خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا)، «متون منظوم پهلواني»، نوشته دكتر سجاد آيدنلو، شاهنامهشناس و استاد دانشگاه پيام نور اورميه است. اين كتاب نخستين گزيده آثار ادب پهلواني پس از شاهنامه است كه براي تدريس در دوره تكميلي رشته زبان و ادبيات فارسي، به ويژه دانشپژوهان دوره دكتري، فراهم آمده است.
همان گونه كه دكتر آيدنلو در پيشگفتار كتاب يادآوري ميكند، تنها منابعي كه توجه درخور اعتنايي به حماسه نامههاي پس از شاهنامه كردهاند، دو كتاب «حماسه سرايي در ايران» دكتر ذبيحالله صفا و «قلمرو ادبيات حماسي ايران» نوشته دكتر حسين رزمجو است. آيدنلو مينويسد كه چنين چشمپوشي و غفلتي در باره آن متون، از ديد معيارهاي پذيرفته شده دانشگاهي و آكادميك توجيهپذير نيست.
اگر اين نكته نيز فراموش نشود كه سنت حماسهسرايي در ايران تا روزگاران نزديك به ما ادامه داشته است و سرگذشت بسياري از پهلوانان و نامداراني كه در شاهنامه نيامده، يا به كوتاهي آورده شده است، در آن منظومهها ميتوان يافت، آنگاه ضرورت بررسي و دقت در آثار حماسي پس از شاهنامه، بيشتر احساس خواهد شد.
آيدنلو در اين كتاب اندكي بيش از 7600 بيت از 10 منظومه حماسي را برگزيده و ترتيب منظومهها را بر پايه زمان داستاني آنها انتخاب كرده است. به اين صورت كه چون رويدادهاي «گرشاسب نامه» اسدي طوسي در روزگار جمشيد و ضحاك روي داده، مقدم بر «سام نامه»، كه مربوط به روزگار منوچهر است، آورده شده است. بدين گونه نظمي كم و بيش داستاني ـ تاريخي در نظر گرفته شده است.
آيدنلو در مقدمه كتاب اشاره ميكند كه توضيح و شرح ابيات منظومهها را به اختصار آورده است تا از توضيحات بيهوده و تكراري پرهيز كرده باشد. افزون بر اينكه اين كتاب براي دانشجويان مقطع دكترا نوشته شده است و آنها از دانستن بسياري از توضيحات ابتدايي بينيازند.
نويسنده كتاب در سرآغاز معرفي منظومههاي حماسي، گستره اين نوع ادبي را از دوره مادها تا روزگار معاصر ميكشاند و بخشهايي از اوستا، يادگار زريران، خداينامهها و پارهاي از متون پهلوي را در اين گستره جاي ميدهد. در دوران اسلامي نيز، پيش از شاهنامه فردوسي، منظومههاي پهلواني همانند شاهنامه ابوالمويد بلخي و شاهنامه مسعودي مروزي سروده شدهاند كه امروزه جز بيتهايي پراكنده، اثر چنداني از آنها باقي نمانده است.
بدين سبب آيدنلو شاهنامه را مهمترين متن حماسي ايران و اولين اثر كامل تاريخ ادب حماسي ميشناساند كه از دستبرد زمان دور مانده است. از آن پس است كه منظومههاي پرشماري به تقليد از شاهنامه پديد ميآيد. آيدنلو چنين جرياني را «سنت شاهنامهگرايي» ميخواند و مينويسد: «منظور از اين تعبير، انواع رويكردهاي طبقات مختلف مردم ايران به شاهنامه از هنگام نظم اين اثر تا دوران معاصر است كه در شاخههاي بسيار متنوع و پردامنهاي قابل تقسيمبندي است و حرمت هزار و چند ساله فردوسي را در انديشه ايراني نشان ميدهد»
آيدنلو، منظومههاي پس از شاهنامه را به سه گروه پهلواني، تاريخي و ديني طبقهبندي ميكند و آنگاه دلايل كم توجهي مردم به منظومههايي را كه به تقليد از شاهنامه پديد آمدهاند، برميشمارد. يادآوريها و اشارههاي اين بخش از كتاب «متون منظوم پهلواني» با همه كوتاهي، دربردارنده نكات روشنگر و راهگشايي است.
پس از سخنان آغازين، منظومههايي معرفي شدهاند كه گزيدههايي از بيتهاي آنها در كتاب آمده است. اين معرفينامهها سرشار از نكتههاي تازه و محققانهاي هستند كه نويسنده با احاطهاي كه بر متون رزمي و پهلواني دارد، در اختيار خواننده جستوجوگر گذاشته است.
نخستين اين متنها «بانو گُشسبنامه» است. سراينده منظومه را نميشناسيم. آيدنلو با ديدگاه كساني كه «بانو گشسبنامه» را بخشي از «فرامرز نامه» ميدانند، هم سخن است. براي اثبات درستي ديدگاه خود نيز دلايلي ميآورد، اما با نظر كساني كه اين منظومه را از قرن پنجم دانستهاند، موافق نيست و داستان آن را پرداخته نيمه دوم قرن ششم و حتي شايد اواخر اين قرن و اوايل سده هفتم ميداند.
بخش ديگر درباره «برزونامه» است. اين منظومه مفصل، بحثهايي را برانگيخته است. دكتر آيدنلو فهرستوار به موارد مبهمي كه درباره اين كتاب وجود دارد، پرداخته است، اما زماني اين بخش از كتاب «متون منظوم پهلواني» نوشته شده است كه هنوز متن ويراسته و درخور اعتناي اكبر نحوي از «برزو نامه» (نشر ميراث مكتوب ـ 1387) چاپ نشده بود. بنا بر اين چه بسا با مراجعه به متن تصحيح شده و مقدمه مفصل مصحح كتاب، بتوان به پرسشهايي كه درباره زمان تاليف و نام سراينده «برزونامه» پيش آمده، پاسخ روشنتري داد.
«بهمن نامه» از مهمترين و شناخته شدهترين منظومههاي پس از شاهنامه است. آيدنلو حدس و گمانهايي را كه درباره نام سراينده «بهمن نامه» وجود دارد، ياد كرده و بنا بر شواهدي گفته است كه مولف منظومه اهل شهر طوس بوده است، يا دست كم در زمان سرايش «بهمن نامه» در اين شهر سكني گزيده است.
توضيحات بعدي درباره منظومه «جهانگير نامه» است. آيدنلو مينويسد كه زمان سرايش منظومه ياد شده پيدا نيست، اما با اشاره به بيتي از كتاب، ميتوان آن را سروده شده پس از قرن هفتم قمري دانست. «سام نامه» نيز منظومه ديگري است كه سرايش آن را به خواجوي كرماني منسوب ميدارند.
آيدنلو همه نقل قولها را ياد ميكند و ديدگاه كساني را ميپذيرد كه «سام نامه» را آميخته و فراهم شده از چند كتاب منظوم ديگر ميداند و مينويسد كه هر چند برخي از داستانهاي «سام نامه» از افسانههاي عاميانه گرفته شده است، اما از روايات كهن و اصيل نيز تهي نيست.
«شهريارنامه» نيز منظومهاي است كه تا مدتها آن را سروده عثمان مختاري، شاعر نامدار عصر غزنوي، ميدانستند. اما تحقيقات بعدي نشان داد كه «شهريار نامه» از شاعر ديگري است. آيدنلو با توجه به دستنويسي كمتر شناخته شده از اين منظومه، گمان برده است كه چه بسا آن دستنويس متن كامل و مفصلتر «شهريار نامه»اي باشد كه چاپ شده است.
توضيح درباره «فرامرز نامه» نيز بخش ديگري از كتاب درسي آيدنلو است. تكيه او در اين بخش به «فرامرز نامه» چاپ دكتر ميترا مهرآبادي است، اما همچنان كه خود آيدنلو اشاره كرده است، چاپ ويراسته ديگري از «فرامرز نامه» توسط دكتر مجيد سرمدي منتشر شده است. سراينده اين منظومه نيز ناشناخته است. آيدنلو ديدگاههاي شاهنامهشناسي همچون دكتر خالقي مطلق را درباره گوينده «فرامرز نامه» آورده است و خواننده را با بحثهاي مفصلي كه در اين ميان صورت گرفته، آشنا كرده است.
مولف كتاب به منظومههاي «كك و كوهزاد»، «كوش نامه» و سرانجام «گرشاسب نامه» نيز اشاره ميكند و درباره هر كدام، نكتههاي دانشورانهاي را برميشمارد. آن نكتهها ميتواند پايه بررسيها و جستوجوهاي بيشتر دانشپژوهان باشد و آنان را با سابقه تحقيق درباره منظومههاي حماسي ايران آشنا كند. در ادامه نيز به پاسخ اين پرسش توجه داده است كه آيا روايات اين آثار اصيل و پشتوانهدار است يا تقليدي است از مضامين شاهنامه؟
بخش مفصل كتاب، به بيتهاي برگزيدهاي از منظومههاي ده گانه اختصاص دارد. تعداد ابيات نقل شده از منظومه چنين است: گرشاسبنامه (1162 بيت)، كوش نامه (1005 بيت)، سام نامه (1121 بيت)، كك كوهزاد (167 بيت)، جهانگير نامه (695 بيت)، بانو گشسبنامه (258 بيت)، فرامرز نامه (823 بيت)، برزو نامه (533 بيت)، شهريار نامه (601 بيت) و بهمن نامه (1238 بيت).
بدين سان بيشترين ابيات نقل شده از «بهمن نامه» و كمترين آن از «كك كوهزاد» است. بخشي نيز اختصاص به گزارش و توضيح بيتها و موارد مبهم و دشواري متنها دارد (در 111 صفحه). پايانبخش كتاب نيز فهرست مفصل و آگاهيبخش منابع است (شامل 380 منبع).
چاپ نخست كتاب «متون منظوم پهلواني (برگزيده منظومههاي پهلواني پس از شاهنامه)» با مقدمه، انتخاب و توضيحات دكتر سجاد آيدنلو، در يك هزار نسخه و به بهاي 54 هزار ريال و در 508 صفحه توسط سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاهها (سمت) چاپ و منتشر شده است. اين كتاب ويژه تدريس در دوره تكميلي رشته زبان و ادبيات فارسي (دوره دكتري) است.
چهارشنبه ۲۹ دی ۱۳۸۹ - ۱۱:۵۱
نظر شما