به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، كتاب حاضر، رويكرد جديدي در بازخواني سيره نبوي از منظر روابط گروههاي فعال در عرصه تحولات اجتماعي عصر نبوي است كه به عنوان منبع درسي براي دانشجويان رشتههاي «تاريخ» و «تاريخ تمدن اسلامي» در مقطع كارشناسي و كارشناسي ارشد تهيه شده است.
همانگونه كه نويسنده اثر به اين موضوع اشاره دارد، زندگي آميزهاي از خوشيها و ناخوشيها، اميدها و نااميديها، فرازها و نشيبها و همدليها و رقابتهاست. انسان، محور و موضوع اصلي زندگي انساني است و انسان بودن مستلزم داشتن نيازها و احساسات است كه گاهي گرم و دوست داشتني و گاهي سرد و تلخاند. از سوي ديگر اصطكاكها و مخالفتها، همدليها و همنواييها، در پيوند انسانها با يكديگر در صحنه اجتماع بشري رخ ميدهند.
نظرها و ديدگاههاي انسانها نيز مانند نيازها و اميال آنان متفاوتند. نظرها و نيازهاي متفاوت سبب ناسازگاري و ديدگاههاي مشترك سبب اتحاد و همدلي ميشود. در اين صورت ارتباط شديد ميان افراد و گروهها، عشق آنان به يكديگر، تنفر از هم، اتحاد و رقابت و حتي حمايت از يكديگر، از حقايق طبيعي زندگياند و اتحاد و به نوعي رقابت لازمه رشد و تكامل فرد و جامعه است، زيرا رقابت روشي براي رسيدن به «خويشتن خويش» است، گرچه به شكل جناحي و گروهي جلوه كند.
عصر نبوي، نمونههاي فراواني از ايثار و فداكاري و از سويي رقابت و خشونت افراد و گروههاي طرفدار رسول خدا(ص) را در خود جاي داده است. نظام حكومتي رسول خدا(ص) كه با هجرت به مدينه شكل گرفت، با دشواريهاي متعددي روبهرو بود. جنگهاي جاهلي و كينههاي ديرينه ميان دو طايفه عرب ساكن در مدينه، بستر مناسبي براي رقابتها و چالشهاي عصر رسالت به شمار ميرفت. از طرفي تركيب جمعيتي مدينه با هجرت مكيان، دستخوش تغيير شد و به نفع مهاجران افزايش يافت.
علاوه بر اينها، اقتدار سياسي مهاجران در مدينه، تلاش فوقالعاده انصار در مبارزه با قريش، بينشها و منشهاي متفاوت و تعارضهاي فرهنگي دو گروه مكي و مدني سبب شد، ضمن آن كه بر محور نام خدا و پيامبر(ص) متحد بودند و از هرگونه ايثاري دريغ نميكردند، به رقابت و اختلاف و در مواردي به دشمني برخيزند و تا آنجا به اين دشمنيها ادامه دهند كه در حضور رسول خدا(ص) لباس رزم پوشيده، خاطره روزهاي جاهلي و جنگهاي قبيلهاي را يادآور شوند.
درهم تنيده شدن زمينههاي رقابت و اختلاف با شيطنت يهوديان و برنامههاي منافقان، دشواريهاي نظام اسلامي مدينه را دو چندان كرد. وجود اين ناهمگونيها و از طرفي اهميت نظام تازه تاسيس اسلامي و اداره آن، تلاش خستگيناپذير و تدبير نظام يافتهاي براي مقابله با دشواريها ميطلبيد تا رقابتها در مسير طبيعي هدايت و به ابزاري مناسب براي پويايي جامعه تبديل شود.
در بخشي از اين كتاب در اين باره آمده است: «رسول خدا(ص) با تكيه بر مفاهيم و ارزشهاي انساني، ديني و اخلاقي، اجتماعپذيري نيروهاي وفادار، ارتقاي توان تحمل مخالف، رويكرد فراقبيلهاي، اختلافها و رقابتها را كاهش و در مواردي آنها را ابزاري براي پيشبرد اهداف جامعه اسلامي قرار داد. اصلاح روشها مهمترين راهكار كاهش و هدايت رقابتها بود، كه شامل فرهنگ مكيها و مدنيها ميشد. اصلاحات در ميان قريش، همانند افاضه از عرفه در مناسك حج، كم نيست، اما به لحاظ پشتوانه و سابقه پيروي آنان از دين حنيف و آيين ابراهيمي، تجارت و آشنايي با كشورهاي همسايه و فرهنگهاي مختلف، پيش از ديگران با علم و فرهنگ و تهذيب همسو بودند. از اينرو اصلاحات بيشتري به مردم مدينه اختصاص يافت.»
اين نوشتار با اين پيش فرض كه رقابتها و همدليها، دو روي يك سكه هستند، رويكرد جديدي در بازخواني سيره نبوي از منظر روابط اجتماعي گروههاي فعال در عرصه تحولات عصر نبوي دارد و رقابتها را در زندگي اجتماعي و از سويي تلاش رسول خدا(ص) براي هدايت آنها به سمت و سوي منافع انساني، جمعي و اسلامي و نه حذف آنها را طبيعي ميشمارد.
قيدهاي «مهاجرين و انصار» و «عصر نبوي» در عناوين كتاب، دو عامل تحديد كننده قلمرو تاريخي نوشتار به حساب ميآيند. از اينرو مطالعه روابط درونگروهي هريك از گروههاي مهاجر و انصار در سيره نبوي و همچنين روابط مهاجر و انصار در عصر خلافت از قلمرو اين نوشتار خارج و تنها در مواردي به آنها اشاره شده است. موضوعات و مسايلي مانند رقابت ميان دو نسل جوان و بزرگسال نيز امري طبيعي و از حقايق زندگي بشري به شمار ميرود. پيكار احد، نمادي از رقابت دو نسل جوان و پير در عصر نبوي است، كه سبب شد مسلمانان براي نبرد از مدينه به دامنه كوه احد بروند و نخستين شكست را از قريش تجربه كنند. اين نوع رقابت نيز لازم است در كتابي مستقل بررسي شود.
نوشتار حاضر ميتواند به عنوان پيش درآمدي بر مطالعه تحليلي حوادث و تحولات سياسي و فرهنگي عصر خلافت، به ويژه تحليلي بر رخدادهاي نخستين روزهاي پس از رحلت رسول خدا(ص) و شكلگيري سقيفه نيز باشد.
اين اثر نخستين بار سال 1382 به صورت مقاله در مجموعه مقالات «پژوهشي در سيره نبوي» به چاپ رسيد و اينك با اصلاحات و اضافاتي به جامعه علمي و فرهنگي تقديم ميشود.
چاپ نخست كتاب «مناسبات مهاجرين و انصار در عصر نبوي(ص)؛ همدلي و رقابتها» در شمارگان 1000 نسخه، 201 صفحه و بهاي 23000 ريال منتشر شده است.
دوشنبه ۲۵ مرداد ۱۳۸۹ - ۱۱:۲۰
نظر شما