم اندیشه‌های خود فراوان از تشبیه استفاده کرده و از جمله مفاهیمی که در تشبیهات وی یافت می‌شود خرد و دانش است. پروین شاعری خردگراست  و خرد و علم را به گنج، نور، چراغ و خورشید تشبیه می‌کند.

اغلب تشبیهات پروین، رنگ تعلیمی و اخلاقی دارد و علم و عقل را در حکم سپهر و جوشن به کار می‌گیرد و گاهی نیز با روحیه انقلابی از آنها به عنوان کشتی و از جان به عنوان کشتی‌بان یاد می‌کند.

بیشتر تشبیهات شاعر از نوع حسی به حسی است زیرا به دنبال قابل درک کردن مفاهیم و راحتی انتقال اندیشه است. البته انواع تشبیه در دیوانش قابل دریافت است.

در تشبیهات عقلی به حسی، تفکر و درون‌گرایی شاعر کاملاً مشهود است؛ گاهی تشبیه را برای توضیح بیشتر درباره مشبه و ارزش بخشیدن به آن می‌برد. وی برای این منظور از تشبیه جمع بهره می‌گیرد و اغلب تشبیه را در تشبیه می‌آورد. مانند این بیت:
«دل و دیده دریای ملک تنند/ رها کن که یک چند طوفان کنند» دل و دیده را به دریای ملک تن مانند می‌كند که در عین حال ملک تن نیز اضافه تشبیهی است.

از دیگر صور خیالی که پروین بعد از تشبیه فراوان از آن برای تبیین اندیشه‌های خود بهره برده‌، استعاره است و شاعر با به کار بردن استعاره، مفاهیم اخلاقی، تربیتی و تعلیمی را ملموس کرده تا مخاطب بتواند آن را در مقابل دیدگان خود مجسم کند. هدف دیگر وی درگیری ذهن مخاطب برای کشف رابطه‌ها نیست بلکه تفهیم مطالب ذهنی است.

در دیوان پروین اعتصامی استعاره یکی از ابزارهای تصویرسازی است و استعاره مصرحه بیشترین کاربرد را در دیوان وی دارد. پروین اعتصامی آنجا که حس و خیال را در موضوعات دخالت می دهد و تشخیص را به میان می‌آورد از استعاره مکنیه تخییلیه استفاده می‌کند.

در دیوان ارزشمند پروین اعتصامی مجاز با علاقه‌های مختلف به کار رفته و با بررسی نمونه‌هایی از دیوان پروین درمی‌یابیم که مجاز در دیوان وی کاربردی چشمگیر و بسامد بالایی دارد. از میان انواع مجاز، مجاز به علاقه « كلیت و جزئیت » بسیار است و پس از آن مجاز به علاقه «ماکان»، حال و محل، سبب و مسبب، «مایکون» و در موارد نادری از مجاز به علاقه ملازمت و آلیت بهره برده است.

با توجه به اینکه هدف پروین اعتصامی بیان نکات اخلاقی و انتقال مطالب به مخاطب است، اکثر مجازهای دیوان ساده و زودفهم و نزدیک به ذهن انتخاب شده است.

کنایه از دیگر ترفندهای شاعرانه و شیوه بازنمودن اندیشه در قلمرو بیان است. با توجه به اینکه پروین اعتصامی در بین شعرای معاصر در فن مناظره‌گویی جایگاه خاصی را یافته، سعی کرده در اشعار زیبا و دلکش خود به زبان کنایه دردهای اجتماع را گوش‌زد کند و زخم ستمگران را با نیش کنایه، نمک‌پاش کند:
پایه می‌سازی ولی سست و خراب/ نقش نیکو می‌زنی اما بر آب

پروین اعتصامی برای بیان غیرمستقیم اندیشه‌اش از کنایه به‌وفور استفاده کرده است. از میان انواع کنایه‌، کنایه از نسبت و سپس کنایه از صفت و بعد از آن کنایه از موصوف در دیوان پروین کاربرد فراوان دارد.  پروین در کنایه از نسبت مفاهیم انتزاعی را ملموس کرده و سعی در واضح‌تر ساختن امور انتزاعی و عقلانی دارد. همچنین از کنایه قریب و ایما شاعر برای ارائه مفاهیم تعلیمی و اخلاقی استفاده می‌کند.

تشخیص که درواقع نوعی استعاره است، مهمترین ویژگی شعر پروین است. آرایه تشخیص در شعر بسیاری از شاعران به کار رفته است. پروین اعتصامی هم در دیوانش از این آرایه فراوان استفاده کرده است. وی با شخصیت بخشیدن به اشیا مفاهیم عمیق اجتماعی را بیان و تخیلات و افکار خود را به‌خوبی ترسیم کرده است.

پروین اعتصامی گاهی یک شیء بی‌جان را به حرف می‌آورد و از زبان آن سخن می‌گوید و با این روش با شخصیت دادن آن فضایی صمیمی به وجود می‌آورد. بیشترین نوع تشخیص در سروده‌های شاعران به‌ویژه پروین از این نوع است:
شمع خندید به هر بزم از آن معنی سوخت/  خنده بیچاره ندانست که جایی دارد

پروین در مناظرات خود از تشخیص استفاده کرده و با جان بخشیدن به اشیای بی‌جان، آنها را به گفت‌و‌گوی با هم کشانده تا به این وسیله با زبانی طنزآمیز زندگی توده‌های مردم را به تصویر بکشد و در مناظره‌گویی از شاعران موفق ایران است و مناظرات زیادی دارد:
عدسی وقت پختن از ماشی/ روی پیچید و گفت این چه کسی‌ست؟

بنابراين نتيجه می‌گيريم، پروین اعتصامی با به کارگیری صور خیال به زیباترین شکل از موضوعات فراوانی در شعرش سخن گفته است. با نگاهی عمیق به اشعار وی در می‌یابیم که خیال در اشعارش به وفور به کاررفته و قوه خیال شاعر قوی و ارزشمند است.

صور خیال در اشعار پروین به‌ویژه در مناظرات جنبه ابداعی دارد. شاعر از نیروی خیال برای بیان مسائل اجتماعی، اخلاقی و فرهنگی جامعه و تصویرهای جذاب به‌خوبی استفاده می‌کند.

 عنصر خیال در همه‌جای شعر پروین حضور دارد. در تمام توصیفات و تصاویری که می‌آفریند عنصر خیال، فعال است. او در شعرش كه زبان اندیشه است از تصویرهای خیالی تشبیه، استعاره، کنایه، مجاز و تشخیص بسیار بهره برده و آنها را بستری مناسب برای بیان اندیشه‌ها و پند و اندرزها و تعالیم خود قرار داده است.

اصلی‌ترین صور خیال در شعر وی تشبیه است و بعد از تشبیه از استعاره برای تبیین اندیشه‌های خود بهره برده است.  مجاز در دیوانش کاربرد چشمگیری دارد و نیز از کنایه برای بیان غیرمستقیم اندیشه‌اش استفاده می‌کند.

 تشخیص از خصوصیات شعری اوست که شاعر در اشعار خود به موجودات بی‌جان و اشیا شخصیت بخشیده و تخیلات و افکار خود را به‌خوبی ترسیم کرده است.