به گزارش خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا)، مغول‌ها اقوام استپ‌نشيني بودند كه توجهي به شهرنشيني و نمودهاي حيات شهري نداشتند. به همين دليل بود كه هنگام تهاجم آنها به ايران، شمار زيادي از مردم شهرنشين كشته شدند و شهرها رو به ويراني نهاد. 

يك پديده ديگر در روزگار آنها انتقال مركز ثقل حيات اقتصادي و فرهنگي ايران، از خراسان به نواحي مركزي و غربي بود، اما با استقرار دولت ايلخانان مغول، تجارت و صنايع و آباداني شهرها مورد توجه فرمانروايان مغول قرار گرفت. چنين تغيير رويه‌اي به سبب آن بود كه امور سياسي و اقتصادي تحت نفوذ آنها، به نظام ديوان‌سالاري ايراني سپرده شده بود. 

كتاب «شهر، سياست و اقتصاد در عهد ايلخانان» نوشته سيد ابوالفضل رضوي، به اين منظور نوشته شده است تا ميان دوره هجوم و عصر حكومت‌گري مغول‌ها تفاوت قايل شده باشد. توجه اصلي نويسنده بر ساختار اقتصاد شهري در عصر ايلخانان است و فرضيه او برپايه چنين نكته‌اي است كه عهد ايلخانان (654 – 736 ق) عصر انحطاط و انفعال حيات اقتصادي ـ اجتماعي نيست و نبايد تنها با رويكردي سياسي به آن دوره نگريست. پژوهش نويسنده در ده فصل تنظيم شده و در آخر به نتيجه‌گيري پرداخته است. 

رضوي پيش از نقل فصل‌هاي كتاب، به «نقد و بررسي منابع» عصر ايلخانان پرداخته است. او تمام منابعي را كه دربردارنده تاريخ‌نگاري‌هاي سلسله‌اي و عمومي، تاريخ‌نگاري‌هاي محلي، سفرنامه‌ها و اسناد اقتصادي و مذهبي، منابع جغرافيايي ـ تاريخي، منشآت و مكاتبات و اندرزنامه‌ها و منابع تحقيقي جديد است، بررسي مي‌كند و ميزان استفاده خود از آن مآخذ را روشن مي‌سازد. 

آنگاه در فصل اول كه «ساختار سياسي و اقتصادي شهر نشيني در ايران» نام دارد، تكوين حيات شهري در ايران و ساختار اداري و اجرايي آن در دوران اسلامي را محل بحث قرار مي‌دهد و ضمن توجه به مراكز تاثيرگذار در ساختار حيات شهري، جايگاه سياسي و اقتصادي شهرهاي ايران در آستانه هجوم مغول‌ها را مورد مطالعه قرار مي‌دهد. 

در اين فصل از اهميت تجاري شهر و جايگاه آن در ساختار حيات جمعي، سخن به ميان آمده است. علاوه بر اينكه تكوين حيات شهري در ايران و حتي ساختار آن در ايران باستان مورد توجه بوده است. روند تاريخي زندگي شهري در ايران دوره اسلامي (از آغاز تا سده هفتم) و ساختار زندگي شهري نيز زمينه‌اي فراهم مي‌كند تا شناخت خواننده را از اوضاع اقتصادي و اجتماعي ايران در آستانه هجوم مغول‌ها، افزون‌تر كند. 

ضمن آن كه از مراكز تاثيرگذار در ساختار حيات شهري، ساختار اداري و اجرايي، چگونگي رابطه شهر و روستا مطالبي پژوهشگرانه ارايه شده است. همه اين داده‌ها و آگاهي‌ها، حكايت از رونق شهرها در اوايل سده هفتم (سرآغاز هجوم مغول‌ها) در ايران دارد. شهرهاي مهم ايران از سامان و پيشرفت اقتصادي برخوردار بودند و فعاليت گسترده اصناف و پيشه‌وران نشان از سرزندگي و تحرك اقتصادي ايران داشت. 

فصل دوم مطالعه‌اي است درباره برخورد جامعه ايراني با تهاجم مغول‌ها و تحكيم حاكميت آنها بر ايران. در اين فصل، ابتدا ساختار سياسي و اقتصادي جامعه ايلي مغول مرور شده است، سپس از هجوم آنها به ايران و پيامدهاي آن سخن به ميان آمده است. فرمانروايي دو تن از مغولان به نام‌هاي «كركوز»، «ارغون»، «حيات شهري پس از حمله مغول» و «زوال حيات شهري در شرق ايران» در ضمن همين فصل آمده است. 

«ايران در عصر حاكميت ايلخانان» عنواني براي فصل سوم است. آمدن هلاكو خان ـ موسس سلسله ايلخاني ـ به ايران و شكل‌گيري حكومت ايلخانان، پيامدهايي داشت كه بر ساختار اقتصادي و سياسي ايران تاثيرات عميق بخشيد. تعيين وضعيت سياسي و اداري مناطق و تقسيمات كشوري در اين فصل بررسي شده است. 

ساخت سياسي عهد ايلخانان نيز از ديد نويسنده پنهان نمانده است. او معتقد است كه حكومت ايلخاني تلفيقي از شكل حكومتداري مغول‌ها و رسوم دولت‌داري ايرانيان بود. اين ساختار از امپراتوري مغول و رسوم محلي تاثير پذيرفته بود. بحث جالب توجهي كه نويسنده در اين فصل پيش مي‌كشد، «رويكرد ايراني و ماهيت اجرايي حكومت ايلخانان» است. اين باعث مي‌شد كه امور عملي جامعه در دست مديران اجرايي ايراني باشد. 

در فصل چهارم از «ساختار سياسي و اقتصادي شهرها در عهد ايلخانان» سخن به ميان مي‌آيد. اين بحث از آن رو درخور توجه است كه مغول‌ها شناختي از پديده شهرنشيني نداشتند و در هنگام تهاجم، نقش ويرانگري در اين زمينه ايفا كردند. از اين رو، بررسي نگرش آنها به مقوله شهرنشيني به روشن‌تر شدن سير وقايع كمك مي‌كند. 

جايگاه شهر در ساختار حيات ايلي مغول و بررسي تاريخي و ساختاري جايگاه شهر در عهد ايلخانان از زير فصل‌هايي اين قسمت از كتاب است. ضمن آنكه مراكز مهم شهري در عهد ايلخانان همانند تبريز، سلطانيه، شيراز، كرمان، هرات، اصفهان و... مورد بررسي قرار گرفته‌اند. 

بحث «تجارت در عهد ايلخانان» و زمينه‌هاي رونق تجارت و اوضاع تجاري ايران در روزگار فرمانروايي ايلخانان، در فصل پنجم كتاب آمده است. مغول‌ها كه در مسير راه‌هاي تجاري قرار داشتند، به كار تجارت اهميت مي‌دادند، از اين رو در زمان چيرگي آنها بر ايران و ديگر سرزمين‌ها، عوامل بازرگاني و تجاري رشد محسوسي يافت. 

نكته جالب توجه اين است كه با وجود ماهيت نظامي امپراتوري مغول، زمينه براي رونق راه‌هاي تجاري در دوره فرمانروايي آنها فراهم شده بود. به همين گونه، درگيري مدام دولت ايلخاني با همسايگان نيز نتوانست به رونق راه‌هاي تجاري صدمه‌اي بزند. اين موضع فصل ششم كتاب، به نام «راه‌هاي تجاري در عهد ايلخانان» را شكل مي‌دهد. نويسنده، اين راه‌ها را با توجه به كاركردي كه در تجارت داخلي و يا خارجي داشته‌اند، به دو دسته كلي راه‌هاي تجارتي درون مرزي و برون مرزي تقسيم مي‌كند. 

راه‌هاي تجاري درون مرزي شامل راه‌هاي تجاري عراق عجم، آذربايجان، فارس، كرمان، عراق عرب، خراسان و طبرستان و... مي‌شود. راه‌هاي تجاري برون مرزي هم دربرگيرنده راه‌هاي تجاري زميني و دريايي است. 

فصل هفتم «مراكز تجاري و ماليات‌هاي شهري در عهد ايلخانان» عنوان گرفته و در آن محدوده اقتصادي ايلات‌ها و شيوه پرداخت ماليات‌ها واكاوي شده است. نويسنده، به ويژه به اهميت مسايل تجاري در روزگار فرمانروايي ايلخانان مي‌پردازد. ماليات‌هايي كه پرداخت مي‌شد نيز هر كدام نامي خاص داشت همانند «تمغا»، «قوبچور» و «قلان». 

در بحث از تجارت، بي‌گمان مساله بازار اهميت بسيار دارد. اين موضوع در فصلي ديگر از كتاب، با عنوان «بازار و توليدات شهري در عصر ايلخانان» بررسي شده است. در اين فصل از اهميت بازار در ساختار حيات شهري و توليدات آن سخن به ميان مي‌آيد. توليدات مرتبط با روستا نيز كه شامل گياهان و مواد خام صنعتي، گياهان دارويي، پارچه‌بافي، اسلحه‌سازي، فلزكاري و... است، مورد توجه قرار گرفته است. 

به هر حال، بدون شناخت بازار و تشكيلات حاكم بر فعاليت‌هاي بازاريان، فهم حيات شهري امكان‌پذير نيست. به همين سبب است كه نويسنده، فصل نهم كتاب را به «اهل بازار و تشكيلات پيشه‌وري در عهد ايلخانان» اختصاص داده و در آن از فعاليت‌هاي بازرگانان، «ارتاق‌ها» كه نوعي شركت‌هاي تجاري بودند، پيشه‌وران و تشكيلات آنها و نيز اصناف ياد كرده است. 

فصل انتهايي نيز «نظام پولي عصر ايلخانان» نام دارد و در آن از پيشينه موضوع، نظام پولي، مسكوكات عصر ايلخاني، ياد شده است. انتشار پول كاغذي كه بدان «چاو» مي‌گفتند، از موضوعات جذاب و خواندني است كه در بخشي از اين فصل آمده است. در پايان نيز از علل ناكارآمدي پول كاغذي در اقتصاد و جامعه عصر ايلخانان مباحثي طرح شده است. نتيجه‌گيري، فرهنگ اصطلاحات، منابع و مآخذ و فهرست اعلام، صفحات پاياني كتاب را شكل مي‌دهد. 

چاپ نخست كتاب پايه‌اي «شهر، سياست و اقتصاد در عهد ايلخانان» تحقيق مفصل سيد ابوالفضل رضوي، استاديار دانشگاه لرستان، است كه توسط انتشارات اميركبير در 480 صفحه و با شمارگان هزار نسخه چاپ و به بهاي 85 هزار ريال عرضه شده است.